Historische films: geannoteerde lijst van speelfilms

NIEUWSTE TIJD: NEGENTIENDE EEUW - EUROPA

 

Napoleon Bonaparte - France 2- RAI etc. - 2002 - 360 minuten - 2 dvd's - Engelse versie, Ned. ondertitels

Productie: Gérard Depardieu e.a.

Scenario: Max Gallo e.a.

Acteurs: Christian Clavier (Napoleon); Isabella Rossellini (Joséphine); Anouk Aimée (Mama Letizia); John Malkovich (Talleyrand); Gérard Depardieu (Fouché).

Het gebeurt niet zo vaak dat een televisiereeks op DVD te koop is, vooraleer ze op onze televisieschermen te zien is. Terwijl ik aan de bespreking bezig was, kreeg ik onderstaande artikel te lezen in Tijdingen uit Leuven, nr. 131, november 2003. Ze werd geleverd door Paul de Borger (persdienst VRT). Omdat ze een massa interessante details over de productie bevat, die niet op de DVD staan, brengen we ze hier integraal.

In zijn vrijdagse 'kostuumfrequentie' begint Canvas 2004 met een historisch epos van formaat: een achtdelige reeks over Napoleon, dé Franse held 'par excellence' en ondanks zijn kleine gestalte één van de grootste militaire strategen en staatslieden aller tijden. 'Le petit genéral' krijgt een serie die zijn 'envergure' waard is: een budget van 40 miljoen euro, een productieteam dat zijn sporen verdiende met series als Les Misérables, Balzac en Le comte de Monte Cristo, en een cast vol sterren, van Christian Clavier over Gérard Depardieu tot John Malkovich en van Isabella Rossellini over Alexandra Maria Lara tot Anouk Aimée. Vanaf 2 januari acht vrijdagen lang op Canvas, telkens om 21.00 u.

 

Van Corsica tot Sint Helena

Sint-Helena, 1818. Een man van rond de 50 vertelt zijn levensverhaal aan een jong meisje. Zijn gedachten gaan naar vroeger, naar 1795. De jonge Corsicaanse generaal Bonaparte (Christian Clavier) redt de revolutie door een royalistische opstand in bloed te smoren. Hij trouwt met Joséphine de Beauharnais (Isabella Rossellini) en vertrekt aan het hoofd van de Franse troepen naar Italië voor een bijzonder succesvolle campagne tegen de Oostenrijkse Habsburgers. In 1798 volgt een veldtocht naar Egypte om de internationale positie van de Engelsen te ondermijnen. De actie is militair niet zo'n succes, maar de wetenschappelijke en culturele impact van de 'herontdekking' van Egypte is des te groter. In 1799 keert Bonaparte terug naar Frankrijk, waar hij met een staatsgreep de zieltogende Directoire omverwerpt en een nieuw regime aan de macht brengt: het Consulaat. Bonaparte laat zichzelf voortaan Napoleon noemen en wordt Eerste Consul.

Napoleon omringt zich met geslepen politici als Joseph Fouché (Gérard Depardieu), minister van Binnenlandse Zaken en Politie, en Charles

Talleyrand (John Malkovich), minister van Buitenlandse Zaken. Bij een nieuwe royalistische opstand aarzelt Napoleon niet om de graaf d'Enghien, de neef van Lodewijk XVI, te laten executeren. Zo krijgt hij de onvoorwaardelijke steun van de Jacobijnen. Hij verzoent zich met de paus, die hem in 1804 tot keizer wijdt. De kroon zet hij zich zelf op .

Napoleon is een strategisch genie en verslaat de Oostenrijkers, de Russen en de Pruisen keer op keer in plaatsen met klinkende namen als Austerlitz, Jena, Auerstadt en Wagram. Hij verovert Spanje, Portugal, de Nederlanden en grote stukken van het Habsburgse rijk, Italië en Pruisen. In alle veroverde gebieden wordt de vooruitstrevende Code Napoleon van kracht. Rechtspraak, administratie en onderwijs werden gecentraliseerd en gemoderniseerd.

Omdat Joséphine hem geen nakomelingen heeft geschonken, scheidt Napoleon van haar in 1810 om kort daarna te trouwen met Aartshertogin Marie-Louise (Mavie Hörbiger), de dochter van de Oostenrijkse keizer. In 1812 keert het tij. Na een desastreuze inval van Rusland moeten de Franse legers zich halsoverkop terugtrekken. De andere Europese grootmachten bundelen hun krachten tegen Frankrijk en in 1814 wordt Napoleon gedwongen afstand te doen van de macht en in ballingschap te gaan op het eiland Elba.

Na een korte restauratie van de monarchie, keert Napoleon al in 1815 terug naar Frankrijk. De Fransen verenigen zich nog een laatste keer rond hun keizer, maar in Waterloo wordt hij definitief verslagen. Hij wordt in ballingschap gestuurd naar Sint Helena, een afgelegen eiland in het zuiden van de Atlantische Oceaan.

 

Monumentaal epos

Sinds 1906 zijn er zo'n 60 films gemaakt over Napoleon, maar deze televisieserie heeft - naast een budget van 40 miljoen euro, dat niet zo veel films kunnen evenaren - het ontegensprekelijke voordeel dat ze zes uur duurt. Bertrand Clavier, die de titelrol speelt, zegt daarover: "Het leven van Napoleon is een echte roman, en één die fascineert van begin tot einde. Van zijn debuut als jonge officier tot zijn ballingschap in Sint Helena vertelt die roman een geweldig verhaal, met de meest diverse tonaliteiten. Alleen de televisie kan de totaliteit van dat verhaal weergeven, in zijn volle reikwijdte en complexiteit. Het is een kwaliteit die alleen dit medium heeft".

Ook de Frans-Canadese regisseur Yves Simoneau (wiens Nuremberg Canvas vorig jaar uitzond) benadrukt het voordeel van een televisieserie: "Een serie in acht delen biedt door haar amplitude de mogelijkheid een extra-dimensie toe te voegen aan de 'historische' Napoleon: de menselijke dimensie, die van de alledaagsheid, zijn relatie met Joséphine, met zijn broers en zusters, met zijn moeder".

De producenten hebben er dan ook alles aan gedaan om 'de kwaliteiten ' van het medium ten volle tot hun recht te laten komen. Napoleon is een internationale productie van o.a. GMT, A&E en Kichmedia voor in eerste instantie France 2. Het productieteam bestond deels uit dezelfde mensen die eerder al succesreeksen als Le Comte de Monte Cristo, Balzac en Les Misérables maakte, o.a. producer Jean-Pierre Guerin, scenarist Didier Decoin en acteur-coproducer Gérard Depardieu. Uitgangspunt is de populaire biografie van Napoleon door Max Gallo, historicus en de vroegere woordvoerder van president Mitterand. Het scenario werd geschreven door Didier Decoin, lid van de Académie Goncourt en van 1994 tot 1996 directeur Fictie van France 2. Decoin geeft toe dat hij vroeger eigenlijk niet hoog opliep met Napoleon, "die megalomaan, die machtswellusteling, die operettedictator die een miljoen Fransen de dood heeft ingejaagd". Maar, "tijdens mijn voorbereidende studie begon de man mij beetje bij beetje te intrigeren, te interpelleren en tenslotte zonder meer te passioneren. Ik was bekeerd". Over het boek van Max Gallo zegt hij: Gallo is "de eerste biograaf die Napoleon "ik" durfde laten zeggen. Het is dan ook een serie geworden waarin het hoofdpersonage alomtegenwoordig is, waarin de camera bijna in zijn hoofd is geplaatst. Ik hoop vooral dat de kijker op het einde van de 8 afleveringen, zelfs al heeft hij niet alle data en namen onthouden, zal beseffen hoe buitengewoon deze man was, en dat hij iets zal geleerd hebben over macht, ambitie en dromen" .

Om dat resultaat te bekomen werd niets aan het toeval overgelaten. De serie telt niet minder dan 150 personages. De hoofdrollen worden vertolkt door grote namen als de zeer veelzijdige Christian Clavier (Napoleon), een alweer imposante Gérard Depardieu (de door de wol geverfde binnenlandminister en baas van de geheime politie Fouché), een vlijmscherpe John Malkovich (de volop intrigerende en eigenzinnige diplomaat en buitenlandminister Talleyrand), Isabella Rossellini (Napoleons grote liefde Joséphine de Beauharnais), Anouk Aimée (moeder Letizia Bonaparte), e.v.a.

Daarnaast zijn er liefst 20.000 figuranten voor de vele actiescènes en veldslagen. Er werden 3000 paarden ingezet, 800 geweren gebruikt en 40 kanonnen. De opnames duurden een half jaar en gebeurden in Frankrijk, Tsjechië, Oostenrijk, Hongarije, Sint Helena, Canada en Marokko. Er werden zo'n 150 decors getimmerd en 4500 kostuums gemaakt, die de opeenvolgende modes tussen 1795 en 1820 nauwgezet volgen. Kostumier Pierre-Jean Larroque: "In het begin van de film, de tijd van de "merveilleuses" van het Directoire, dragen de vrouwen geen corsetten meer, maar jurken die door het oude Griekenland geïnspireerd waren, een beetje doorschijnend. Rond 1804 keert de etiquette terug, met zwaardere stoffen en vanaf 1812 is het weer al satijn wat de klok slaat. Gelukkig moest ik voor die periode vooral legers kleden en geen hofbals".

Napoleon is een grandioze productie geworden, die de kijker meeneemt van het kleine eiland Corsica naar de grenzen van Europa, de woestijnen van Egypte en de Russische taiga, om via de modder van Waterloo te eindigen op een nog kleiner eiland dan waar het begon. Tegen het halsbrekende ritme van de luitenant die generaal en keizer wordt, en tegelijk ook echtgenoot en vader is, broer en zoon, meestal zelfzeker, onstuimig en visionair, maar af en toe ook in zichzelf gekeerd en klein.

Napoleon: vanaf vrijdag 2 januari 2004 om 21.00 u. op Canvas

 

Aanvulling en eigen indrukken

Aan de bespreking van de Borger heb ik niet zo veel toe te voegen. Toch dit.

 

Didactische verwerking

Naargelang de beoogde doelstellingen en de beschikbare tijd kan de DVD/tv-reeks aangewend worden op diverse manieren.

 

1. De film als enig lesmateriaal

- Plaats in het jaarplan: einde 4de jaar (probleem: tijdsdruk!) of begin van het 5de jaar. Functie: herhaling, inleiding op de komende leerstof (groei van de burgerlijke maatschappij en burgerlijke democratie).

Algemeen: zie: Speelfilms en geschiedenis. Didactisch verwerkingsmodel

Fragmenten zijn zeer bruikbaar voor letterlijke beeldvorming.

Opvallend en historisch andermaal correct is de navolging van de klassieke Oudheid: Napoleon en zijn tijd spiegelen zich aan het oude Rome, aan Augustus en de consuls. Op de kaft van de DVD is een (nagespeeld) triomfportret door Gérard aangebracht, dat we in de filmbeelden niet terugvonden, met Napoleon als een imitatie-Caesar in vol ornaat.

Voor gebruik in de les lijken me scènes van de beroemdste veldslagen bruikbaar:

Austerlitz 1805 wordt voorgesteld als een reusachtig strategospel. ("Wat is het fraai als het begint.")

Verder heb je nog Eylau 1807 en -natuurlijk- Waterloo 1815.

 

2. Oefening in historische kritiek vanuit de film

Het boek van Pieter Geyl (zie hieronder bij 'leeswerk') leent zich door zijn aard uitstekend tot een oefening in historische kritiek. De leerlingen kunnen in kleine groepjes telkens een hoofdstukje over een voor- en tegenstander met elkaar vergelijken. Het tekort in achtergrondkennis wordt opgevangen doordat Geyl zelf voor commentaar zorgt. De taal kan een probleem vormen: de stijl van Geyl toont duidelijk aan dat er een halve eeuw geleden anders geschreven werd dan nu!

- De Mythe Napoleon (La Légende Napoléonienne) leeft nog zeer sterk in Frankrijk en Wallonië: presse-papiers en beeldjes van de keizer; bierflesjes met figuren uit 'La Grande Armée' enz.

Volgende tekst van Geyl ter overweging.

'Als men ziet hoe het Franse volk de hand die het kastijdde gelikt heeft; als men opmerkt hoe in de glans van de militaire prestatie, van de macht, onsolide en vergankelijk als zij was, de fouten en vergrijpen van de Held, de beproevingen van het volk, de rampen en verliezen van de staat vergeten werden; als men de vernuftige, de verbeeldingrijke, de grootse geconstrueerde uitleggingen en systemen waarneemt, die geschiedschrijvers -en zo voortreffelijke geschiedschrijvers!- nog een eeuw naderhand ontwikkelden om alles goed te praten; dan kost het geen moeite zich voor te stellen hoe ook in volgende generaties van Duitsers de man die ons verdrukt heeft (Hitler) en hen ten verderve gevoerd, zijn verdedigers en zijn bewonderaars zal vinden.' (Geyl, p. XVII)

- Opdracht:

 

3. Multimediale en vakoverschrijdende leereenheid

Elementen en leermiddelen vind je reeds onder 1 en 2. Je kan het materiaal uitbreiden met websites (Frans & Engels) en met romans.

'Geschiedschrijving is een discussie zonder eind.' (P. Geyl)

 

4. Waardeverduidelijking

1. Ik heb geleerd dat ... Ik was verwonderd te zien dat ...

2. Ik heb geleerd dat dictaturen, hoezeer ze mogen verschillen in tijd, ideologie en machtsmiddelen, een aantal punten gemeen hebben, als ik Napoleon vegelijk met Hitler, Saddam Hoessein, Stalin, Franco, Pol Pot ... (keuze maken), namelijk:

3. Brainstorming: ook nu wordt de democratie bedreigd. Hoe, waardoor? (Houd rekening met de veel grotere impact van de nieuwe media - denk aan figuren als Berlusconi - maar is hij de enige "media-bedreiging" voor de democratie?)

4. Hoe kan onze democratie beveiligd worden? Is ze wel beveiliging waard? Wat is de rol van onderwijs - opvoeding tot waarden? Welke waarden zijn essentieel? Hoe en door wie/wat worden ze bedreigd?

5. Proces: breng Napoleon als oorlogsmisdadiger voor het Internationaal Gerechtshof van Den Haag. Baseer aanklacht en verdediging op de 'Rechten van de Mens en de Burger' (1789). (Oordelen vanuit onze tijd en de 'Universele Verklaring van de Rechten van de Mens' (1948) is eigenlijk a-historisch.) Voorzie een aanklager, getuigen, een advocaat, Napoleon zelf (verdediging: uit zijn 'Memoires' op St.-Helena). Gebruik als materiaal wat je in de lessen over dit tijdvak en uit de film geleerd hebt.

 

Leeswerk/aanbevolen werken

 

Over Napoleon zijn hele bibliotheken volgeschreven. Dus hier enkel een zeer beperkte selectie:

Boekomslag met het statieportret van de pas gekroonde keizer in vol ornaat door Gérard. Vergelijk met oudere portretten van Lodewijk XIV en XV!

Haast gelijktijdig met zijn vakgenoot Jacques Presser schreef Pieter Geyl zijn Napoleon-boek, waarin hij voor- en tegenstanders uit de Franse geschiedschrijving van de 18de eeuw tot 1940 ten tonele voert. Evenals bij Presser voelt men de weerslag van de recente gebeurtenissen: de opkomst van Hitler, het nazisme en de Tweede Wereldoorlog.

Geyl (1887-1966), een der meest actieve en scherpzinnige Nederlandse historici, in de stijl van Huizinga, Romein en Presser, bracht meer dan een jaar door in het concentratiekamp van Buchenwald en werd pas in februari 1944 vrijgelaten. Het boek is de uitgebreide uitwerking van een artikel dat in juni 1940 had moeten verschijnen, maar wegens de oorlogsomstandigheden door de uitgever werd ingetrokken. Net als bij Presser schemert de parallel Hitler - Napoleon door in het hele werk. Toch was dat niet Geyls opzet. 'De gedachte dat Revolutie en Dictators hun wetmatigheid bezitten, heeft zich herhaaldelijk aan mij opgedrongen. Maar ten slotte is het boek toch geworden wat ik wilde dat het zijn zou, en wat de titel aangeeft, een boek over Napoleon zoals de Franse geschiedschrijvers hem gezien hebben.' (p. XVII)

Nog altijd een van de allerbeste boeken die in het Nederlands over Napoleon in het bijzonder en over het functioneren van een dictatuur in het algemeen geschreven zijn (tegen de achtergrond van het pas voorbije Hitlerregime), met de mogelijkheid om korte, frappante sequenties af te drukken, al dan niet in combinatie met de televisiereeks. Bijvoorbeeld over Talleyrand, p. 163-165: "Reeds in de eerste week na zijn benoeming had de nieuwe minister van zijn jaarsalaris van 100.000 francs een half miljoen 'overgespaard' (p.165)" Of over de familie: ongenadig getypeerd, maar helaas vermoedelijk maar al te juist!
Alleen hoop ik dat in latere drukken de massaal aanwezige en hinderlijke drukfouten zijn weggewerkt.

Waterloo

 

Dagelijks leven/ Memoires

 

St.-Helena

Weider, B. & D. Hapgood, Napoleon vermoord? Kadmos, s.d.(na 1982).

Gegevens wijzen op langdurige arsenicumvergiftiging. In 1992 of 1993 zond de BBC een programma uit over zelfde onderwerp: haren van Napoleon bevatten een concentratie arsenicum. Blijkt dat de groene kleur van het behang in zijn vertrekken verkregen werd door arsenicumhoudende verf, waarvan het gif vrijkwam in de vochtige warmte. Ook in het Engeland van die tijd vielen er enkele slachtoffers bij adolescenten, vooral aan TBC-lijdende meisjes. Bij Napoleon was arsenicum niet de enige doodsoorzaak; het gif werkte complementair met zijn zwakke algemene fysieke conditie. Onze eigen VRT nam delen van deze reportage over in een uitzending op 19 maart 1996.

 

Waterloo. (Beroemde veldslagen), Canvas (VRT), donderdag 20 november 2003 - 45 minuten.

In de BBC-serie Battlefield Detectives worden belangrijke veld- en zeeslagen gereconstrueerd. Het uitzicht en het verloop van de veldslag op 18 juni 1815 wordt met behulp van GPS-systemen gereconstrueeerd. De nieuwe bevindingen leveren het bewijs dat Wellington het terrein zeer effectief in zijn voordeel heeft aangewend. De film gebruikt ook veel fragmenten uit de film van Dino de Laurentiis, vermeld in het boek van Smith. Zeer interessant!

 

Waterloo, 1970 - 1 u 55' USSR

Producer: Dino de Laurentiis
Regie: Sergei Bondarchuk
Rod Steiger als Napoleon; Christopher Plummer als Wellington; Orson Welles als Lodewijk XVIII.

Nog steeds de (historisch) beste reconstructie van 'De Honderd Dagen'. Vandaar: geen commercieel succes geworden.

 

Websites

Meer info over de televisiereeks: http://napoleon.france2.fr en

http://aetv.com/tv/shows/napoleon/nap_home_int.html

Twee 'portaalsites' over Napoleon en zijn tijd.

Zie ook op deze website de bespreking van de film Master and Commander

 

Jos Martens



Copyright © 2003 VVLG, 17.04.2004