Hermes in uitbreiding

 

Waldseemüller en de geboorte van Amerika

Een historische odyssea

Deel 2: de wereldreizen van Zeng he

 

Jos Martens

Australië en Nieuw-Zeeland

 

Een zin uit mijn vorige bijdrage bleef me achtervolgen. In verband met de Chinese wereldkaart van Verbiest schreef ik: Om ze te tekenen heeft hij onder meer de gegevens gebruikt van Blaeu's grote wereldkaart van 1648, waarop onder andere Tasmans reizen van 1642-1644 zijn verwerkt, maar waarbij hij aanzienlijke correcties aanbracht op basis van Chinese bronnen, waar deze voor Oost-Azië en zelfs voor Australië en Nieuw-Zeeland vollediger waren dan de Europese. Zo kon hij de kustlijn van Australië gedetailleerd in kaart brengen en zelfs Nieuw-Zeeland als afzonderlijk eiland aangeven (China 1988: 407).

Een afspraak met de sinoloog prof. Nicolas Standaert (KU Leuven) om te helpen met de Chinese bronnen moest helaas uitgesteld. (Maar daarop hoop ik bij een volgende gelegenheid toch terug te komen.) Dus begon ik gegevens over de ontdekking van Australië en Tasmans reizen opnieuw te lezen (waaronder enkele uitgaven van diens scheepjournaal).

Hoe weten we dat Verbiest Blaeu's wereldkaart van 1648 gebruikte? Dit vergt enige uitleg. De eerste officiële getuigenis over het bestaan van Australië kwam van het Hollandse jacht Duyfken, dat in 1605 uitzeilde vanuit Bantam op Noord-Java, negen jaar eerder door de Hollanders gekoloniseerd. Tasman vertrok in augustus 1642 uit Batavia, in opdracht van de V.OC. om het Zuidland te verkennen en in kaart te brengen. Hij belandde bij het zuidelijke deel van Australië dat hij 'Anthonij van Diemens Landt' doopte, naar van Diemen, de gouverneur-generaal van de Oost-Indische Compagnie in Batavia, zonder te beseffen dat het een eiland was. (In 1835 herdoopten Engelse kolonisten het in 'Tasmania'.) Tegenwind dreef hem naar het oosten. Na acht dagen varen over de zee die thans zijn naam draagt, bereikte hij de zuidwestkust van Nieuw-Zeeland, dat hij Statenland noemde, omdat hij vermoedde dat het deel uitmaakte van een stuk land dat veel verder oostelijk reeds eerder was verkend. Hij voer naar het noorden en bereikte de doorgang tussen het Zuider- en Noordereiland, die nu Cook Strait heet. Herhaalde tegenwind belette hem die te verkennen en dreef hem langs de kust van het Noordereiland. Dan zeilde hij langs de noorkust naar het oosten, op zoek naar de Solomon Eilanden, maar in plaats daarvan ontdekte hij Tonga en keerde via de Fidji Archipel naar Batavia terug (Slot 1992: 64).

Op zijn tweede reis in 1644 verkende hij de noord- en noordwestkust van Australië tot aan de Exmouthgolf en doopte het gebied 'Hollandia Nova', Nieuw-Holland. Op zijn wereldkaart van 1648 nam Jan Blaeu gegevens van Tasman over, doch vreemd genoeg bleef hij -uit zuinigheid?- in zijn veel verkochte atlassen nog ettelijke oplagen later de koperplaten met de verouderde kaart van Oost-Indië uit 1635 gebruiken. In de Chinese bibliotheek van de jezuïeten is geen exemplaar van de wereldkaart bewaard. Dit soort kaarten werd aan de muur gehangen -zoals we kunnen zien op de schilderijen van Vermeer- en versleet snel. Op Blaeu's wandkaart van Oost-Indië uit 1659 waren Tasmans twee reizen wel aangebracht en tot een verbazend nauwkeurige kaart gecombineerd, hoewel een groot deel van Australiës kustlijn uiteraard niet was ingetekend. Het zou duren tot Cooks reis van 1769 voordat er aanzienlijke correcties konden aangebracht aan zijn beeld van het vasteland .. en vooraleer Nieuw-Zeeland op de Europese kaarten zijn opwachting maakte. Pas na 1660 verbreidden Hollandse cartografen Tasmans ontdekkingen. Misschien kende Verbiest ook een Franse kaart uit 1662 of de populaire kopie die de Engelse cartograaf John Seller maakte in 1670 (Bricker 1981:258).

Wanneer een navigator zich door tijdsgebrek of ongunstige wind moest beperken tot het tekenen van enkele profielen, zonder dat het hele eiland kon verkend worden, klopte de vorm op kaart vaak niet met de werkelijke situatie. Dit gold in het geval van Tasman voor Australië, dat hij aan Nieuw Guinea vast tekende, doordat de Hollanders Straat Torres voorbijvoeren, Tasmanië en Nieuw-Zeeland.



Copyright © 2005 VVLG, 06.03.2005