Historische films: geannoteerde lijst van speelfilms

NIEUWSTE TIJD: TWINTIGSTE EEUW: PERIODE VAN DE EERSTE WERELDOORLOG

 

Lawrence of Arabia - 1962 - 239 minuten - video en DVD - originele, gerestaureerde versie; Nederlandse ondertitels - 7 Oscars

Regie: David Lean.

Acteurs: Peter O'Toole (Lawrence), Anthony Quin, Alec Guiness

Situering in de tijd: Wereloorlog I

Situering in de ruimte: Midden-Oosten

In volle Eerste Wereldoorlog wordt T.E. Lawrence, officier van de Engelse Intelligence Service naar het Midden-Oosten gezonden om contact te leggen met de roerige Arabische stammen. In Europa is het front vastgelopen in de modder van de stellingenoorlog. De Geallieerden ondernemen allerlei pogingen om een tweede front te openen. Lawrence, oriëntalist en hartstochtelijk bewonderaar van de Arabieren, bedacht het plan om de stammen aan te zetten tot openlijke opstand tegen hun meesters, de Turken, verbondenen van de Duitsers. Hij slaagt erin uit de ongedisciplineerde nomaden een geduchte guerrillastrijdmacht te vormen, die het de Turken knap lastig maakt en de hele Hedjaz verovert, op Medina na (1917). Zelf belandt hij een tijdje in Turkse gevangschap, gelukkig voor hem zonder herkend te worden. Doordat hij uit wraakzucht zijn krijgers toestaat een Turks konvooi uit te moorden, slaagt hij er niet in Damascus te bereiken vóór de geregelde troepen van generaal Allenby (1.10.1918). Die verovering was cruciaal voor de politieke aspiraties van zijn bondgenoten Faisal en Abdoellah om een Arabisch rijk te stichten. Op de vredesconferenties zullen de overwinnaars Lawrences beloften aan de Arabische leiders niet houden, hoewel Faisal koning wordt van Irak en Abdoellah koning van Transjordanië. Maar Syrië wordt een Frans protectoraat. Uit protest dient Lawrence zijn ontslag in en neemt onder een pseudoniem terug dienst als gewoon soldaat. Hij komt om het leven bij een banaal motorongeluk in 1935. Tijdens de jaren 20 schreef hij "Seven Pillars of Wisdom", zijn memoires, maar ook een sterk filosofisch getint boek, dat veel weerklank vond van bij het verschijnen in 1926.

 

Versie Columbia Classics Edition op 2 DVD's (2005)

Voor David Leans overweldigende panoramische opnames in 'Lawrence of Arabia' moest de woestijn er smetteloos uitzien, zo ver het oog reikte. Een onvoorzichtige bevoorradingsjeep, een eventjes afdwalende dromedaris of domweg een papieren bekertje dat honderd meter de verkeerde kant uitwaaide: het liet allemaal sporen achter in het maagdelijke zand, die anno 1962 nog niet met de computer uit het beeld verwijderd konden worden. En dus zien we, op filmpjes uit die tijd, mannen met bezems aan de slag gaan om alle menselijke sporen uit te wissen vóór een volgende opname. Het is een absurd beeld, dat je beter doet begrijpen waarom een film waarvan de draaiperiode op vijf maanden was geschat, uiteindelijk twee jaar en drie maanden vergde: ongeveer even lang als het echte avontuur van T.E. Lawrence in 1916 -1917.

Lean vertrok met hebben en houden naar Wadi Rum (Jordanië), en bracht in een hitte tot vijftig graden het engelengeduld op dat nodig was om een luchtspiegeling op pellicule te vangen (volgens Spielberg zonder meer ,,het grootste mirakel uit de filmgeschiedenis''). Geen mens die er nog op die manier aan zou beginnen, maar zelfs met de meest spectaculaire digitale technieken kun je niet hetzelfde resultaat bereiken.

Lean en zijn producent Sam Spiegel zochten destijds naar een project dat aan de hooggespannen verwachtingen na 'The bridge on the river Kwai' kon beantwoorden. Dat was verre van evident. Aanvankelijk overwogen ze een film te maken over Gandhi, maar dat onderwerp lag nog te gevoelig zo kort na diens dood. Een andere fascinerende figuur die in aanmerking kwam, was T.E. Lawrence, de in 1935 verongelukte Britse held. Zijn verhaal verfilmen was een kolfje naar Leans hand: hij was gespecialiseerd in persoonlijk drama en mythe tegen een achtergrond van grandioze decors. En Lawrences sterk filosofisch getinte autobiografie 'Seven pillars of wisdom' kon de basis leveren voor een scenario.

Lean maakte van 'Lawrence of Arabia' een magistraal en monumentaal (ruim 3,5 uur durend) epos dat onder de oscars en andere filmprijzen bedolven werd en in weinig toptiens aller tijden ontbreekt. Was het echt de bedoeling het mysterieuze karakter te doorgronden van de ambitieuze officier die verliefd werd op de woestijn, de bondgenoot werd van de bedoeïenen en met hun hulp de Turken zware klappen toediende? In dat geval is de film een mislukking, want de psychologische evolutie van de grillige Lawrence blijft onnavolgbaar. Peter O'Toole was tot dat moment alleen een ster op de theaterplanken, en werd ingeschakeld omdat Marlon Brando en Albert Finney de rol hadden geweigerd. Hij vertolkt dit levende raadsel schitterend, met de gepaste vleug waanzin in dat charismatische gezicht. Lawrence wàs niet te vatten, echt larger than life , en is juist daarom zo fascinerend.

Met zijn scherpe oog voor magnifieke beeldcomposities draaide Lean een ode aan de woestijn, waarvan de romantiek nog werd uitvergroot door de beroemde score van Maurice Jarre. Over de montage - de brandende sigaret in Engeland die overgaat in de verzengende zon van Jordanië is een beroemd voorbeeld - zijn boeken geschreven. En de sterren, zowel de toen al gevestigde namen Alec Guiness en Anthony Quinn als de nieuwkomers O'Toole en Omar Sharif, deden wat acteurs in films van David Lean altijd doen: zichzelf overtreffen.

Jarenlang was 'Lawrence of Arabia' alleen in verminkte toestand te bekijken. Om marketingredenen werden steeds nieuwe stukken uit het origineel geknipt, tot de film in 1989 (kort voor Leans dood) werd gerestaureerd als ' director's cut '.

Het is deze versie die van de dvd spat, begeleid door uiterst boeiend en verzorgd bonusmateriaal. De één uur lange 'Making of' geeft antwoord op vragen zoals: waarom werd David Lean zozeer bewonderd, maar zo weinig geliefd door zijn acteurs? Hoe komt Omar Sharif aan zijn snor? Hoe vond Lean de verbluffende locaties voor zijn film, in het hartje van de woestijn en hoe hielden ze het uit, werkend bij temperaturen tot vijftig graden? En waarom stelde koning Hoessein voor deze productie zijn kamelen en zelfs zijn vliegtuigen ter beschikking?

Zeer verhelderend en praktisch is ook de fraai vormgegeven historische bonus, waarop je interactief de echte campagne van Lawrence kunt ontrafelen aan de hand van landkaarten, data, historische gegevens en foto's.

Verder staan er op het bonusschijfje onder meer vier charmante promo-documentaires uit 1962, en een interview met bewonderaar Steven Spielberg. Ook mooi is het item over de veranderende marketing rond de film door de jaren heen: Lawrence werd op affiches beurtelings naar voren geschoven als het raadsel, de idealist, de avonturier, de revolutionair - een à la carte -icoon voor ieder tijdsgewricht.

Met de film zelf breng je een welgevulde avond door en een tweede met het bekijken van het bonusmateriaal: deze luxe-uitgave is een van de fraaiste dvd's van het jaar.

(Gebaseerd op: Steven De Foer, Lawrence of Arabia, in: De Standaard, 23/04/2005.)

 

Didactische verwerking

Vooraf: deze film, waarnaar ik al lang op zoek was, vond ik in een videowinkeltje voor de belachelijk lage prijs van 299 BEF.

De film is geroemd voor zijn prachtige beelden van woestijnlandschappen en -tochten (waardoor hij een filmische weerspiegeling wordt van de geest van Lawrences boek). Maar omwille van zijn lengte en trage ritme werd hij destijds in onze bioscopen ingekort. Dit is dus de gerestaureerde versie.

Vermoedelijk juist daarom zal hij minder geschikt zijn voor volledige vertoning. De leerkracht kan enkele fragmenten uitkiezen. Voor verwerking, zie op deze site: Speelfilms en geschiedenis. Didactisch verwerkingsmodel.

Onze collega Engels heeft ooit, in coördinatie met de lessen geschiedenis in het laatste jaar, enkele langere fragmenten uit het boek laten lezen en bespreken in complementaire werkgroepen. Helaas konden wij toen nog niet beschikken over de video.

T.E. Lawrence. Seven Pillars of Wisdom. A Triumph. London, J. Cape, 1976, 5e druk (1ste druk: 1926), 545 blz.

Voor een beknopte biografie: Tang, D., De mythe van Lawrence of Arabia. T.E. Lawrence en The Seven Pillars of Wisdom

Jos Martens



Copyright © 2001, 2005 VVLG, 22.09.2005