Hermes in uitbreiding

 

Waldseemüller en de geboorte van Amerika

Een historische odyssea

Deel 1: de wereld in kaart

 

Jos Martens

De herontdekking van Ptolemaeus

In 1400 werd een manuscript met de Griekse tekst van de Geographia uit Constantinopel meegebracht naar Italië. Hier vertaalde Manuel Chrysoloras (1355-1415) het in het Latijn. De originele bron bevatte alleen tekst van het eerste theoretische boek, zoals Ptolemaeus die grotendeels zelf had opgesteld. De bijgevoegde kaarten waren waarschijnlijk in de loop der tijden door Byzantijnse en Arabische geleerden telkens aangevuld, gecompileerd en op zijn verheven naam geschreven. Zeer snel circuleerden tientallen kopieën in West-Europa, vele vergezeld van wat doorging voor de kaarten van Ptolemaeus, gewoonlijk 27 stuks. Goed voorbeeld is een bijzonder fraai exemplaar op perkament, ca. 1466 vervaardigd, dat wordt bewaard in de Nationale Bibliotheek van Napels en waarvan enkele jaren geleden een goedkope facsimile te krijgen was. Met de opkomst van de boekdrukkunst zal het Ptolemaeïsche wereldbeeld het Westen veroveren. Beroemd is de uitgave van Ulm uit 1482, in 1486 reeds herdrukt. De kaarten zijn van fijne houtgravures gedrukt en zo knap met de hand ingekleurd dat ze nauwelijks te onderscheiden zijn van de Napelse manuscriptkaart uit 1466. Thomas More gebruikte een gedrukte wereldkaart van Ptolemaeus als inspiratie bij zijn Utopia (1516). Hij bezat een exemplaar uit de Weltchronik van Hartman Schedel uit 1493 (Lakowski 1999). Niemand minder dan Desiderius Erasmus, 'de prins der humanisten' publiceerde in 1533 de Editio princeps van de Griekse tekst (Leys 1995: 240). We weten nu al dat zowel Waldseemüller als Mercator tientallen jaren gewerkt hebben om een 'gezuiverde' tekstkritische editie te kunnen brengen van de originele tekst en de kaarten.

Wereldkaart van Ptolemaeus, Ulm 1482, door Nicolaus Germanus. Gedrukt van houtsneden.



Copyright © 2005 VVLG, 06.01.2005