Historische films: geannoteerde lijst van speelfilms

NIEUWSTE TIJD: TWINTIGSTE EEUW

 

Apocalypse Now Redux - 1979/2001 - 147 minuten/3u 16 minuten- DVD - orig. versie - Ned. ondertiteling

Tijd en ruimte: Vietnam, na 1965.

 

Regie: Francis Ford Coppola.

 

Acteurs: Martin Sheen (kapitein Willard), Marlon Brando (kolonel Kurtz), Robert Duvall (Kolonel Kilgore), Dennis Hopper, Harrison Ford.

Inhoud

Vietnam in de jaren 1960. Kapitein Willard van de Special Forces krijgt een ultra-geheime en delicate opdracht: de Amerikaanse kolonel Kurtz opsporen in de jungle op de grens van Cambodja en hem elimineren. Kurtz lijkt de pedalen te zijn kwijtgeraakt. Hij heeft midden in het oerwoud een soort eigen rijkje gesticht, waarin hij door de inheemse bergbewoners als een god wordt vereerd.

Met een patrouilleboot vaart Willard de rivier op tot bij Kurtz, die hij, terwijl de inboorlingen ritueel een stier slachten, afmaakt met een hakmes. Tot zijn eigen verbazing laten zij hem ongedeerd vertrekken, samen met de enige overlevende van de bootbemanning.

 

Bespreking: APOCALYPSE NOW REDUX.

Dit was de eerste grote, kritische Viëtnamfilm. Klassiek geworden is de gevleugelde cavalerie-aanval op het dorpje met het goede surfstrand, onder luide Wagnermuziek. De film werd in de V.S. een financiële flop, vooral voor Coppola, die zijn persoonlijk fortuin erin had geïnvesteerd om hem te kunnen draaien zonder censuur door de Hollywoodstudio's. Zijn statuut van "cultfilm" kreeg hij pas achteraf en dan vooreerst door de gunstige Europese reacties. De States volgden in de jaren tachtig, maar toen was het te laat voor de loopbaan van Coppola als onafhankelijk filmmaker!

Onder druk van critici, producenten en distributeurs bracht Francis Ford Coppola in 1979 een veel korter dan geplande versie uit van Apocalypse Now . Hij was titelvariaties als Apocalypse When en Apocalypse Never immers grondig beu. Eenentwintig jaar later is het wennen aan de titel Apocalypse Now Redux, de definitieve versie van zijn glorierijk Vietnam-epos. De redux komt van reducere wat terugbrengen, herleven, restaureren betekent.

De wereldpremière in Cannes in 2001 was een van de hoogtepunten van het festival. Kan ook moeilijk anders, want deze productie staat in het collectieve filmgeheugen gegrift. Wie de hallucinante openingsscène nu terugziet, met de bomen, de helikopters en vooral de Doors-song The End, maakt onvermijdelijk de vergelijking met het pseudo-epos dat Pearl Harbor heet. Alle computereffecten ten spijt kan de aanval op Pearl Harbor niet tippen aan het Amerikaanse bombardement op een Vietnamees dorp. Coppola maakt van de nieuwe versie gebruik om luitenant-kolonel Kilgore, u kent hem van ,,Ik hou van de geur van napalm in de morgen'', beter te tekenen. In Redux durft kapitein Willard zelfs een grapje uithalen met Kilgore: hij steelt zijn surfplank. Ook een scène waarin gestrande Playboy-bunnies hun beklag doen over de behandeling die een ,,Playmate van de maand'' te beurt valt zorgt voor een tragikomisch effect.

Een luchtig knipoogje na een scène die als een voorloper van Tom Hanks' landing in Saving private Ryan kan doorgaan.

Zoals bekend is Apocalypse now een filmische vingeroefening op Joseph Conrads Heart of darkness.

De zoektocht van kapitein Willard naar kolonel Kurtz, die in Cambodja verder zijn eigen oorlog voert, duurt op die manier langer dan in 1979. Coppola had onder meer een scène geknipt waarin Willard enkele Franse kolonialen ontmoet; die moest het Vietnamese conflict historisch duiden.

Die vijfentwintig minuten lange sequentie zit er nu wel in, maar ze blijkt verre van essentieel. Integendeel, elke keer dat Coppola de rivier verlaat die naar het kamp van Kurtz leidt, verslapt het ritme en treedt er een breuk op in het verhaal.

Een paar extra scènes met Kurtz, die onder meer voorleest uit Time , voeren de spanning wel op. Ook de kleuren en de klank zijn verbeterd, wat dit indrukwekkende epos nog een artistieke meerwaarde geeft. De wijze waarop cameraman Vittorio Storaro Marlon Brando's kop in een wisselend clair-obscur in beeld brengt, is nooit vertoond. En de manier waarop Brando over de gruwel van de oorlog spreekt klinkt wellicht pathetisch, maar het bezorgt je zelfs na meer dan twintig jaar nog koude rillingen. En is, in het licht van de recente ontwikkelingen in Afghanistan en vooral Irak, nog steeds even actueel. Meer is niet altijd beter, maar het blijft een vijfsterrenfilm, een unicum in de filmgeschiedenis, een langgerekte, briljante hallucinatie, waarin Coppola zijn afkeer voor de oorlog, voor elke oorlog, kwijt kon.

 

Didactische verwerking: zie Speelfilms en Geschiedenis.

Het basisgegeven berust op historische werkelijkheid: de Amerikaanse Special Forces maakten inderdaad succesvol gebruik van de bergbewoners op de grens tussen Vietnam en Cambodja. Toen zij zich op bevel van hogerhand moesten terugtrekken en hun bondgenoten in de steek lieten, begon voor deze 'montagnards' een lijdensweg die nog steeds voortduurt. Het is Kurtz' 'misdaad' dat hij dat oneervolle bevel naast zich neerlegt. (Op deze achtergrond gaat de film eigenlijk niet in.)

Wij hebben indertijd de hele kortere versie uit 1979 als forumfilm voor de derde graad gebracht.

Wie fragmenten wil projecteren, vindt voldoende naar zijn gading. De helikopteraanval mag natuurlijk niet ontbreken. Een andere bruikbare sequentie is de moordscène op de rivier, wanneer bij de Amerikanen de stoppen doorslaan en ze een hele familie uitmoorden, maar een hondje redden.

Het enigszins verrassende einde wordt aangekondigd door een betekenisvol detail: tussen de papieren op de tafel van Kurtz zoomt de camera even uitdrukkelijk in op een boek: The Golden Bough van James G. Frazer. In dit standaardwerk over de wortels van religie en folklore wordt veel aandacht besteed aan de rituele slachting van de 'oude' koning door een jongere, die dan zijn opvolger wordt.

Jos Martens



Copyright © 2004 VVLG, 02.05.2004