Hermes in uitbreiding

 

Waldseemüller en de geboorte van Amerika

Een historische odyssea

Deel 2: de wereldreizen van Zeng he

 

Jos Martens

De Mappa Mundi van Fra Mauro

 

De magnifieke cirkelvormige planisfeer van Fra Mauro wordt beschouwd als de laatste Middeleeuwse kaart en tevens de eerste van een nieuwe tijd. Het uitzicht is dat van een "mappa mundi" of OT kaart, de geest en inhoud zijn nieuw. In de eerste plaats ligt het zuiden boven en niet het oosten of het noorden, zoals op alle andere Europese kaarten.

Mauro, door tijdgenoten gehuldigd als geographus incomparabilis (geograaf zonder weerga) begon aan de kaart in zijn klooster op het eiland Murano in de lagune van Venetië in 1457, in opdracht van Alfonso V van Portugal voor de kroonprins Dom Pedro, de broer van prins Hendrik de Zeevaarder. Hij moet Arabische en koptische contacten hebben gehad, gezien de namen op het deel Afrika. En alle wetenschappers zijn het erover eens dat Niccolò da Conti een van zijn belangrijkste informatiebronnen moet geweest zijn. In de talloze tekstvignetten verstout hij zich om (zeer voorzichtig) de heersende opvattingen te corrigeren. Eerst legt hij uit waarom Jeruzalem "het middelpunt van de wereld" bij hem niet het geografische midden vormt, zoals op de andere OT-kaarten. Dan doet hij hetzelfde met Ptolemaeus: "Ik heb ernaar gestreefd de oude geschriften te verifiëren door vele jaren van ervaring en contact met geloofwaardige getuigen, die met eigen ogen hebben gezien wat ik hier in kaart heb gebracht."

Daarom laat hij de punt van Afrika niet aansluiten aan het Zuidland, zodat de Indische Oceaan nu een open zee wordt. Als je de kaart omdraait met het noorden naar boven, treft het hoe accuraat de vorm van de Kaap is: de afbuiging is veroorzaakt door de ondankbare kromming van de cirkelvorm. Hij verklaart zijn afwijzing van de traditie in een tekst: "Omstreeks het jaar 1420 werd een jonk, komende van India, door een storm omheen de Cavo de Diab gedreven op zijn weg naar het westen, in de richting van Algarve..." (tekst ingekort). Hedendaagse onderzoekers zijn ervan overtuigd dat de Cavo de Diab (de naam is Arabisch) de Kaap de Goede Hoop is. En de jonk zou verwijzen naar de Chinese expedities van 1421. Elders op de kaart heeft Mauro duidelijk herkenbare Chinese jonken getekend. Voor Gavin Menzies is dit een bewijs dat da Conti meereisde op de vloot, anders zou hij deze informatie niet hebben kunnen doorgeven. De wetenschapshistoricus Daniel Boorstin, een onverdachte bron, zegt in zijn boek De ontdekkers (1987: 175) over Niccolò da Conti dat hij reisde tot in de kaneelwouden van Ceylon, Birma en zelfs Java en dat hij als passagier meevoer op een Chinese jonk (p. 213).

Afrika en Europa op De Mappa Mundi van Fra Mauro uit 1459. Perkament, bevestigd op hout in een vierkante kader; diameter: 190,5 cm. Bewaarplaats: Biblioteca Nazionale Marciana, Venetië. Het zuiden ligt boven.

Klik hier voor een uitvoerige beschrijving in het Engels.

In 1457 waren de Portugezen reeds 2000 mijlen ver langsheen de kust van Afrika gezeild, maar het zou nog tot 1488 duren vooraleer Diaz (ook in een storm) omheen de Kaap raakte. Opvallend genoeg zijn hun laatste ontdekkingen niet ingetekend, hoewel de kaart voor de Portugese kroonprins bestemd was!

Waarschijnlijk is dit te wijten aan hun politiek van strikte geheimhouding. Zij waren meer geïnteresseerd in het bewijs dat de oostwaartse doortocht naar Indië mogelijk was, dan aan de correcte weergave van wat ze toch al wisten. De waarheid is niet meer te achterhalen: Mauro's origineel uit 1459 is, met veel andere kaarten uit deze cruciale periode, in Portugal verloren gegaan. Hij stierf het jaar daarop, hetzelfde jaar waarin ook Hendrik de Zeevaarder overleed, en het was zijn assistent die de huidige kopie voor de Signoria van Venetië voltooide.

De beroemde Mappa Mundi is dus Mauro's laatste kaart. Maar was het zijn eerste voor de Portugezen? De Portugese historicus Galvão (+1557) schrijft over een wereldkaart uit 1428, in het bezit van Dom Pedro, waarop zowel de Kaap de Goede Hoop als de Straat van Magallanes waren afgebeeld. Hij vermeldt dit als bewijs dat er in het verleden reeds minstens evenveel was ontdekt als in zijn eigen tijd. Dom Pedro, in zijn jeugd een fervent reiziger, was na een tocht naar Jeruzalem teruggekeerd over Italië, waarbij hij een hele tijd in Venetië verbleef.



Copyright © 2005 VVLG, 19.03.2005