Hermes in uitbreiding

 

Waldseemüller en de geboorte van Amerika

Een historische odyssea

Deel 1: de wereld in kaart

 

Jos Martens

Ortelius en zijn Theatrum Orbis Terrarum

Abraham Ortelius (1527-1598) was geen cartograaf, maar handelaar in kaarten. Zo kwam hij in contact met Mercator. Zij wisselden nieuwe kaarten uit en gegevens over ontdekkingsreizen. Mercator verkreeg van hem bijvoorbeeld informatie over de Engelse tochten onder koningin Elisabeth via zijn commerciële agenten in Londen. Antwerpen was in deze roerige jaren van godsdiensttwisten en inquisitie een centrum van de wereldhandel en een relatieve oase van tolerantie. Kaarten waren vaak al na vijf jaar achterhaald, zo snel bleef het wereldbeeld veranderen. De talrijke aanwezige kooplieden uit binnen- en buitenland snakten naar betrouwbare, recente kaarten. Ortelius zou hun die bezorgen. Op aandringen van vrienden bracht hij met behulp van Mercator de beste kaarten bijeen, herleidde ze tot een standaardformaat en verzekerde zich van de steun van Plantin, een andere vriend, wiens drukpers in Antwerpen het beste werk in Europa produceerde. Zijn Theatrum Orbis Terrarum (De Afbeelding van de Wereld) kwam in 1570, na tien jaar werken, bij Plantin van de persen. Het boek, de eerste moderne atlas avant la lettre, omvatte kopergravure-kaarten samen met beschrijvende tekst, op folioformaat (ongeveer 70 bij 60 cm), de grootste maat die papiermakers in die tijd konden vervaardigen. Een nieuwigheid was de namenlijst die hij had opgenomen van alle 87 makers van geraadpleegde of gekopieerde kaarten. Zij geeft aan dat het tijdperk van geheimhouding ten einde liep en dat van wetenschappelijke samenwerking intrad.

Het Theatrum was van meet af aan een grandioos commercieel succes. Binnen drie maanden was de eerste druk uitverkocht en vervolgens werd de Latijnse tekst vertaald in het Nederlands, Duits, Frans, Spaans, Italiaans en Engels. Tegen de tijd dat Ortelius overleed (1598) waren er al 28 drukken verschenen en in 1612 was dat aantal gestegen tot 41. Hij werd overladen met roem en rijkdom en aangesteld tot officieel geograaf van Filips II van Spanje, heer over de Nederlanden. Mercator prees Ortelius, omdat hij de beste en meest recente gegevens over de hele wereld had samengebracht in een handig, draagbaar boek en voor een redelijke prijs. Ortelius bleef tot bij zijn dood zijn Theatrum bijwerken door er telkens kaarten aan toe te voegen die zijn agenten en bewonderaars hem toestuurden. Op de titelpagina van zijn boek stonden voor de allereerste keer vier symbolische menselijke figuren afgebeeld, een voor elk continent, waartoe Amerika nu ook behoorde.

Ortelius had een klassieke opleiding genoten en beheerste als waardig humanist naast Latijn en Grieks ook het Hebreeuws. Zijn briefwisseling behoort tot de bronnen van het humanisme, aangezien hij contact had met belangrijke denkers en kunstenaars in heel Europa. Zijn liber amicorum bevat een mooie staalkaart van zijn relaties in de bijdragen en schetsen. Bruegel is er postuum in opgenomen met een zeer vleiende tekst die getuigt van Ortelius' bewondering. 

 

Abraham Ortelius, Americae sive Nova Orbis, Nova Descriptio

[Antwerpiae], Francisci Hogenbergi, 1587, 34 x 47 cm.

De Amerikakaart van Abraham Ortelius werd voor het eerst uitgegeven in 1570, in zijn Theatrum Orbis Terrarum. Deze kaart was in het Theatrum de enige van Amerika van 1570 tot 1579, toen Ortelius in het Additamentum van zijn atlas kaarten van Mexico opnam. De hier afgebeelde kaart verscheen dus zeventien jaar na de eerste uitgave, en bevat talrijke verbeteringen zowel in de algemene vormgeving als in de toponymie, hoewel het tot 1579 duurde voor Ortelius ze begon aan te passen.



Copyright © 2005 VVLG, 06.01.2005