Hermes in uitbreiding

 

Waldseemüller en de geboorte van Amerika

Een historische odyssea

Deel 3: : Holbeins De Franse gezanten: tijds- en wereldbeeld

 

Jos Martens

Anamorfe schedel

De verwrongen schedel op de voorgrond is geschilderd in een zeer zelden toegepaste vorm van perspectief: de anamorfose, een wiskundige vertekening die voor het eerst door Leonardo da Vinci beschreven is. (De term duikt tegenwoordig weer op als benaming voor breedbeeld DVD's: anamorphic wide screen.) Van op afstand krijgt hij zijn normale vorm. (Cumming: 39 zegt: van rechts en een afstand van bijna twee meter; Schneider: 119 vanuit de linkerbenedenhoek; persoonlijk kan ik me niet meer herinneren hoe het in werkelijkheid bij mijn bezoek was: ik had toen nog geen idee dat ik ooit dit artikel zou schrijven.) Het schilderij heeft waarschijnlijk oorspronkelijk boven een deur gehangen, of in ieder geval hoog aan een muur, zodat degenen die er onderdoor liepen konden zien wat het voorstelde.

Natuurlijk wil Holbein hier pronken met zijn kundigheid, net zoals hij dat doet in de bijna fotografisch realistische afbeelding van de voorwerpen op de kast. En de symbolische verwijzing naar de vergankelijkheid van het leven ligt voor de hand. Voor een derde betekenis verwijzen commentatoren naar de bijbeltekst I Cor. 13:12 e.v.: "Want nu zien we nog door een spiegel, in raadselen." De schedel wijst onder andere op het onvolmaakte van de menselijke kennis, zelfs empirische kennis, die door onze zintuigen verworven wordt. Want de zintuigen kunnen ons bedriegen. Ver gezocht? Achter het hele schilderij en achter elk detail zit uiteindelijk een metafysische betekenis. Het spiegelmotief zal als metafoor nog herhaaldelijk opduiken, ook al is er op het hele schilderij geen spiegel te bespeuren.

Zoals zo vaak bij Holbein en zijn tijdgenoten als Dürer e.a. verwijzen de voorwerpen op de planken naar de intellectuele interesses en professionele activiteiten van de geportretteerden. De geschilderde voorwerpen liggen niet lukraak verspreid, maar vertonen een ordening die andermaal de kosmische ordening weerspiegelt: die op de bovenste plank werden gebruikt voor het bestuderen van de hemel en de hemellichamen, terwijl de voorwerpen op de onderste plank meer met aardse zaken te maken hebben. Gezamenlijk kunnen zij gerelateerd worden aan het Quadrivium: aritmetica (rekenkunde), geometrica (meetkunde), muziek en astronomie. Maar dan het nieuwe Quadrivium van de Renaissance, gebaseerd op experiment en toegespitst op praktische toepassingen.



Copyright © 2005 VVLG, 29.12.2005