Hermes in uitbreiding

 

Waldseemüller en de geboorte van Amerika

Een historische odyssea

Deel 1: de wereld in kaart

 

Jos Martens

Portulanen

Vanaf ongeveer 1300 kennen we kaarten met nauwkeurige informatie over het Middellandse Zeegebied. Ze werden bekend onder hun Italiaanse naam, portolano, havengids. Ze waren uitsluitend op de praktijk gericht en werden ter plekke getoetst en verbeterd aan de hand van de feitelijke ervaring in een bepaald gebied. Rond de tijd dat Marco Polo in Venetië was teruggekeerd, werden de gegevens van de portulanen bijeengebracht tot grotere kaarten. Het indrukwekkendste voorbeeld dat hiervan bewaard is gebleven, is de buitengewoon fraaie zogenaamde Catalaanse Atlas van 1375, door de joodse cartograaf Abraham Cresques op Majorca gemaakt voor de koning van Aragon, die hiermee de beloning ontving voor zijn tolerante politiek tegenover de joden. Toen Karel V van Frankrijk (+ 1380) aan de koning van Aragon een kopie vroeg van zijn beste wereldkaart, ontving hij deze, die gelukkig tot op heden bewaard is gebleven in de Bibliothèque Nationale in Parijs.

Het deel uit de Catalaanse Atlas dat het meest gereproduceerd wordt: de heerser van het goudland Mali, Mansa (= keizer) Kankan Moesa, met gouden kroon en scepter en een gouden wereldbol in de hand. Zie hierover op: 'De conquistadores' - 'Afrikaans goud'.

Een massa details uit deze atlas vind je op de website van de Bibliothèque Nationale.

Jehuda, de zoon van Abraham, zette het werk van zijn vader verder. Vanwege de heroplevende jodenvervolging in Aragon aan het eind van de veertiende eeuw, werd hij gedwongen te vluchten. Hij nam de uitnodiging van prins Hendrik de Zeevaarder aan en zocht zijn toevlucht in Portugal. Hier hielp hij de Portugezen bij het samenstellen van de kaarten voor hun grootse scheepvaartavonturen

De portulanen kenden geen projectie, noch een consistent systeem van coördinaten -lengte-en breedtegraden. Hun kenmerkend geometrisch patroon is een stelsel van windrozen, elk als middelpunt van kompaslijnen die de kaart naar alle richtingen overdekken als spinrag. De eerste meesters van de moderne cartografie, Waldseemüller, Mercator en Ortelius, maakten nog steeds dankbaar gebruik van de bij stukjes en beetjes vergaarde bevindingen van de vroegere zeevaarders.

Het tweede grote feit dat de O T-kaarten naar het rariteitenkabinet verwees, was de herontdekking van Ptolemaeus. Hier moeten we noodgedwongen een flinke stap terug in de tijd maken.



Copyright © 2005 VVLG, 06.01.2005