Historische films: geannoteerde lijst van speelfilms

 

NIEUWSTE TIJD: FILMS OVER DE TWEEDE WERELDOORLOG

 

Band of Brothers - 4 video's - 5 of 6 (luxe-editie) DVD's - orig. Engelse versie, Ned. ondertitels

Golden Globe Award, 19 Emmy Award Nominaties

Productie: Steven Spielberg & Tom Hanks.

 

Inhoud en bespreking

Een van mijn ooms vervoegde na de bevrijding van België in september 1944 het legerkorps van generaal Patton als tolk -mensen die naast Frans en Duits ook nog Engels kenden, waren zeldzaam in die tijd. Telkens er beelden te zien waren van de landing in Normandië, vertelden zijn wapenbroeders hem dat het er in werkelijkheid veel en veel bloediger aan toe was gegaan. Tot hij "Saving Private Ryan" zag. Toen was hij eindelijk tevreden: "Zo moet het echt geweest zijn". Waarschijnlijk hebben talloze overlevende veteranen hetzelfde gezegd bij het bekijken van de televisiereeks "Band of Brothers".

Na hun oorlogsfilm Saving Private Ryan besloten hoofdrolspeler Tom Hanks en regisseur Steven Spielberg daar nog een ambitieuze televisieserie aan toe te voegen. Ook na Schindler's List en vooral zijn immense Holocaustproject, waarin hij getuigen van de jodenvervolging op film vastlegt, is Spielbergs fascinatie voor de oorlog dus nog lang niet voorbij.

Spielberg en Hanks zijn samen producent. Hanks regisseerde bovendien een van de tien afleveringen en speelde een rolletje als Brits soldaat. Het duo maakte van Band of Brothers een docudrama. De beelden lijken net echt. En dat mag ook wel, want met 120 miljoen dollar, is dit de duurste tv-productie aller tijden. Het docudrama schetst een portret van de ongeveer honderd vijftig paratroopers van de Easy-compagnie van het 2de bataljon van het 506de regiment van de 101ste luchtlandingsdivisie van het Amerikaanse leger.

Band of Brothers werd een tien uur durende mannenfilm. Ondanks de vijfhonderd sprekende rollen en tienduizend figuranten, komt er vrijwel geen vrouw in voor. De serie gaat over de kameraadschap van mannen die op elkaar zijn aangewezen om te overleven. ,,Het enige dat nog geborgenheid en zekerheid biedt, zijn de eenheid zelf en de vriendschappen onderling'', zegt een van de oorlogsveteranen in de documentaire Standing alone together die bij de serie hoort. ,"De rest van de wereld lijkt bezien vanuit de strijd geen prettige plaats.''

Band of Brothers is de verfilming van het gelijknamige boek uit 1992 van de populaire historicus Stephen E. Ambrose. Boek en serie beschrijven de lotgevallen van de legereenheid sinds haar oprichting in 1942 tot het einde van de oorlog in 1945.

Ambrose ontleende de titel van zijn boek aan Shakespeare: "We few, we happy few, we Band of Brothers" zijn de slotwoorden van een toespraak van Henry V (4de akte, scène 3) tot zijn manschappen. Wie de slag tegen de Franse overmacht overleeft, zal er volgens Henry later met trots op terugzien: zij zullen allen, van hoog tot laag, tot het einde der tijden, een broederschap vormen. En eenzelfde gevoel van trots en onbesmet nationalisme, spreekt uit Band of Brothers.

Dat auteur Ambrose gepokt en gemazeld is in de oral history is een voorwaarde, maar de uitzonderlijke solidariteit van de Easy-compagnie is de ware reden waarom hun verhaal zo aanspreekt. Het doet denken aan de slotwoorden in de film Four Feathers: 'In de hitte van de strijd denk je niet aan de vlag maar aan de vriend rechts van je en die links van je'. Die laatstgenoemde film wordt verondersteld de Victoriaanse waarden en de koloniale oorlogen in vraag te stellen, maar bevestigt ze eerder.

The Big Red One van regisseur Samuel Fuller was twintig jaar lang hét voorbeeld van oorlogsdrama met het perspectief van de gewone infanterist. Maar die film, met een vergelijkbare verhaallijn, verbleekt bij de prestatie van Spielberg en Hanks. Dat is deels een kwestie van geld en filmtechniek: die ene Russische tank die in The Big Red One keer op keer moet doorgaan voor een Duitse Panzer verliest het van de exact nagemaakte voertuigen en wapens, de tientallen digitaal gekopieerde vrachtvliegtuigen en de spectaculaire luchtlandingen in Band of Brothers.

Spielberg en Hanks kozen voor de niet-sentimentele werkelijkheid.

De soldaten die alle afleveringen overleven, zijn lang niet altijd prominent aanwezig. Je leert er tientallen kennen die soms na korte tijd al sneuvelen. Het zijn díe mannen van wie de grootheid volgens Ambrose -en in zijn spoor Spielberg en Hanks- vastgelegd en gehuldigd moet worden. Ze bouwen een monument voor wat ,,the greatest generation'' wordt genoemd.

Band of Brothers blijft niet blind voor de fouten die de geallieerden hebben gemaakt. Duitsers die zich met geheven armen overgeven, worden neergeschoten en de Amerikanen plunderen er op los. Zelfs de verder onkreukbare Richard Winters doet wat iedere soldaat in iedere oorlog heeft gedaan. Met het tafelzilver dat hij meenam uit Hitlers hotel in Berchtesgaden eet hij nog steeds, vertelt hij in de documentaire. In de serie zien we hem het inpakken.

De volhardende kijker krijgt een intense blik op de lange tocht die jongens van rond de twintig maken door Europa, waar ze achtereenvolgens ingezet worden bij de strijd in Normandië, de Slag om Arnhem en het Ardennenoffensief. Voor de oorlog is afgelopen, bevrijden ze in de omgeving van München ook nog een concentratiekamp en tot slot bereiken ze als eersten Hitlers Adelaarsnest in Berchtesgaden, waar ze zich te goed doen aan Görings drankvoorraad.

De beste afleveringen zijn deel 7 en 9. Deel 6, dat zich afspeelt in de Ardennen, waar de Easy-company in december 1944 zonder winterkleding, zonder munitie en zonder voldoende rantsoenen naar het wankelende front bij Bastogne wordt gestuurd. Van vluchtende soldaten bietsen ze kogels. Het is winter en koud en in de claustrofobische omgeving van een besneeuwd bos ervaar je de verschrikkingen en vriendschappen in een vrijwel uitzichtloze situatie.

Deel 9 speelt zich enkele maanden later af, in Duitsland. Verkenners van Easy-company stoten toevallig op een concentratiekamp. De verontwaardigde Amerikanen plunderen een Duitse bakkerij voor de uitgehongerde overlevenden en hun bevelhebber dwingt de dorpsbewoners, die het "nicht gewüsst haben", de lijken te begraven (historisch!).

Het extreme realisme maakt van het kijken een schrijnende ervaring. De oorlog is tastbaar. Al kijk je slechts een paar maal, de serie reduceert voorgaande oorlogsfictie -zelfs Saving Private Ryan -voorgoed tot nostalgie. (Dirk Limburg in: De Standaard, 05/09/2002)

 

Didactische toepassing

Wat haal je in hemelsnaam uit een dergelijke overvloed van 10 uur film naar de klas?

Het belang voor de factor inleving loont de moeite, net als bij Saving Private Ryan. Maar in Band of Brothers is het gehalte aan authenticiteit veel groter.

Voor klasgebruik lijkt me het einde van aflevering 2 bruikbaar, over de (historisch correcte) bestorming van een Duitse geschutspost. Misschien ook enkele fragmenten uit de slag om Bastogne. Maar zeker: de concentratiekampscène uit aflevering 9. De inleving is groter dan bij documentaires, de authenticiteit helaas niet: het blijkt onmogelijk voldoende uitgehongerde acteurs te vinden! Daarbij dreigt er een ander gevaar: net als voor de uitstekende, in de VS geflopte televisiereeks naar de trilogie van Herman Wouk "The Winds of War" moet men voor de stapels doden reconstructie aanwenden. Dit is koren op de molen voor negationisten, die naar analogie ook de macabere werkelijkheid afdoen als "toneelrekwisieten".

Ook met het boek van Ambrose kan je je voordeel doen. Met name wat de bevrijders dachten over de bevrijde volkeren is een boeiende ingang. De scène in de film waarin een dronken Amerikaan eigen mensen doodt, is van bijzonder knappe commentaar in het boek voorzien. Het is allemaal erg utopisch te hopen voor al deze zijdelingse aspecten tijd te kunnen vrijmaken, maar voor een eindwerk rond militaire geschiedenis is dit boek beslist aan te raden.

Eisenhower werd recent ervan beschuldigd het statuut van POW (krijgsgevangene) afgenomen te hebben van vele Duitsers en verantwoordelijk te zijn voor de dood van een miljoen van hen ná de oorlog. Ambrose, biograaf van Ike, weerlegde die stelling die werd geopperd in Other Losses. Vele jeugdige Hitlerjongens en oudere Volkssturm werden onmiddellijk naar huis gestuurd (wat de statistieken als 'verliezen' noteerden) en het Rode Kruis stemde in met het niet toekennen van het statuut van POW omdat anders de vele geüniformeerde Duitsers betere rantsoenen zouden gekregen hebben dan de Duitse burgers, iets wat de bezettingmacht wilde vermijden. Net als tegen holocaustontkenners is er maar één echt verweer mogelijk, zegt Ambrose: gezond verstand. Waar zouden de lijken van het miljoen vermoorde Duitse soldaten zijn?

Naar: Stephen A. Ambrose, Band of Brothers: van Normandië tot Hitlers adelaarsnest, Roularta, 2002. 302 blz.

(http://www.nizkor.org/hweb/people/b/bacque-james/ambrose-001.html) Een van de boeiendste aspecten in Band of Brothers is -na de oorlogsscènes- de omgang van de Amerikaanse bevrijder met Belgen en vooral Duitsers in 1944 - 45.

Wie film of boek wil integreren in een ruimere leerenheid verwijzen we op deze site naar: Tweede Wereldoorlog. Een multimediale vakoverschrijdende leereenheid

Jos Martens



Copyright © 2003, 2004 VVLG, 11.07.2004