Historische films: geannoteerde lijst van speelfilms

 

NIEUWSTE TIJD: FILMS OVER DE TWEEDE WERELDOORLOG

 

Enemy at the Gates - 2001 - duur: 131 minuten - Engels - Nederlandse ondertiteling - video en DVD.

Genre: oorlogsfilm Tweede Wereldoorlog: Stalingrad - liefdesfilm.

Regie: Jean-Jacques Annaud (De Naam van de Roos)

Acteurs: Jude Law (Vassily); Joseph Fiennes (Danilov); Ed Harris (König); Rachel Weisz (Tania); Bob Hoskins (Chroetsjov).

Inhoud

Volgeladen boten varen af en aan over de Wolga, onder een baaierd van vijandelijk vuur. Duitse Stuka's duiken neer en zaaien dood en vernieling. Barse politieke commissarissen sturen de onvoorbereide rekruten rechtstreeks van de landingskaaien de strijd in voor een zoveelste stompzinnige stormloop tegen de Duitse stellingen. Bij hun onvermijdelijke terugtocht lopen ze recht in een kogelregen van hun eigen politieke troepen, die de overlevende "lafaards" neermaaien. Na de korte, bijna pastorale proloog over de jeugd van de hoofdpersoon, is dat eerste kwartier van een haast ondraaglijke hardheid met beelden die doen denken aan het begin van Steven Spielbergs Saving private Ryan

In de zomer van 1942 probeerden de Duitsers Stalingrad te veroveren. Bedoeling was: Rusland afsnijden van de olievoorraden in de Kaukasus maar ook om een belangrijk industrieel centrum in handen te krijgen. Spoedig namen de Duitsers een groot deel van de stad in. Maar even snel liep het Duitse offensief vas in de kapotgeschoten gebouwen. Zowel voor Hitler als voor Stalin, wiens naam de stad droeg, kreeg de slag om Stalingrad een symboolwaarde die ver uitsteeg boven haar strategisch belang. Het werd een legendarische strijd die op 2 februari 1943 eindigde met de Duitse overgave. Van het kwart miljoen Duitse invallers sjokten 90.000 miserabele overlevenden naar de hel van de Russische krijgsgevangschap, waaruit er slechts 5000 terugkeerden in 1955. Volgens Winston Churchill betekende dit een keerpunt in de Tweede Wereldoorlog.

Temidden van het helse oorlogsgeweld ontwikkelde zich een mini-oorlog tussen scherpschutters. De heldendaden van Vassily Zaitsev werden door de Russische propaganda breed uitgesmeerd en om Zaitsev het zwijgen op te leggen stuurden de Duitsers hun beste man, majoor Koenig, op hem af. Het komt tot een duel. Annaud maakt een boeiende synthese van beide aspecten van de slag om Stalingrad.

Jean-Jacques Annauds "Enemy at the gates" is zowel een epos over de slag om Stalingrad als een spannend verslag over een duel tussen twee vijandige sluipschutters in de ruïnes van de stad. Het historische kader wordt naadloos verweven met het verhaal van individuen.

Volgens regisseur Jean-Jacques Annaud waren er bij de slag om Stalingrad niet voldoende geweren voor alle Russische soldaten. Daarom kreeg de ene soldaat een geweer in de handen gestopt, terwijl de andere enkele kogels kreeg. Vassily Zaitsev kon al van in zijn kindertijd behendig overweg met een geweer. Dat komt hem in het strijdgewoel goed van pas en wordt opgemerkt door politiek commissaris Ivan Danilov. Deze ziet in de heldendaden van scherpschutter Vassily een mogelijkheid om het moreel van de Russische troepen op te vijzelen. Zaitsev wordt een inspirerend voorbeeld voor zijn medestrijders. Tot de Duitsers majoor Koenig, een van hun beste scherpschutters, inzetten om Zaitsev uit te schakelen. Koenig zelf blijkt zeer persoonlijke redenen te hebben voor zijn gevecht, maar daar kom je pas achter bij het einde van de film.

In de geschiedenisboeken staat dit duel om Stalingrad bekend als de ,,oorlog van de scherpschutters.'' Russische soldaten ontvingen onderscheidingen als ze een bepaald aantal Duitsers neerschoten. Ook de viering van de verjaardag van de Russische revolutie was een aanleiding om de vijand speciaal onder vuur te nemen.

Over het aantal slachtoffers dat Zaitsev maakte, lopen de schattingen uiteen. Volgens de ene bron legde hij 242 Duitsers neer, volgens anderen waren het er ,,maar'' 149. Hij was niet de enige aan het front vechtende scherpschutter, maar de anderen haalden niet zo vaak de voorpagina's van de kranten. Zaitsev werd onderdeel van de Russische legerpropaganda en werd, door Ivan Danilov, als een modelsoldaat verkocht.

Bij zijn research ontdekte Annaud ook de belangrijke rol van de vrouwen in het Russische leger. Daarom smokkelt hij onder anderen Tania in zijn film. Zowel Zaitsev als Danilov worden op haar verliefd.

Die liefdesgeschiedenis is een van minpunten uit Enemy at the gates. Annaud laat in de beschrijving ervan een paar steken vallen en leidt de aandacht af van het zenuwslopend duel tussen Zaitsev en Koenig. In dat gevecht spelen zelfs kinderen een sleutelrol.

In vorige films als "De naam van de roos", L'amant en "Seven years in Tibet" bewees Annaud dat hij een vlotte verteller is. Deze keer is dat niet anders. Met filmtaal kan hij even goed overweg. Doet zijn benadering van de slag om Stalingrad denken aan het begin van Steven Spielbergs Saving private Ryan, bij het gevecht tussen Zaitsev van Koenig volstaat dan weer het ogenspel van respectievelijk Jude Law en Ed Harris om de spanning erin te houden. Bepaalde scènes bewijzen dat Annaud ook met het westerngenre overweg zou kunnen.

 

Bespreking en achtergronden

 

"Enemy at the gates" opende het filmfestival van Berlijn in 2001. Van Duitse zijde werd er met scherp op de film geschoten. Jean-Jacques Annaud geeft toe dat hij verrast was door die reactie maar blijft er filosofisch bij. ,,Tegenover de Duitse kritiek staat de lof van de pers in de Moskou. Maar ik heb toch de reactie onderschat van vele Duitsers die liever niet aan het oorlogsverleden worden herinnerd."

- Wat was het vertrekpunt bij dit epos?

- Annaud: ,,Drie bladzijden uit William Craigs boek Enemy at the gates waarin de essentie van mijn filmverhaal beschreven staat. Ik vond het fascinerend dat de strijd tussen Hitler en Stalin zich op een bepaald moment haast beperkte tot een duel tussen twee scherpschutters, de Duitse majoor Koenig en de Russische Vassily Zaitsev. Met dat voor ogen ben ik, samen met mijn vriend Alain Godard, een scenario beginnen schrijven. Een waarin er geen grote vedetten in voorkomen, een waarin ik Stalingrad vanuit het Russische standpunt bekijk en waarin ik vooral de onbekende aspecten van de slag meepik. Want wie weet er dat het Rode Leger op zijn eigen mensen schoot die weifelden bij de strijd? Zo kwamen er meer dan 13.000 om.

Ik beklemtoon de rol van de vrouwen aan het front, want er waren 800.000 die meevochten. Ik wijs op de begeesterende impact van Nikita Chroesjtov.

 

- U lijkt gefascineerd door de rol van het individu. Een rode draad in uw filmoeuvre?

- Annaud: ,,Herinnert u zich het moment waarop Frankrijk de Wereldbeker Voetbal won? Zinedine Zidane was er op zijn eentje verantwoordelijk voor dat een grijze, morose natie voor een tijd opnieuw de motor van Europa werd. En dat allemaal door een rond ding tussen twee staken te schoppen. Een individu kan het verschil maken. Ik zeg niet dat Vassily Zaitsev de strijd om Stalingrad deed kantelen ten voordele van de Russen. Maar omdat zijn kwaliteiten door de propagandamachine handig werden uitgebuit, werd hij een inspiratiebron voor anderen. Hij heeft er wellicht alleen maar toe bijgedragen dat er een huis werd veroverd of een stukje straat. Daar kwam het in Stalingrad op aan. Ik ben gefascineerd door de kracht van een dergelijk symbool.''

 

- U pretendeert een waar gebeurd verhaal te vertellen. Een gezaghebbend historicus als Anthony Beevor twijfelt toch aan het bestaan van een majoor Koenig?

- Annaud: ,,Ik heb veel respect voor de geschiedenis en de historici. Daarom beweer ik niet dat er maar één soort waarheid is. Ik baseer me bij Enemy at the gates op bestaande teksten. Ze vertellen allemaal hetzelfde. Zo is Vassily Zaitsev samen met een ploeg van de BBC terug gegaan naar de plaatsen waar hij zijn exploten als scherpschutter beleefde. Zijn geweer wordt in een museum bewaard en ook het vizier van Koenig kan men in het legermuseum in Moskou bekijken. Dat bepaalde bronnen door historici worden gecontesteerd, is voor mij geen probleem. Draai maar eens een film over Jeanne d'Arc. De poppetjes gaan gegarandeerd aan het dansen. Anthony Beevor vermoedt dat het snipersduel een opgezette zaak is van de Russische legerpropaganda maar andere elkaar doorkruisende verhalen wijzen toch op een dergelijk duel.''

 

- De manier waarop u de slag om Stalingrad in beeld brengt, lijkt op de wijze waarop Steven Spielberg zijn ,,Saving Private Ryan'' begint.

- Annaud: ,,Ik heb Spielbergs film een maand geleden op DVD gezien. Er is dus geen bewuste beïnvloeding. Kijk, op het ogenblik dat we Navo-bombardementen op Joegoslavië bijna rechtstreeks meemaken of zien hoe de Palestijnse Intifada van dag tot dag evolueert, kunnen we ons geen mise-en scène van dertig jaar geleden meer veroorloven. Onder invloed van de televisie moeten we onze toevlucht nemen tot een reportageachtige benadering van de oorlog. In plaats van choreografie moeten we actie brengen. Stijl evolueert niet door het kopiëren van andere kunstenaars maar door een verandering van de omgeving waarin men werkt.''

 

De DVD

Ondertitels in 15 talen, van Hebreeuws tot Nederlands. Bevat de film en Special Features

1. De obligate filmtrailer.

2. Through the Crosshairs (20 minuten) - alleen Engelse ondertitels.

3. Inside Enemy at the Gates (15 minuten): voornamelijk interviews met de regisseur en de acteurs.

4. Additional Scenes: bevat 9, meestal zeer korte sequenties die de eindmontage niet haalden. En die eigenlijk niets essentieels toevoegen.

 

Didactische verwerking

Over de slag om Stalingrad is zeer veel uitstekend non fiction-materiaal te vinden, in overzichtswerken of in afzonderlijke boeken. Over de hele Russische veldtocht is er de televisieserie "Operatie Barbarossa", vier afleveringen van elk 50 minuten, die op Canvas (tweede net van de VRT) werd heruitgezonden in juni 2002 en waarvan een begeleidend boek bestaat.

Operatie Barbarossa. Dl. 3: De kansen keren. (Histories, Canvas, VRT) 20 juni 2002 behandelt Stalingrad.

Enkele gegevens uit deze aflevering:

In de slag om Stalingrad vielen minstens 1 miljoen doden. De levensverwachting van een militair bedroeg 24 minuten.

Generaal Tsjoekov, de bevelhebber, was een zeer grof man, hij sloeg zelfs officieren (en wordt dus in de film goed getypeerd).

Een van de ooggetuigen verhaalt hoe hij op zijn eerste dag aan het front als soldaatje van 14 jaar zijn hele lader van 60 kogels in een Duitser leegschoot.

Wat in deze aflevering jammer genoeg niet vermeld wordt, is de rol van de Noorse spion in Tokio, Sorge. Deze kon de Russen melden dat Japan niet van plan was de Sovjetunie binnen te vallen. Hierdoor kon Stalin zijn verse Siberische troepen vrijmaken en inzetten om de Duitsers bij Stalingrad te omsingelen. (Weer een voorbeeld van het verschil dat een individu kan maken!)

Uit de aflevering kan men enkele jounaalfragmenten over de slag nemen en de getuigenis van overlevenden. Uit deze twee bronnen blijkt dat Annaud de helse sfeer en de genadeloze gevechten zeer goed heeft getroffen.

 

 

Aanvullend materiaal

Raf Butstraen, Enemy at the Gates. Scherpschutters in Stalingrad, De Standaard, 14/03/2001.

Raf Butstraen, Interview. Jean-Jacques Annaud over zijn film Enemy at the gates (gedeeltelijk gebruikt voor deze web-bespreking), De Standaard, 13/03/2001.

Deze bijdragen vind je op de website van De Standaard (omwille van het copyright konden we ze hier niet volledig opnemen): http://www.standaard.be/

Kies thema: film. Tik titel in. Toegang krijg je pas na (gratis) registratie.

 

Enemy at the Gates op het internet

 

Officiele website van de film: http://www.enemyatthegatesmovie.com/

Amateurbesprekingen van deze en zeer veel andere films vind je (in het Engels) op:

http://www.darkhorizons.com/index2.html

http://www.darkhorizons.com/2001/EnemyAtTheGates.htm met links naar professionele besprekingen.

Veel aanvullend non fiction-materiaal (in het Engels): http://www.awesomestories.com/movies/index2.htm

 

Jos Martens



Copyright © 2002 VVLG, 24.11.2005