Hermes in uitbreiding

 

Waldseemüller en de geboorte van Amerika

Een historische odyssea

Deel 2: de wereldreizen van Zeng he

 

Jos Martens

De cirkel is rond: exit Waldseemüller

 

Tot de Nieuwe Wereld en Australië annex Nieuw-Zeeland kon ik Menzies op zijn tocht met de Chinese vloten volgen. Maar daarna deden hun capriolen mij van langsom meer denken aan charlatan Von Däniken, die zijn astronauten de hele aarde in kaart laat brengen vanuit ruimtetuigen. Vooral het feit dat ze tot de Zuidpoolcirkel doordrongen en dan herhaaldelijk naar deze onherbergzame zuidelijke wateren terugkeerden om de posities van enkele sterren te bepalen die ze nodig hadden voor hun lengtegraadberekening, leek me te gortig. Tot ik enkele boeken over kapitein Cook in handen kreeg. (Cook nam in mijn oorspronkelijk opzet slechts een heel bescheiden plaatsje in.) Op zijn tweede reis (1772-1775) kwam Cook zelfs nog verder zuidelijk dan het geschatte keerpunt van de Chinezen: tot op 71°10' ZB, ruim binnen de Zuidpoolcirkel (66° 30')! Het zou duren tot onze legendarische landgenoot Adrien de Gerlache met zijn Belgica (1898), voor iemand nog zover raakte! Cook probeerde telkens weer de Zuidpool te benaderen, nog steeds op zoek naar het hypothetische Zuidland. Op een globe geprojecteerd in plaats van uitgesmeerd op een platte kaart, zie je dat hij volledig rond Antartica zeilde. Op die reis legde hij 70.000 mijl af, waarbij hij slechts vier bemanningsleden verloor van wie geen enkele aan scheurbuik (Villiers:1971: 305). Cooks expeditie duurde drie jaar, die van de Chinese vloten slechts twee. Vergeet echter niet dat Cook alle waarnemingen alleen moest doen, waar de Chinezen -als Menzies gelijk heeft- telkens een volledig eskader konden inzetten om in een keer alle peilingen te nemen die hem een hoop tijd en verplaatsingen kostten.

En wat die herhaalde peiling op dezelfde sterren betreft, de oude Polynesische 'zeekaarten,' bestaande uit stokjes, stenen en schelpen, werkten op dezelfde wijze. Zij gaven aan dat een zeevaarder een route moest volgen tot hij een bepaalde ster op een bepaalde plaats zag staan, en dan verder navigeren volgens aanwijzing om zijn doel te bereiken. Zo voeren zij met hun dubbelkano's onder meer van Hawaii naar Tahiti, een afstand van 10.000 km, een vierde van de aardomtrek! (Dit is uitgetest met de reconstructie van een historische kano in de jaren 1970.) De Polynesische navigatie komt in Menzies' betoog helemaal niet voor. Maar als je dit allemaal optelt, lijken de Chinese exploten plotseling een eind minder bij de haren getrokken.

Rest er nog het cartografisch materiaal. Een heleboel raadsels blijven onopgelost. Na strenge eliminatie houden wij twee kaarten over: de Piri-Reïs-kaart van 1502 en de Waldseemüller-kaart van 1507.

Piri-Reïs-kaart

Waldseemüller-kaart

Vespucci zeilde op zijn derde reis tot in Patagonië. Op de Turkse kaart zijn echter delen van het uiterste zuiden te zien, waar Vespucci nooit kwam, plus delen van West-Amerika, die nog een halve eeuw buiten het bereik van de Europese explorators zouden blijven.

En dan is er tenslotte de kaart waarmee onze eigen odyssea begon: Waldseemüller 1507, de eerste gedrukte wereldkaart en de eerste met de naam America. In de eerste aflevering wezen we reeds op de gedetailleerd weergave van de Baai van San Francisco. Ondertussen zou bij een zandbank in de Sacramento, in de noordoostelijke hoek van de baai, het bedolven wrak van een Chinese jonk zijn gevonden. Resultaten van het beloofde onderzoek kregen we nog niet onder ogen.



Copyright © 2005 VVLG, 29.03.2005