Hermes in uitbreiding

 

Waldseemüller en de geboorte van Amerika

Een historische odyssea

Deel 1: de wereld in kaart

 

Jos Martens

Een bijbels wereldbeeld

De invloed van de Grieks-Egyptische geograaf Ptolemaeus, 1500 jaar na zijn dood, is opmerkelijk. Voor een groot deel is dat te danken aan het feit dat een behoorlijk aantal van zijn manuscripten de slachting der eeuwen overleefd heeft, gekoesterd in de schatkamers van de Griekse wetenschap of in Arabische vertaling. Voor een ander deel aan de kwaliteit van zijn werk, vergeleken met de middeleeuwse kaarten.

Middeleeuwse wereldkaarten zijn niet te vergelijken met wat wij nu van een kaart verwachten. Ze waren een weergave van een religieus wereldbeeld, niet van een geografische realiteit. Zeker vanaf de 11de eeuw wist men dat de aarde niet plat was, maar een bol. Middeleeuwse wereldkaarten zijn net als de kathedralen georiënteerd, dit wil zeggen dat het oosten, de Oriënt, bovenaan ligt. Daar ligt immers Jeruzalem en daar lag het paradijs, het oord van de Schepping. De kruisvorm van de Middellandse Zee verwijst naar Christus aan het kruis. Vaak is boven de T, op de plaats van Jeruzalem, het hoofd van Christus aangebracht.

Naar hun vorm noemt men deze kaarten O T-kaarten. Om werkelijk je weg te vinden over onze planeet waren zelfs de grootste en meest gedetailleerde compleet waardeloos.

O T-kaart met schematisch uitbeelding van de wereld. In de T-vorm ligt de Middellandse Zee. Sem (in Azië), Iafeth (in Europa) en Cham (in Afrika) zijn de drie zonen van de bijbelse aartsvader Noah, van wie de volkeren in deze continenten heetten af te stammen. Omheen de continenten ligt de grote Oceaanzee (Mare Oceanum).

In navolging van schrijvers uit de Oudheid nam men aan dat de aardbol vijf klimaatgordels telde. In het uiterste noorden en zuiden, rondom de polen, was geen menselijk leven mogelijk. Rondom de evenaar zou zich een hete, onbewoonbare gordel bevinden. Nu begrijp je de opmerkingen van Vespucci daarover. Tussen de koude en hete zones lagen twee gordels met gematigde temperaturen, die beide door mensen bewoond waren.

Wij zijn ervan overtuigd dat de kennis van de bolvormigheid van de aarde niet beperkt bleef tot de geleerden. Vergeet niet dat vele duizenden pelgrims in Vézelay en andere kerken wetenschappelijk-godsdienstige taferelen konden zien. Ze wisten wat hier afgebeeld werd. En als ze het niet wisten, hoorden ze de verklaring in de preken, waarbij de priesters ongetwijfeld naar de beeldhouwwerken verwezen om hun woorden aanschouwelijk te maken. Op die wijze werden denkbeelden op elk terrein misschien wel sterker en onder grotere volkslagen verspreid dan in onze tijd van massamedia. In de Middeleeuwen ging werkelijk iedereen naar de mis en luisterde naar de preek. Terwijl tegenwoordig vaak slechts een kleine groep mensen kranten leest of naar educatieve programma's kijkt, verkiest de grote massa "Big Brother" en andere leeghoofdige ontspanning. Zo kan het gebeuren dat hele groepen mensen totaal niets afweten van de actualiteit, hoewel de berichtgeving daarover dagen en weken niet van radio en televisie was weg te branden.

Vanaf de 14de eeuw voldeden de bijbels georiënteerde O T- kaarten niet meer. Ze waren van weinig nut voor een zeeman, die -laten we zeggen- een lading olijfolie van Napel naar Alexandrië in Egypte moest transporteren; hij wilde de precieze ligging weten van de klippen en zandbanken voor de havens die hij op zijn tocht aanliep.



Copyright © 2005 VVLG, 06.01.2005