Historische jeugdboeken: lectuursteekkaart

 

Paul Kustermans. Oorlogsjaren, Averbode, Altiora, 1991, 230 blz.

Doelgroep: derde graad

Thematiek: W.O. I, wreedheden, vriendschap, arm Vlaanderen


Inhoud

Als de zomervakantie van 1914 begint is de boerenzoon Alexander 15 jaar. Door bemiddeling van de onderwijzer en de brouwer heeft hij mogen verder studeren... in het Frans vanzelfsprekend. Zijn zusje Barbara werkt als dienstmeisje bij de brouwer, waar ze regelmatig wordt lastiggevallen door de zoon Claude, wanneer die als onderluitenant in verlof komt. Het is echter niet het rotverwende rijkeluiszoontje dat terechtgewezen wordt, doch het meidje dat haar ontslag krijgt van 'mevrouw'.

Dan breekt de oorlog uit. Alexander en Barbara reizen naar Leuven om een tante te helpen met haar tabakswinkel. De Duitse troepen bezetten Leuven. Na enkele dagen van ongemakkelijk modus vivendi slaat de sfeer op 25 augustus totaal om, bij de verwachting van een geallieerd offensief. Plots klinkt overal de kreet: "Zivilisten (burgers) haben geschossen!". Een danteske hel breekt los: mensen worden willekeurig gefusilleerd en de universiteitsstad gaat in de vlammen op. Broer en zus worden als gevangenen op de trein gezet en belanden na een verschrikkelijke tocht terug in het zwartgeblakerde Leuven. In 1915 vluchten beiden de grens over naar Nederland. Alexander neemt dienst in het Belgisch leger en Barbara wordt verpleegster in De Panne. Alexander maakt kennis met de hatelijkheden van de Nederlandsonkundige officieren en de vernederingen die de Vlaamse soldaten moeten ondergaan. Als terloops raakt hij betrokken bij de Vlaamse Frontbeweging. De gruwelen van de oorlog sparen niets of niemand, ook Alexanders vrienden niet, ook zijn geliefde Sanne niet. Walgend van het bloedvergieten en de voze vaderlandslievende slogans keert hij in 1918 naar huis, bezeten door slechts één gedachte: nooit meer oorlog.

 

Bespreking

De grote kracht van Kustermans ligt in zijn ijzersterke sfeerschepping, gebaseerd op gedegen historische opzoekingen. De focalisatie vanuit de jonge hoofdpersonen bewerkt verregaande inleving en identificatie met een tijd die door jongeren van vandaag zo gemakkelijk met een ongeïnteresseerd schouderophalen wordt afgedaan als achterlijk en voorgoed voorbij. Bij de verwoesting van Leuven en het onmenselijk optreden van de Duitsers tegen onschuldige burgers voel je je bloed koken. Dat verbetert niet als je de pesterijen van officieren tegen de Vlaamse oorlogsvrijwilligers meemaakt. Het boek treft dieper en authentieker dan veel ooggetuigenverslagen, omdat Kustermans zijn taal beter hanteert dan de jongens uit de loopgraven van de IJzer - een bewijs dat hun strijd toch niet helemaal tevergeefs is geweest. Een ideaal verhaal om de luxe-Vlamingen op de drempel van een nieuw millennium even grondig te herinneren aan hun wortels. En wie dacht dat 1914 ondenkbaar is geworden, hoeft maar in het televisiejournaal te kijken naar het Sarajevo en de concentratiekampen met hun gruwelen van 1992, de slachting in Rwanda, Bosnië, Kosovo of Oost-Timor - de lijst wordt alsmaar langer in de loop van dit decennium.

 

Didactische verwerking: 5de of 6de jaar S.O.

1. Je kan het boek laten lezen in complementaire werkgroepen, waarbij de andere groepen Célines grote oorlog van Johan Ballegeer nemen; De andere oorlog van Willy Spillebeen; Zeg mij waar de bloemen zijn van Gaston Durnez, of een der boeken van de Engelse familiesaga rond de zusjes Purcell van Ruth Elwin Harris ( Het verre strand en De stille heuvels; Door de zee gescheiden, lectuursteekkaart in: WND, jrg.20,1991,1,p.34-35 - komen later bij op de site. ) Deze laatste drie vallen vermoedelijk meer in de smaak bij meisjes; De andere oorlog ligt dan weer beter bij jongens; de twee andere boeken zijn zowel voor jongens als meisjes.

 

2. Relatering aan de historische realiteit van Vlaamse Beweging en IJzerfront: al deze boeken zijn ideaal voor affectieve uitdieping in het kader van literatuurgeschiedenis of vakoverschrijdend werken met geschiedenis, bijvoorbeeld in een project rond de oorlogsgraven in de Westhoek.

Audiovisueel: "De bibliotheek van Leuven" (Histories) - uitzending: Canvas, 5.10.2000 - duur: 50 minuten. Vertrekkend van een pas onlangs ontdekte Duitse film uit augustus 1914 worden audiovisuele en andere getuigenissen van tijdgenoten en historici samengebracht

3. Waardeverduidelijking i.v.m. discriminatie, oorlogsgruwelen, mensenrechten. Voorbeelden te over in de actualiteit.

3.1. klassegesprek rond de historische situatie uit het boek;

3.2. voorbeelden opzoeken van discriminatie, oorlogsgruwelen, schendingen van de mensenrechten in de realiteit. Leerlingen kunnen voorbeelden op video opnemen. Bespreken: welke houding nemen wij hier tegen aan?

3.3. toepassen op de situatie in eigen land, school of klas; onderzoek naar eventuele vormen van discriminatie (pesten, uitsluiten, machtsmisbruik). " Omwille van een historisch gegeven, omwille van wat ons als volk is aangedaan, is racisme voor Vlamingen onvergeeflijk".

 

Jos Martens




Copyright © 2001 VVLG, 03.02.2001