Hermes in uitbreiding

 

Waldseemüller en de geboorte van Amerika

Een historische odyssea

Deel 2: de wereldreizen van Zeng he

 

Jos Martens

De zeeman en de oude kaart

 

In het begin van de jaren 1990 deed Gavin Menzies opzoekingen in de James Ford Bell Collection van de Universiteit van Minnesota. Die instelling ontmoetten we reeds eerder: hier worden sinds 1954 de geren bewaard van Waldseemüllers globe uit 1507. Een andere schat uit de verzameling is de kaart van de Venetiaanse cartograaf Zuane Pizzigano uit 1424. Deze kaart kwam uit de collectie van sir Thomas Phillips, die leefde aan het einde van de achttiende eeuw. Laten we Menzies even zelf aan het woord: "De cartograaf had in de westelijke Atlantische Oceaan, ver van het vasteland, een groep van vier eilanden getekend."(Menzies, 2002: 15) Twee van de eilanden trokken vooral zijn aandacht: het rechthoekige, geometrische, blauw gekleurde Satanazes en het rode Antilia. (Opgelet, bij de eerste vermelding in de Nederlandse vertaling, p. 16 zijn de namen omgewisseld!) Na lang onderzoek en vergelijking met zijn eigen zeekaarten, kwam hij tot de vaststelling dat ze respectievelijk Guadeloupe en Puerto Rico moesten voorstellen. Menzies is niet de zoveelste fantast. Hij is weliswaar een gepassioneerde amateur in de historische cartografie, maar als voormalig duikbootkapitein was hij in 1953 nog opgeleid in de oude tradities van de Britse Royal Navy. Op zijn talrijke wereldreizen had hij vele eilanden geobserveerd en getekend vanuit zijn duikboot, vanuit hetzelfde gezichtspunt en dezelfde hoogte boven de golven als de oude zeevaarders vanop hun zeilscheepjes. "Al snel kwam ik erachter dat wat men ziet op zeeniveau er in werkelijkheid niet hoeft te zijn. In die tijd was satellietnavigatie nog onbekend en wij moesten onze weg zien te vinden met behulp van de sterren. Ik zag dezelfde sterren als de beroemde Europese ontdekkingsreizigers en berekende onze positie door de hoogte en richting van de zon te meten, net zoals zij dat hadden aangepakt. Voor de zeelieden op het zuidelijk halfrond zijn Canopus en het Zuiderkruis de belangrijkste sterrenbeelden. Ze spelen een essentiële rol in deze buitengewone geschiedenis en zonder de ervaring met astronomische navigatie die ik bij de marine had opgedaan zou dit boek nooit geschreven zijn en zouden de ontdekkingen die ik heb gedaan waarschijnlijk nog lange tijd in het duister zijn gebleven." (Menzies: 20)

de PIZZIGANO-kaart

Op de website van James Ford Bell Collection kan je de kaart in detail exploreren.

Eén detail fascineerde hem: als de kaart klopte, waren er ervaren cartografen aan het werk geweest in de Caraïben zeventig jaar voor Columbus! De Pizzigano-kaart heeft wetenschappers al langer voor raadselen geplaatst. Bij ons bezoek aan de Vaticaanse Bibliotheek, oktober 2003, troffen wij twee kaarten aan van kort na 1500 die de bewuste eilanden hadden overgenomen. Ze waren echter niet te verkrijgen in de bookshop ("voorraad uitgeput."), zodat we geen reproductie kunnen aanbieden.

Eeuwenlang, reeds van kort na de eerste reizen van Columbus, duiken bij tussenpozen geruchten op dat hij voor zijn ontdekkingsreis zou gebruikt gemaakt hebben van een geheime Portugese kaart. En dat de eer voor de ontdekking van Amerika -of minstens de Caribische eilanden dus niet hem, maar de Portugezen toekomt. Enkele plaatsnamen op de Pizzigano-kaart leken van Portugese herkomst. Het werd pas echt intrigerend toen Menzies dankzij Portugese experts in het staatsarchief ontdekte dat de bewuste eilanden helemaal niet door de Portugezen waren ontdekt; zij waren in de tijd dat Pizzigano zijn kaart tekende niet eens op de hoogte van het bestaan ervan! Dezelfde eilanden stonden ook op een andere, iets latere kaart (van een onbekende cartograaf), die pas in 1428 in Portugese handen was gekomen. Bovendien vond hij een edict uit 1430 van de Portugese prins Hendrik de Zeevaarder, waarin hij zijn kapiteins opdracht gaf het eiland Antilia te gaan zoeken, dat op de kaart van 1428 stond afgebeeld. Als de Portugezen niet de ontdekkers waren, wie dan wel? Na een lang eliminatieproces kwam Menzies tot het besluit dat de enige natie die in aanmerking kwam, het China was van de vroege Ming-dynastie

(Menzies: 17-19).



Copyright © 2005 VVLG, 14.03.2005