Historische films: geannoteerde lijst van speelfilms

 

NIEUWE TIJD: ACHTTIENDE EEUW

AMERIKAANSE ONAFHANKELIJKHEID

 

The patriot - 2000 - 158 minuten- Engels - Nederlandse ondertiteling - verkrijgbaar op video en DVD.

Regie: Roland Emmerich.

Acteurs: Mel Gibson, Heath Ledger, Chris Cooper, Jason Isaacs.

Muziek: John Williams.

Inhoud

1776, in de zuidelijke staat South Carolina. Benjamin Martin (Mel Gibson) is een plantage-eigenaar die in het verleden al ten overvloede heeft bewezen een goed patriot te zijn. Nu in de Amerikaanse kolonies in het noorden de opstand tegen de Britten losbarst en de rebellen manschappen ronselen in het zuiden, weigert Martin zijn medewerking. ("Liever een tiran op 3000 mijl afstand dan 3000 tirannen op een mijl".) Hij beseft beter dan de meesten waartoe oorlog mensen kan brengen en wat oorlog mensen kan aandoen. Achter zijn oorlogsverleden schuilt namelijk een gruwelijk geheim, dan slechts geleidelijk aan het licht komt. De man is pas onlangs zijn vrouw kwijtgeraakt en staat alleen in voor de opvoeding van zijn zeven kinderen. Eén daarvan is Gabriel (Heath Ledger) die niet begrijpt waarom zijn vader de oorlog tegen de Britten afwijst. De idealistische jongeman neemt tegen de zin van zijn vader dienst in het slecht georganiseerde rebellenleger. En raakt reeds bij zijn eerste treffen gewond.

Wanneer de Britten, onder leiding van de hardvochtige kolonel Tavington de gruwelen van de strijd naar zijn wereld brengen, zijn huis platbranden, zijn zoon Thomas vermoorden en zijn andere zoon Gabriël meevoeren om hem op te hangen, verandert zijn houding. Plots wordt de oorlog een persoonlijke zaak. Martin bewapent zijn jonge zoons en ontpopt zich tot een soort eenmans-leger. Als "het spook" wordt hij één van de meest gevreesde figuren in de guerrilla-oorlog tegen de Britten. Meer nog, de strategie voor de beslissende veldslag tegen Cornwallis wordt door hem ingegeven. De film eindigt dan ook gepast met de overgave van het Britse leger bij Yorktown (1781) en de terugkeer van Martin met zijn nieuwe vrouw en nieuwe baby naar hun huis in opbouw.

 

Historische betrouwbaarheid

"Het enige waarvan u allicht toch zult staan kijken, zijn de niet zelden als naïviteit vermomde manipulaties om u, de kijker, toch maar in de politiek correcte mood te brengen. Deze film is één grote celebratie van het vaderlandslievende gevoel voor het land dat er prat op gaat het grootste en beste ter wereld te zijn. De Amerikaanse vlaggen wapperen, de patriotten hebben het hart steevast op de juiste plaats terwijl de Britten zonder uitzondering achterbakse onmensen zijn. De film maakt het zo bont dat er in de Britse populaire pers zelfs is geprotesteerd tegen de eenduidig negatieve afschildering van de Britten.

En dat is lang niet alles. Het valse sentiment tiert welig bij de zoveelste close-up van een huilend kindje, de zoveelste rebel die eervol en begeleid door tromgeroffel ten onder gaat op het slagveld, het zoveelste familieprentje van vader en zoon die samen uit vissen gaan. Hoe goed de Amerikaan wel is krijg je er nog eens ingewreven wanneer een zwarte slaaf toch aan de zijde van zijn meester ten strijde trekt, hoewel hij al zijn vrijheid heeft verworven." (Jo De Ruyck in "De Grote Parade".)

Tot daar toe. Wat ons als historici interesseert, is in hoeverre de film kan bijdragen tot een correcte historische beeldvorming.

De hoofdpersonen, zowel Martin als de sinistere Tavington van de Green Dragoons (Groene Dragonders en niet groene draken, zoals een recensent schrijft) zijn geïnspireerd op reëel bestaande deelnemers aan de strijd. Het Amerikaanse model bleek niet zo'n geschikte "held": een slavenhouder, die zijn handen niet van zijn slavinnen kon afhouden. Hij is voor de film dus wat positiever gemaakt: Martin houdt een plantage, maar al zijn zwarten zijn vrijgelatenen. Lijkt me historisch betwistbaar. Zelfs de "Founding Fathers", die het "alle mensen worden vrij en gelijk geboren" uit de Onafhankelijkheidsverklaring bijna tot hun negers hadden uitgebreid, hielden slaven. George Washington had slaven. Thomas Jefferson had (haast zeker) kinderen bij een zwarte slavin. (Dat zorgt in de VS nog steeds voor controversen en vormt zelfs de achtergrond voor een thriller: Rita Mae Brown, "Moord op Monticello"(Poema-Pockets), Amsterdam, Luitingh-Sijthoff, 1996) De historische ironie wil dat slavernij slechts met een zeer nipte meerderheid behouden bleef! Een paar stemmen meer en de balans was doorgeslagen naar de andere kant, wat de bloedige Secessie-oorlog 90 jaar later misschien overbodig had gemaakt.

Martins antagonist, de man die model stond voor Tavington, was beslist geen doetje. Maar of hij inderdaad een kerk in brand liet steken, met alle dorpsbewoners erin? Britse commentatoren poneren dat de Amerikanen dit eerder ontleend hebben aan het Duitse optreden in W.O. II (Oradour-sur-Glane, 8 juni 1944) of aan Amerikaanse exploten in Vietnam (My Lai, 1968). Dergelijke uitspattingen waren alleszins geen geplogenheid in de "Gentlemen's Wars" van de 18de eeuw. Hoewel de Britten zich in Schotland na de slag bij Culloden (1745) eveneens aan bloedige excessen te buiten zijn gegaan.

Evenmin konden wij nagaan of de Britse opperbevelhebber Cornwallis inderdaad de ijdeltuit was uit de film, of de gentleman die opportunistisch de vrije hand geeft aan de bloedhond Tavington, zolang hij zelf maar officieel buiten schot blijft. Zeker is dat hij zijn Amerikaanse opponenten als veldheer ver overtrof. Of hij zijn honden, die Martin bij een overval buitmaakt, van George III cadeau kreeg, is in dit kader slechts een amusante anekdote, die historisch eigenlijk niet terzake doet.

Wat uniformen, bewapening en veldslagen betrof, hebben de filmmakers zich terdege gedocumenteerd. De soldaten rukten inderdaad in gesloten gelederen op tot vlak bij de vijandelijke slaglinie alvorens een salvo te lossen met hun vuursteenmusketten. Het afvuren van de kanonnen over de hoofden van de eigen troepen heen, wanneer die al dicht bij de vijand waren, kan moeilijk correct zijn, als we militair historicus Luc de Vos mogen geleven ("Het einde van Napoleon. Waterloo 1815", Leuven, Davidsfonds, 1990). Het vernietigende effect van de massieve kanonskogels is dan weer wel juist weergegeven. Maar niets belet je geïnteresseerde leerlingen naar meer details te snuisteren op een der websites die aan militaire geschiedenis en bewapening zijn gewijd. Of een van de nog talrijker naslagwerken over vuurwapens na te pluizen.

Eén sequentie brengt een hommage aan de in 1999 overleden cineast Stanley Kubrick. Wanneer Martin en zijn oudste zoon een veldslag bijwonen "die is afgelopen voor hij begonnen was", marcheren de Engelsen ten strijde op de vrolijke en indringende tonen van "The March of the British Grenadiers" uit diens "Barry Lyndon (1975) - een detail dat we tot nog toe in geen enkele recensie lazen.

 

Didactische verwerking

De film kan gebruikt worden als forumfilm in de tweede graad. In de geschiedenisles kunnen fragmenten uit een of meer veldslagsequenties geprojecteerd worden.

 

Opdrachten: zie op deze site: Speelfilms en geschiedenis. Didactisch verwerkingsmodel

Voor meer gegevens over de historische achtergrond dan je handboek kan leveren, kan je surfen naar: "Stories Behind the Movies, The patriot, Chapter I": http://www.lawbuzz.com/movies/the_patriot/patriot_ch1.htm

 

Aanvullende publicaties

Over de Amerikaanse opstand: Barbara Tuchman, "De mars der dwaasheid. Bestuurlijk onvermogen van Troje tot Vietnam", Amsterdam, Agon, 1985, het derde hoofdstuk - en van dezelfde auteur: "Het eerste saluutschot".

Jo De Ruyck The Patriot. Voor vlag en vaderland, De Standaard, De Grote Parade, 23/08/2000

Deze bespreking vind je op de website van De Standaard (omwille van het copyright konden we ze hier niet opnemen): http://www.standaard.be/
Kies thema: film. Tik titel in. Toegang krijg je pas na (gratis) registratie.

Jos Martens



Copyright © 2001 VVLG, 20.01.2001