Hermes in uitbreiding

 

Waldseemüller en de geboorte van Amerika

Een historische odyssea

Deel 1: de wereld in kaart

 

Jos Martens

Mercator

Mercator wordt algemeen beschouwd als de vader van de moderne geografie. Daarenboven was hij een belangrijke geleerde en humanist in de tolerante traditie van Erasmus. Zijn tijdgenoten noemden hem 'de Ptolemaeus van onze eeuw'. Zonder zijn inbreng keken wij nu ongetwijfeld anders naar onze wereld.

Gerard Mercator op 62 - jarige leeftijd. Gravure van Frans Hogenberg, 1574. Uit: Atlas sive cosmographicae meditationes de fabrica mundi et fabricati figura, 1595. Niet toevallig houdt Mercator de linkerhand op de kaart van Noord-Amerika en de punt van zijn passer op de "polus magnetis": hij was de eerste die de kompasafwijking toeschreef aan de invloed van de magnetische pool (en erover publiceerde). De symboliek van het hele portret: hij is de man die de aardbol de maat nam.

'Kaarten coderen het wonder van het bestaan. En de man die de codes schreef voor de kaarten die we tegenwoordig gebruiken was Gerard Mercator, de zoon van een schoenlapper, die vijfhonderd jaar geleden in een modderig rivierlandschap in Noord-Europa geboren werd. In zijn tijd was Mercator 'de prins van de moderne geografen' en zijn afbeeldingen van de wereld en de werelddelen kenden hun gelijke niet in nauwkeurigheid, duidelijkheid en consistentie.

Mercator was een nederige man met een universele visie. Terwijl zijn tijdgenoten de cartografie stuksgewijs benaderden, streefde hij ernaar de hele wereld te omvatten in overlappende, gelijkvormige kaarten. Gaandeweg sloeg hij een aantal historische mijlpalen. Hij werkte mee aan het benoemen en in kaart brengen van Amerika en hij ontwierp een nieuwe methode -een 'projectie'- om de wereldbol af te beelden op een tweedimensionale kaart. Hij bouwde de twee belangrijkste globes van de zestiende eeuw en de titel van zijn baanbrekende 'moderne geografie', Atlas, werd de standaardterm voor een boekwerk met kaarten.

Beter voorbeeld van een genie dat een kind is van woelige tijden bestaat er niet. Mercator werd geboren als Gerard De Cremer in 1512 en stierf in 1594. Hij leefde in een wereld van gewelddadige conflicten, maatschappelijke beroering, godsdienstige omwenteling -en geografische ontdekkingen. Hij was vijf toen Maarten Luther de Reformatie in een stroomversnelling bracht en tien toen de overlevenden van de eerste zeereis om de wereld in hun lekkende karveel naar Sevilla terugkeerden. Hij maakte armoede, epidemieën, oorlog en vervolging mee. Hij werd gevangengezet door de Inquisitie, maar hij had ook een keizer tot beschermheer. Zijn leven stond in het teken van briljante doorbraken en abrupte koerswijzigingen.

Zijn geschiedenis is het verhaal van de arme jongeling die zich omhoog werkt, de pauper die zijn kansen in de wereld benut, roem vergaart, de dood in de ogen ziet, maar door vastberadenheid er weer bovenop komt. In verschillende bewoordingen door zijn tijdgenoten gekarakteriseerd als eerlijk, kalm, openhartig, oprecht en vreedzaam hing -en hangt- om Mercator het aureool van een heilige in roerige tijden. Zijn houding tegenover zijn geografische roeping werd door zijn vriend en buur Walter Ghim omschreven als 'onverdroten'. Mercators buitengewoon hoge ouderdom -tweeëntachtig- maakt hem tot een ongebruikelijk onderwerp voor een biografie. Hij leefde twee keer zo lang als veel van zijn tijdgenoten en kon zo als het ware in twee opeenvolgende levens tot wasdom komen. In zijn eerste leven wijdde hij zich met vallen en opstaan aan studie en experimenten, waarbij hij bijval verwierf en rampen over zich afriep; in zijn tweede leven trok hij zich terug in zijn Rijnlandse sanctuarium en wijdde zich doelbewust aan de werken die hem tijdloze roem zouden bezorgen.' (Crane 2003, p.9)

Voor hij naar de universiteit ging veranderde hij, naar de gewoonte van de tijd, zijn naam die 'koopman' betekent in het Latijnse Mercator.

Bij zijn inschrijving in 1530 aan de Leuvense universiteit op de pedagogie De Burcht leerde hij niet alleen de anatoom Andreas Vesalius kennen, maar ook Antoine Perronet de Granvelle, de latere eerste aartsbisschop van Mechelen. Na een kort verblijf te Antwerpen, waar hij definitief de filosofie verwisselde voor een levenslange fascinatie in de geografie, keerde hij terug naar Leuven om er wiskunde te studeren bij het universele genie Gemma Frisius, wiskundige, astronoom, instrumentenbouwer, en geograaf. En leerde ondertussen de kunst van het graveren met de burijn in koper, het maken van astronomische instrumenten en van de landmeting. In ieder geval maakte hij zo snel vorderingen, dat Gemma Frisius hem vroeg als mede-auteur voor een wereldbol, die begin 1536 klaar geraakte. Gemma Frisius is in onze geschiedenis vooral bekend gebleven als helper van Vesalius bij nachtelijke tochten om het skelet van een gehangene binnen Leuven te krijgen. Hij had echter veel meer in zijn mars dan dat en is ten onrechte haast in de vergetelheid geraakt. Hij schreef onder meer een boekje waarin hij de methode uitlegde om op grote schaal aan landmeting te doen, waarbij de landmeter zich telkens richtte op een opvallend kenmerk in het landschap (kerk, kasteel, windmolen), waarvan de coördinaten en afstanden werden bepaald via een methode van driehoekspeiling. (Dit werd tot ver in onze eeuw aangewend bij onze militaire stafkaarten.) Een landmeter, Jacob van Deventer, had dit systeem toegepast en vrijwel de hele Nederlanden opgemeten in het kader van een groots plan om accurate deelkaarten te maken. Mercator gebruikte zijn gegevens voor een prachtige, ongewoon nauwkeurige kaart van Vlaanderen, die hij eigenhandig graveerde op negen koperplaten. De kaart kwam klaar in 1540 en mat samengesteld 87 x 117 cm. Het zou meer dan tweehonderd jaar duren voor zijn werk geëvenaard werd door de beroemde Kabinetskaart van de hele Oostenrijkse Nederlanden, voorloper van de moderne stafkaarten, op initiatief van graaf de Ferraris opgemeten en vervaardigd tussen 1771 en 1778. (Doch dat was een manuscriptkaart op slechts drie exemplaren. Pas nogmaals bijna 200 jaar later zouden de 275 bladen van ongeveer 135 x 85 cm, verkleind tot ca. 1/25.000, gedrukt worden door het Gemeentekrediet, vanaf 1965.)

In 1543 belandde Mercator op de verdachtenlijst van de inquisitie. (1543 was niet alleen het jaar waarin het levenswerk van Copernicus en Vesalius gepubliceerd werd, maar ook dat waarin de lutheranen in Leuven vervolgd werden.) In februari 1544 werd hij in Rupelmonde aangehouden, waar hij de nalatenschap van zijn oom regelde. Het kostte zijn invloedrijke vrienden zeven maanden om hem vrij te krijgen uit de kerker. Hoogstwaarschijnlijk is deze nare ervaring verantwoordelijk voor zijn emigratie in 1552 naar Duisburg, waarheen hij was uitgenodigd voor een leerstoel aan een nieuw op te richten universiteit. De universiteit ging niet door, maar hij werd kosmograaf van de hertog van Kleef en vestigde zich definitief in Duisburg. Van hieruit zou hij nog verder werken voor Karel V en Granvelle. In 1569 publiceerde hij zijn wereldkaart in de voortaan naar hem genoemde en nog steeds toegepaste projectie. Die gebruikte hij trouwens alleen maar bij deze ene gelegenheid, terwijl al zijn andere kaarten niet volgens dit systeem ontworpen zijn! Het werd de grootste kaart die Mercator ooit maakte: 18 bladen, samen 123,5 x 202,5 cm, 2,5 vierkante meter (dus iets kleiner dan de wereldkaart van Waldseemüller). Zijn levenswerk, zijn 'Atlas '-de benaming werd door hem geïntroduceerd- werd pas een jaar na zijn overlijden postuum uitgegeven door zijn zoon en kleinzoons.

Mercator conforme cilinderprojectie uit een moderne atlas.

Door de evenwijdig lopende meridianen zijn de landmassa's op hogere breedte veel groter afgebeeld dan hun werkelijke oppervlakte. Alaska is hier zo groot als Brazilië, terwijl het in werkelijk slechts 1/5 van de oppervlakte telt. Groenland is zo groot als Afrika, 17 x groter dan in werkelijkheid. De Mercatorprojectie wordt nog steeds gebruikt in zee- en luchtvaart tot een breedte van 60°. Daar boven worden de afwijkingen te groot. Ze blijft populair omdat ze toelaat een rechte koers uit te zetten tussen twee punten. Ze geeft de afstanden, de hoeken en de vorm van de continenten getrouw weer. Er bestaat geen enkele projectie die alle eigenschappen van de driedimensionale aardbol zonder verminkingen kan overbrengen op de vlakke kaart!

Door zijn haast maniakale perfectionisme werkte Mercator zeer traag. Het duurde telkens erg lang eer hij een nieuwe kaart op de markt kon brengen. Het is dan ook niet te verwonderen dat niet hij, maar een jongere vriend van hem, Abraham Ortelius een fortuin vergaarde met cartografie. Hoewel ook daarover de meningen verschillen. De kaarten van Mercator werden niet gedrukt door Plantin, zoals men vaak leest. Wel plaatste de beroemde Antwerpse drukker bestellingen bij Mercator, telkens als een nieuwe kaart uitkwam. Plantin bezat een koninklijk privilegie, een monopolie, voor de verkoop van die kaarten. Onderzoekers hebben berekend dat hij over de jaren voor in het totaal 2500 carolusguldens bestelde bij de grote cartograaf in Duisburg, omgerekend is dat ongeveer 250.000 euro, toch geen peulschil! (Dit is geen wilde schatting: de boekhouding van Plantin bleef grotendeels bewaard.)

Doorheen het hele lange actieve leven van Mercator lopen drie constante rode draden: ten eerste wil hij de kaart van de Nieuwe Wereld blijven aanvullen met de meest betrouwbare informatie uit de meest recente ontdekkingstochten; ten tweede streeft hij ernaar de kennis van de meest noordelijke en zuidelijk streken van de aardbol uit te breiden; ten derde wil hij- als typische humanist- de definitieve tekstkritische uitgave brengen van Ptolemaeus' Geographia, gezuiverd van alle aanvullingen en verbasteringen, ingeslopen tijdens vele eeuwen van kopiëren, om daarna op basis van de herstelde oorspronkelijke tekst de meest perfecte kaarten te graveren, zoals Ptolemaeus zelf ze zich zou gewenst hebben. Net als Waldseemüller verzamelde Mercator gedurende tientallen jaren alles wat hij kon vinden, ten dienste van dit levenswerk. De uitgave van de 28 kaarten was eindelijk klaar in 1578. In het voorwoord van zijn Tabulae geographicae Cl. Ptolemaei... legt hij uit dat hij werkte vanuit drie edities met de kaarten en twee voortreffelijke tekstedities (Leys 1995:244). Het zou nog tot 1584 duren voor hij een nieuwe editie kon laten drukken, ditmaal eindelijk compleet met de tekst. Weer treft het hoe moeizaam en tijdrovend in de zestiende eeuw cartografische, anatomische en astronomische kennis tot stand kwam, die wij nu als vanzelfsprekend beschouwen en aanleren aan kinderen!

Michael Mercator (kleinzoon van Gerard), America sive India Nova ad magnae Gerardi Mercatoris avi universalis imitationem incompendium redacta.

Onbepaalde schaal, 37,5 x 47 cm, gekleurd ; in Gerard Mercator, Atlas sive cosmographicae meditationes de Fabrica Mundi et fabricati figura. Duisburgi Clivorum, [Mercator], 1595.

Over Mercator op deze website:

 



Copyright © 2005 VVLG, 14.02.2005