Hermes in uitbreiding

 

Waldseemüller en de geboorte van Amerika

Een historische odyssea

Deel 2: de wereldreizen van Zeng he

 

Jos Martens

Kennis is macht: Ercole d'Este en de Cantino-kaart van 1502

Westelijke hemisfeer op de Cantino-wereldkaart uit 1502.

Velijnperkament, 218 x 102 cm. Bewaarplaats: Biblioteca Estense, Modena, Italië.

Voor een uitvoerige beschrijving in het Engels, klik hier.

 

De Cantino-wereldkaart verdient onze aandacht, niet alleen omdat Menzies haar ten tonele voert, maar ook om haar inhoud, haar geschiedenis en als exponent van de tijd waarin ze ontstond.

Een paar maal vertelden we reeds dat de kaarten van de ontdekkingsreizen bewaakt werden als de atoomgeheimen in onze eigen tijd. In Spanje werden alle nieuwe ontdekkingen ingetekend op de officiële en strikt geheime Padrón real, de koninklijke kaart. Hoewel de Padrón omgeven werd met stringente beveiligingsmaatregelen en draconische straffen, ontstonden voortdurend lekken, gedeeltelijk omdat zovelen van de cartografen Portugezen waren. Helaas is er geen enkele kopie van bewaard gebleven (Bricker 1981: 200). De Spanjaarden gingen zo ver dat ze weeskinderen elk afzonderlijke kaartfragmenten lieten kopiëren, die dan achteraf als puzzelstukken werden samengevoegd en van tekst voorzien door betrouwbare cartografen. Portugal had hierin de weg gewezen. En kampte met een analoog probleem, omdat hier zoveel tekenaars uit de Italiaanse steden kwamen. Dat was bijvoorbeeld het geval met de broers Columbus. In Portugal was de Casa da Mina e India verantwoordelijk voor de overzeese gebieden en de kaarten die erop betrekking hadden. Navigators moesten na hun reis hun kaarten terug inleveren, plus alle nieuwe schetsen en notities die ze onderweg gemaakt hadden. Voor Portugal en Spanje bestond de belangrijkste retourlading van hun expedities uit kennis, nieuws. Dat kon meegenomen worden in een klein pakje, of zelfs in de geest van een man.

Omstreeks 1550 was Lopo Homem de 'Meester der Zeekaarten', de officiële cartograaf van de kroon (zoals iets vroeger Vespucci de Piloto Mayor in Spanje). Na een duel week zijn zoon Diogo in 1569 uit naar Venetië en bood in 1572 zijn diensten aan koningin Elizabeth van Engeland aan, waar hij met wijd open armen ontvangen werd. Een andere Homem, André, emigreerde naar Frankrijk, eveneens mét zijn kaarten. In 1568 miste een haakbusschutter hem op een haar op de Parijse Seinekaden, omdat hij zich net bukte om een gevallen kaartrol op te rapen. Het ging om een gehuurde sluipmoordenaar, die spoorloos verdween.

In deze sfeer ontstond de Cantino-kaart. In heel Europa heerste een jacht op de zo angstvallig bewaakte cartografische geheimen. Vorsten huurden spionnen in, die in Portugal kaartenmakers moesten omkopen voor kopieën. Zo zond Ercole I d'Este, hertog van Ferrara, Modena en Reggio, graaf van Rovigo (1433-1505) een zekere Alberto Cantino als zijn gezant en geheim agent naar Lissabon.

Ferrara en het huis Este belandden in de schijnwerpers door de tentoonstelling Een bijzondere Renaissance. Het hof van de Este te Ferrara, in het Paleis voor Schone Kunsten te Brussel eind 2003 (in het kader van Europalia Italië). Comfortabel genoeg mooi op tijd toen ik moeizaam materiaal verzamelde voor dit artikel. De Este's werden in het Italië van hun tijd beschouwd als nieuwkomers. Dit plachten zij te compenseren door een bijzonder koortsachtig optreden als mecenas en verzamelaar. Ercole I had de dichter Boiardo tot minister en die andere beroemde dichter Ludovico Ariosto als beschermeling. Ariosto (1474 - Ferrara 1533) is vooral bekend om zijn Orlando furioso, waaraan hij werkte van 1506 tot 1516. Ercole's dochter Isabella (1474-1538), door haar huwelijk met Francesco Gonzaga markgravin van Mantua, is het type van de Italiaanse renaissanceprinses; haar jongere zuster Beatrice (+1497) trouwde met Lodovico il Moro van Milaan. Alfonso I (1486-1535), zijn opvolger huwde met Lucrezia Borgia, dochter van zijn opperleenheer de beruchte paus Alexander VI en zus van de niet minder beruchte Cesare (die model stond voor Machiavelli's Principe). Alfonso was tevens een bekwame wapensmid en werkte aan de voortdurende perfectionering van de artillerie in een eigen kanonnengieterij.

Zijn vader Ercole (Hercules!) huwde met Eleonara van Aragon. Hij staat bekend als urbanist en humanist. Hij had ook een wrede, donkere kant, als zoveel renaissanceheersers: hij betrapte zijn vrouw met haar minnaar en onthoofdde hen beiden!

De zending van Cantino naar Lissabon moeten we zien als een onderdeel van de gebruikelijke 'imagebuilding', zoals we dat eerder ontmoetten bij hertog René van Lotharingen en Waldseemüller. Hoewel er bij Ercole wellicht meer aan de hand was: Ferrara bezat aanzienlijke belangen in de specerijenhandel. Vandaar dat de Portugese expedities om een nieuwe weg naar Indië te ontsluiten en zo het Italiaanse monopolie te omzeilen hier met argusogen gevolgd werden, zeker na het succes van da Gama.

Cantino vond zijn anoniem gebleven cartograaf, vermoedelijk een Italiaan, kocht hem om en kreeg zijn kaart, een bijzonder fraai werkstuk op perkament dat zijn geld meer dan waard was. Net in die tijd keerde Amerigo Vespucci van zijn derde reis (naar Brazilië en Patagonië) terug in Lissabon. Experts vermoeden dat Cantino de gelegenheid aangreep om bij de vrij ijdele explorator exclusieve informatie los te peuteren, die hij nog voor zijn vertrek uit Lissabon, eind 1502, in cursief handschrift toevoegde op zijn kaart. Dan wordt het volkomen potsierlijk. Onze James Bond reisde naar Ferrara terug via Genua, waar hij zijn met zoveel geld en moeite verworven kaart moest achterlaten als borg voor zijn schulden. Vanuit Rome schreef hij een brief naar zijn meester om het onderpand af te lossen. De kaart bereikte veilig Ercole en verbleef in het archief tot 1592. Toen paus Clemens VIII in dat jaar Cesare d'Este onthief van zijn titel en hertogdom, onderging de kaart het lot van de complete hertogelijke collecties en verhuisde naar Modena. Daar bleef ze verder stof vergaren tot 1859.

In dat jaar greep een volksopstand plaats, in het kader van de Italiaanse Eenmaking. Een meute bestormde het paleis en de kaart verdween. Een paar jaar later ontdekte de bibliothecaris van de Biblioteca Estense haar toevallig ... achter de toonbank van een varkensslager. Die had haar wat bijgeknipt om te passen in een houten frame dat hij in zijn winkel gebruikte!

Dat het wel degelijk om de Cantino-kaart ging bewees een inscriptie op de achterzijde: Carta de navigar per le Isole nouam tr(ovate) in le parte de India dono Alberto Cantino al S. Duco Hercole. (Deze zeekaart van de recent ontdekte eilanden in de Indiën is aan de hertog Ercole van Ferrara aangeboden door Alberto Cantino.)

De historische waarde van de kaart is onschatbaar. Het is (tot dusver) de oudste bewaarde kaart die focust op de Portugese ontdekkingen. Op de inhoud wil ik hier niet gedetailleerd ingaan. Net als de Waldseemüllerkaart van 1507 toont ze in de linker bovenhoek vermoedelijk Florida, dat toen nog niet (officieel) ontdekt was. Brazilië is veilig aan de Portugese kant van de demarcatielijn van Tordesillas gelegd; de cursieve plaatsnamen aan de kust zijn inderdaad later toegevoegd en kunnen heel goed rechtstreeks afkomstig zijn van Vespucci. Specialisten vermoeden dat zowel de Cantino- als de iets jongere Waldseemüllerkaart teruggaan op een ouder, gemeenschappelijk origineel. Wat Menzies dan weer goed te pas komt om zijn Chinezen op te voeren. Maar in dit geval heb ik mijn twijfels en is het minder relevant dan de omstandigheden waarin de Cantino-kaart het levenslicht zag en de knaagtanden van de tijd zo glorieus en toevallig overleefde.



Copyright © 2005 VVLG, 28.03.2005