Hermes in uitbreiding

 

Mercator. Een interactieve oefening in zelfwerkzaamheid in 4de jaar A.S.O. en technische

Jos Van Steen en Jos Martens

Net toen we volledig rond waren met de leereenheid over humanisme en renaissance zond de BRTN een film uit over leven en werk van Mercator. Omdat we de uitzending erg interessant vonden, bewerkten we ze voor gebruik in drie 4de jaren A.S.O. en een 4de jaar Sociaal-Technische.

Voor deze laatste afdeling werden enkele vragen aangepast. Sommige, zoals vraag 8 werden behouden, ook al hadden deze leerlingen in het vorige jaar een ander (veel gemakkelijker) schoolboek gebruikt. Dit werd gedaan met de uitdrukkelijke bedoeling om het verwerkingsniveau van de twee afdelingen ( met 'sterke' en 'zwakke' leerlingen) te kunnen vergelijken.

In december 1995 is de uitzending op CD-i verschenen. Vergeleken met de TV-uitzending (die -al dan niet door atmosferische storingen- van belabberde kwaliteit was) is het gehalte van beeld (veel meer diepte) en klank aanzienlijk beter. De film is verdeeld in tien chronologisch gerangschikte hoofdstukjes. Jammer dat de mogelijkheden van het medium niet benut zijn om, op de overblijvende ruimte van de CD, uit de collectie van het Mercatormuseum te St.-Niklaas een overzicht te brengen van Mercators volledige werk. Alleszins een initiatief dat navolging en internationale verspreiding ruimschoots verdient. Ondertussen is de CD-i schooljaar 1996-1997 in de A.S.O.-klassen 'normaal-functioneel' geïntegreerd in een uitvoerige dubbele leereenheid (Late Middeleeuwen/ overgang naar de Renaissance - Renaissance/Humanisme waarbij schoolboek, Artis-Historia-album, illustraties, naslagwerken, posters dia's en 2 CD-i's ervoor zorgen dat gevarieerde doelstellingen en vaardigheden kunnen nagestreefd worden en zowel leerkracht als leerlingen zich niet hoeven te vervelen. (In Soc. Techn. Wet. is dat op deze schaal helaas onmogelijk: 1 u/week.)

Lesbedoeling

In de twee afdelingen hadden wij respectievelijk nogal wat tijd en energie gestoken in studiemethode. De televisie bood ons hier een gemakkelijke methode om het 'normale' verschoolde systeem even te doorbreken en enkele gegevens in de praktijk te testen.

Leerlingen blokken leerstof in vakjes. De uitzending daarentegen bracht zeer praktisch interdisciplinaire elementen aan die de stof van het schoolboek ruim overstegen, wat een meer holistische benadering toelaat dan in een handboek mogelijk is (over het tot stand komen van onze kennis (vr.3 en 4), over de wiskundige techniek van de cartografie (vr.7) enz.). Sommige aspecten verwezen naar de lessen die net voorbij waren (= opfrissing van kennis), andere naar de lessen over de reformatie, die nog aan bod moesten komen (waarbij later aan de uitzending zal gerefereerd worden). Dit doorkruist de geplogenheden van: stof leren, spuien op een overhoring, deponeren in de prullenmand van het geheugen en vergeten. Vraag 10 wordt begrijpelijk als je weet dat de leerlingen enkele lessen vroeger een zestal grote afbeeldingen uit De humani corporis fabrica van Vesalius hadden bestudeerd. Het gebruik van een ander medium werkt -ook bij deze televisiegeneratie- stimulerend en motiverend. De capriolen van weerman De Boosere in slap-stickstijl hielden de aandacht gevangen en brachten de wetenschappelijke problematiek zeer bevattelijk aan, wat dan weer het vanzelfsprekende karakter van de leerstof doorbreekt (vr.10,11,16,17).

Tot onze verbazing hadden deze leerlingen nog nooit televisie actief gebruikt als werkdocument; hun enige kenismaking in de vorige jaren beperkte zich tot illustratieve projectie, die veel passiever wordt ondergaan.

 

Organisatie

Aan de projectie besteedden wij 2 lesuren; de CD-i werd nogal eens stilgezet om beelden (al dan niet op verzoek van leerlingen) toe te lichten. Voor de projectie verdeelden wij de klas in groepjes, afhankelijk van de grootte. (De kleinste klas telde 9 leerlingen, de grootste 27.) Bij de taakverdeling volgden we een beproefd recept: groep 1 kreeg vraag 1 toegewezen, groep 2 vraag 3 enz. Elke groep komt enkele keren aan bod in de loop van de uitzending. Dit vermijdt dat iedereen als gek zit te schrijven en zorgt er anderzijds voor dat de aandacht toch behouden blijft tot het einde. Na de eerste les moesten reeds enkele gegevens worden opgezocht. Aan het einde van de tweede les kregen de groepen 10 minuten om hun notities te vergelijken en zo nodig tegen de volgende les aan te vullen. De derde les was volledig besteed aan de mondelinge rapportering (die gequoteerd werd voor dagelijks werk). Daarna werd elk groepsverslag ingetikt op een compatibel tekstverwerkingsprogramma, nagekeken door de groepsleden op taalfouten, zinsbouw en historische kemels; dan pas gecorrigeerd door de leerkracht en een tweede maal gequoteerd en tenslotte door een vrijwilliger in de juiste volgorde (en in fraai lettertype) afgedrukt en vermenigvuldigd. De schriftelijke fasen telden tevens mee als huistaak Nederlands.

 

Evaluatie

Opvallend was dat alle groepen, ook de als zwak beschouwde, zeer actief meewerkten en hetzelfde peil bereikten!!

Restte nog de vraag wat van al die bijkomende stof nog moest gekend zijn voor het examen. Wij behielden alleen enkele biografische gegevens over Mercator als aanvulling op het schoolboek plus de essentie van zijn Mercatorprojectie, wat eigenlijk stof aardrijkskunde is, maar in een ander jaar op het programma staat.

Waarom zo handelen? Televisie als werkdocument levert over het algemeen veel meer gegevens op dan een normale les. Wij laten meestal ook taken uitvoeren in verband met beeldmateriaal en beeldtaal (zoals bij een filmforum). Die worden dadelijk gevalueerd. Doch is het nuttig ze nog te laten instuderen, soms maanden later? In dat geval zouden ze het schoolse leren verzwaren en derhalve een extra studiebelasting vormen, wat niet de bedoeling is.

Mercator

Document, TV2, 24.10.'94

video CD: BRTN, VAR en ICDI, 1995 - nr. 8190102

Duur: 55 minuten

 

Opdrachten

Opdrachten voorafgegaan door een * zijn bestemd voor alle groepen.

1. De jonge Mercator studeerde te 's Hertogenbosch bij de Broeders des Gemeenen Levens. Zoek op waarom deze beweging belangrijk is.

*2. Zijn echte naam was De Cremer (kramer, mars- of marktkramer = koopman). Waarom die Latijnse naam? Waarom werd zijn Vita (biografie) in het Latijn geschreven?

3. Mercator werd op 29 augustus 1530 ingeschreven aan de universiteit van Leuven. Wat was zijn status aan de universiteit? Welke richting volgde hij? Hoe weten wij dat zo precies?

4. Mercator dronk, volgens Edward de Maesschalck, in 1537 na zijn huwelijk ca. 2 liter bier per dag. Waarom zoveel? Hoe weten wij dat zo precies?

5. Thans een taveerne, eertijds het wereldberoemde Collegium Trilingue waar een befaamde humanist het 'Vismarkt-Latijn' doceerde. Wie? Welke 3 talen? Waarom? Welke 2 humanisten worden hier nog vermeld? Op welke terreinen waren zij actief? Hoe was de verhouding tussen het Collegium en de universiteit?

*6. Wie was Gemma Frisius? Ptolemaios?

7. Hoe werkt het planimetrum? Op welke tak van de wiskunde is het gebaseerd? Vraag aan uw leraar wiskunde de formule voor de berekening die in de film gebeurt (concrete werkwijze leer je later op het jaar, zie Nieuwe Delta 4A, Leuven, Wolters, 1992, p. 287 + 293, oef. 9,10 &12 + p. 299 - 301). Voor vrijwilligers: maak een planimetrum. Bereid een demonstratie voor. Herhaal die voor de hele groep (tijdens de middagpauze). Zo mogelijk: volgens welke principes werkt de moderne landmetersapparatuur?

*8. TO-kaart. Bestudeer hiervoor de bijgevoegde overdruk uit Fundamenten 3b.

9. Welk verband is er tussen Mercators eerste kaart en de godsdienstige beroeringen van zijn tijd? Kan je begrijpen waarom hij bij de inquisitie op een slecht blaadje belandde? Welk was zijn tweede kaart?

10. De verspreiding van Mercators kaarten was ondenkbaar zonder die wonderbaarlijke uitvinding die zijn tijdgenoten de 'tiende muze' noemden. Hoe werden ze verspreid? Bespreek het procédé. Hoe heet het? Waarin verschilt het van dat, gebruikt in Vesalius' De humani corporis fabrica?

Na afloop van zijn graveerpoging komt De Boosere tot een onaangename ontdekking. Leg uit.

11. De Boosere illustreert de problemen die zich voordoen bij het maken van een globe. Hoe stelde Mercator zijn globe samen? Waar haalde hij zijn informatie? Wat gebruiken wij nu als nulmeridiaan voor de lengtebepaling? En Mercator?

12. Wat was in zijn tijd de verhouding tussen astrologie en astronomie?

13. Hoe kwam M. in botsing met de inquisitie? Hoe verliep dat?

14. In 1552 week hij uit naar Duisburg. Waarom?

15. Wat was hier zijn grootste prestatie? Noteer hiervan enkele concrete details.

Wat waren zijn voornaamste informatiebronnen?

16. Mercator ontdekte de verklaring voor de problemen met het kompas. Leg uit.

17. Hoe bepaalt men tegenwoordig zijn positie op zee? Hoe bepaalden de zeelui in Mercators tijd hun positie qua breedte? En lengte? (dit laatste probleem zou pas opgelost worden ca. 1750, als gevolg van een prijsvraag van de Engelse Geographical Society voor het ontwerpen van een betrouwbare chronometer. Waarvoor was dat nodig?)

*18. Welke problemen ontstaan bij de weergave van een globe op een kaart? Welke eigenschappen en voordelen bezat de beroemde Mercatorprojectie uit 1569? Welke tekortkomingen? Ga na welke projecties gebruikt worden in uw aardr. atlas. Zit daarin nog een Mercatorprojectie?

19. Hoe ontstond de eerste atlas? Waar komt de benaming vandaan?

20. Wie bezat het privilegie voor het drukken van de Mercatorkaarten? Bewijs dat dit ook commercieel erg belangrijk was.

21. Wie zetten het werk van Mercator voort? Tot wanneer werden zijn kaarten heruitgegeven?

22. Waarom die 'pocketedities'? Waarmee kan je die vergelijken?

23. Waarom noemt Blondeau Mercator een 'Erasmiaan'?

 

Praktische gegevens

De video (of DVD) kan besteld worden mits betaling van 15 Euro (verzendingskosten inbegrepen) op rekeningnummer 734-4272798-54 van "geschiedenis in de klas" (Philipslaan 91, 3000 Leuven) met vermelding "Mercator-video" of "Mercator-DVD".

 



Copyright © 2000, 2004 VVLG, 11.05.2004