Hermes in uitbreiding

 

Waldseemüller en de geboorte van Amerika

Een historische odyssea

Deel 3: : Holbeins De Franse gezanten: tijds- en wereldbeeld

 

Jos Martens

Jonge mannen in 'beroerlijke' tijden

 

Twee jonge mannen met weinig expressie op het gezicht, zoals op oude foto's van omstreeks 1900, staan voor een open kast met twee planken, waarop een aantal voorwerpen ligt uitgestald.

De twee zijn de Franse gezanten aan het hof van Hendrik VIII. Links Jean de Dinteville (1504-1555), rechts bisschop George de Selve. Dinteville pronkt met zijn modieuze weelderige bontmantel terwijl de Selve een bedrieglijk sobere brokaten tabbaard draagt, met bont gevoerd, die hij kouwelijk met de linkerhand dicht houdt. Waarschijnlijk heeft Dinteville het schilderij laten maken als aandenken aan het bezoek van zijn vriend aan Londen, Pasen 1533.

Dinteville houdt een dolk in de rechterhand, met op de schede zijn leeftijd gegraveerd: AET. SVAE 29. Zijn vriend leunt op een boek, met daarop zijn leeftijd: AETATIS SVAE 25. Hij was bisschop van Lavour, sinds 1526, toen hij nog geen achttien was. Beide mannen zijn dus erg jong, voor de ambten die ze bekleden (Schneider 2002:119). (Nu ja, wij hebben tegenwoordig ook piepjonge ministers, bij voorkeur vrouw, telegeniek en goed van de tongriem gesneden.)

 

Deze twee jonge mannen leefden in boeiende maar ook 'beroerlijke' tijden. Ver weg in de buitenwereld veroverde Cortés tussen 1519 en 1521 te vuur en te zwaard Anahuac, het fabelachtige rijk der Azteken en tezelfdertijd zeilden de karvelen van Magalhães als eerste Europeanen rond de wereld. Enkele maanden voordat de Selve zijn vriend kwam bezoeken, nam een handvol ongeletterde Spanjaarden onder leiding van de gebroeders Pizarro in een vermetele actie Atahuallpa gevangen, de Sapa Inca, Heer over Tawantinsuyu, het Rijk der Vier Windstreken. En terwijl Holbein werkte aan de voltooiing van zijn schilderij, liet Pizarro de Incaheerser terechtstellen aan de wurgpaal in Cajamarca.

In 1517 had Luther aan de kerk van Wittenberg zijn 95 stellingen uitgehangen. In 1521 voltooide hij het Nieuwe Testament in het Duits. In 1534 zou zijn volledige bijbelvertaling volgen. In datzelfde jaar 1533 huwde Hendrik VIII zijn hofdame Anna Boleyn en werd de breuk met Rome compleet. In 1534 riep de Engelse koning (eerder door de paus vereremerkt als 'Defensor Fidei', Verdediger van het Geloof) zichzelf uit tot hoofd van de Engelse kerk door de 'Act of Supremacy' en liet hij zijn kanselier Thomas More, humanist en vriend van Erasmus, onthoofden. In datzelfde jaar 1534 maakte Calvijn zijn overgang naar het protestantisme openbaar en twee jaar later schreef hij zijn Institutio Christianae religionis.

In deze stormachtige evolutie betekende 1533 voor Engeland een scharnierjaar. En de twee ambassadeurs waren vanop de eerste rang direct betrokken partij in de gebeurtenissen.

Hier, in de schijnbare rust van een statisch portret, geen levensgevaarlijke tochten over ontketende oceanen. Maar het leven was er niet minder gevaarlijk. En de Grote Reizen zijn expliciet aanwezig op het schilderij, zoals wij gaan ontdekken. Reizen van de geest, naar onbekende verten, de diepten van de kosmos en het onzegbare.

Eind oktober 1532 vond er een topconferentie plaats tussen de monarchen van Frankrijk en Engeland, Frans I en Hendrik VIII. Frans I verlangde de steun van Hendrik tegen zijn ergste vijand, keizer Karel V. Hendrik wenste dat Frans zijn invloed aanwendde bij paus Clemens VII om zijn scheiding erdoor te krijgen van Catharina van Aragon, de tante van Karel V. Gedurende de winter van 1533 waren Franse kardinalen betrokken in geheime onderhandelingen met de paus in verband met de "Engelse kwestie." Maar op 25 januari 1533 huwde Hendrik in het geheim de zwangere Anna Boleyn. Op 23 mei usurpeerde aartsbisschop Cranmer van Canterbury de bevoegdheid van de paus en verklaarde het huwelijk van de koning met Catharina ongeldig. Op 1 juni werd Anna Boleyn in Westminster Abbey tot koningin gekroond. Op 11 juli volgde de tegenzet van de paus: hij veroordeelde Hendriks scheiding en zijn nieuwe huwelijk en gaf hem tot september de tijd om terug te keren naar zijn 'wettige eega', zoniet zou excommunicatie volgen. Ondertussen kalfde de vriendschap van Frans voor Hendrik af, daar de paus hem wist te paaien met territoriale toegevingen in Italië.

Toen Jean de Dinteville in Engeland arriveerde, in februari 1533, heerste er hoop op een nauwe alliantie tussen dit land en Frankrijk. Toen hij in november van hetzelfde jaar naar Frankrijk terugkeerde, was de vriendschappelijke relatie tussen Hendrik VIII en Frans I merkelijk bekoeld. Gedurende zijn verblijf in Engeland had hij een cruciale rol gespeeld als tussenpersoon. Dat zijn broer, François, de bisschop van Auxerre, het voorgaande jaar de Franse ambassadeur was bij het Vaticaan, accentueert zijn vooraanstaande positie. Dit wordt nog benadrukt door de bewaard gebleven briefwisseling tussen Jean en zijn broer in dat jaar 1533. In een brief van mei 1533 vermeldt hij ook het bezoek van George de Selve, dat hem "veel genoegen had verschaft."



Copyright © 2005 VVLG, 27.12.2005