Historische jeugdboeken: lectuursteekkaart

 

R. LANGENUS. Het verborgen dorp. Davidsfonds/Infodok, Leuven, 1999. 173 p. Omslagillustratie: Marijkse Meersman.

Thematiek: jongeren in een oorlog - geweld - verzet

Doelgroep: tweede graad

Onderwerp: Tweede Wereldooorlog

Situering in de tijd: 20ste eeuw


Inhoud

In de Tweede Wereldoorlog speelde zich een drama af op de Nederlandse Veluwe. Ron Langenus was hierdoor zo aangegrepen, dat hij er een verhaal over moest schrijven. Want wie vergeet, verdwaalt.

De oorlog laat de joodse jongen Bram en zijn ouders min of meer ongemoeid. Tot een Duitse razzia hun leven helemaal overhoop haalt. Bram ontsnapt met zijn vader, maar van zijn moeder ontbreekt elk spoor. Mensen van het verzet brengen de twee vluchtelingen naar het verborgen dorp, een onderduikerskamp diep in de bossen. Bram sluit er vriendschap met Ben, die hem met verhalen overeind houdt. Hoewel het einde van de oorlog nadert, gaan angst en onzekerheid in het kamp steeds zwaarder wegen.

Een joodse jongen moet toezien hoe het monster van de oorlog zijn gezin uit elkaar rukt.

"Als je een kind was zoals ik en de zichtbare en tastbaare aanwezigheid van je moeder uit je leven verdwenen was, dan kon alles je plotseling besluipen: mensen, woorden, bomen, dieren, geluiden, geuren, wolkenwolven in de lucht... Dan zag je soms overal en in elk gesprek verdriet. Het lag als een onzichtbare mantel op je schouders. Het was er altijd. Ben wist het, maar hij kon niets doen."

Veel van wat hem overkomt, kan hij niet begrijpen.:

"Ik begrijp weinig van wat Ben vertelt. Misschien heeft het iets te maken met de cijfers die op zijn arm geschreven staan en die hij voor iedereen verstopt. Ik heb die cijfers gezien, zonder dat hij het weet, maar ik heb hem er nooit naar durven vragen. Ik voel dat het iets is van diep verdriet, wat ik liever niet wil weten. Misschien later, veel later, als de oorlog voorbij is en Ben ons komt opzoeken in onze boekwinkel."

Niet alleen bevat het boek hoe het voor een 10-jarige jongen aanvoelt wat oorlog is, het bevat ook heel wat gegevens over wat er zich in werkelijkheid heeft plaatsgevonden:

"Duizenden hebben zich al van het leven beroofd, Samuel. Ze hebben zich verdronken in de grachten van Amsterdam, ze hebben zich onder de locomotieven van de dodentreinen naar Treblinka en Auschwitz geworpen, ze hebben zich uit de hoogste verdiepingen van de huizen van Dresden te pletter laten vallen, en ze hebben zich in de vlammen van de brandende synagogen van Berlijn geworpen. Ik heb het gezien, Samuel, ik weet het."

 

Bespreking (1)

Het verborgen dorp is een mooi geschreven boek! De fijne sfeerschepping zorgt ervoor dat je het boek in één adem uitleest. Je kruipt werkelijk in de huid van de jonge Bram met wie je de verschrikkingen van een oorlog beleeft. Met korte verwijzingen roept de auteur de Holocaust op en het dagelijks leven van de gewone mens in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Naast heel wat aan historische informatie, vind je in het boek heel wat diepmenselijke gevoelens waardoor oorlog niet langer een verhaal van feiten is, maar de concrete realiteit onder ogen brengt van wat een oorlog werkelijk betekent.

 

Didactische verwerking

1. Je kunt de leerlingen dit boek vooraf laten lezen en hen een taak geven: haal alle elementen uit het boek die je een beeld geven van de jodenvervolging voor en tijdens W.O. II.

2. Het boek bevat heel wat passages waarin Bram je duidelijk zegt dat hij bepaalde feiten niet begrijpt. Haal deze passages uit het boek en verklaar die feiten. Je kunt daarbij de leerlingen vragen om dit persoonlijk aan Bram uit te leggen. Dit verplicht hen rekening te houden met alle elementen uit het communicatieschema.

3. Laat de leerlingen nagaan welke houdingen de Nederlanders aannamen tegenover de bezetter. Je verneemt er onmiddellijk de diverse vormen: collaboratie, actief verzet, passief verzet. Bovendien laten bepaalde passages uit het boek toe één en ander te nuanceren: de politie-agent die voor de Duitsers werkt, maar toch nalaat mensen aan te geven van wie hij weet dat ze met het verzet samenwerken.

4. Waardeverduidelijking i.v.m. discriminatie, oorlogsgruwelen, mensenrechten. Voorbeelden vind je zo in de actualiteit.

4.1. klassegesprek rond de historische situatie uit het boek;

4.2. voorbeelden opzoeken van discriminatie, oorlogsgruwelen, schendingen van de mensenrechten in de realiteit. Leerlingen kunnen voorbeelden op video opnemen. Bespreken: welke houding nemen wij hier tegen aan?

4.3. toepassen op de situatie in eigen land, school of klas; onderzoek naar eventuele vormen van discriminatie (pesten, uitsluiten, machtsmisbruik). " Omwille van een historisch gegeven, omwille van wat ons als volk is aangedaan, is racisme voor Vlamingen onvergeeflijk".

5. Zie ook: Tweede Wereldoorlog. Een multimediale vakoverschrijdende leereenheid ...

 

Frankie Schram

Bespreking (2)

Ron Langenus ontmoette de geest van de kleine Bram in het verscholen dorp in Vredam vlakbij Vierhouten op de Veluwe. Als kleine jongen zat hij er tijdens de Tweede Wereldoorlog verscholen, diep onder de grond, samen met zijn vader en tientallen andere joden. Hij vertelt zijn verhaal twee keer. Een keer als reflecterende volwassene in de verleden tijd, een keer als kleine jongen in de tegenwoordige tijd. De korte, cursief gedrukte reflecties vullen het spontane en zeer persoonlijke verhaal van de kleine Bram aan en kaderen de gebeurtenissen in een groter geheel in. Zo sober, dat de aanklacht in ieder woord natrilt. Het verhaal van de kleine Bram is gedetailleerd en speelt zich af als een film. Hij observeert scherp en onbevangen de gebeurtenissen en vooral de volwassenen rondom hem. Zijn sterke lieve moeder, die hem het gevoel geeft dat de oorlog buiten hen om gebeurt. Zijn voorzichtige vader, die van een gebroken man tot een held evolueert. De wijze Ben, die hem op sleeptouw neemt en zo zijn aandacht van de gruwelen afleidt... In de gebalde stijl schuilt een sterke zeggingskracht. Een zinnetje als "We eten vis als ontbijt. Van nu af aan lust ik vis. Ook als ontbijt", hoeft geen verdere uitleg. Het decor wordt even gedetailleerd beschreven, gezien door de gretige ogen van een jongetje, maar in de poëtische taal van Langenus. Het stoort niet, het intensifieert de sfeer. Het belangrijkste motief in het verhaal is dat van het sprookje. Voor de kleine Bram zijn de sprookjes uit zijn "sprookjesboek met de grote letters" een middel om de oorlog ver weg te houden, zoals het prentje van de fee dat zijn moeder in zijn koffertje plakte, de heks Windewaai ver weg hield. Ofwel duiden zij de oorlog: de wijze Ben noemt de moffen een soort stoute kabouters en het is de heks die knopen gelegd heeft in de manen van Gerbens paard. De heks Gwernika kan Ben niet weghouden, maar hij stelt er nieuwe verhalen tegenover, die hij vooral uit de natuur plukt. Sprookjes en realiteit vermengen zich en Bram ontdekt een nieuwe wereld en een nieuw boek: "De wonderen der natuur". Zijn grote bewondering voor Ben, "de laatste van de Dollemensen", is een persoonlijke ode van Langenus aan zijn vriend Ben, die we in Ierland ingebeeld (1994) als laatste adept van een oude druïdenorde leerden kennen. Hij zorgt voor het tegengif tegen de harde realiteit. Langenus heeft de kleine Bram psychologisch scherp uitgetekend. De relaties tussen de volwassenen zijn altijd vanuit de interpretatie van Bram getekend en dat is knap. Langenus' getuigenis voor Bram is volgens mij zijn meest intense en meest aangrijpende verhaal tot nu toe geworden. Een oproep om het collectieve geheugen wakker te houden, een schrijnende illustratie van het motto: wie vergeet, verdwaalt. Vanaf 12 jaar.

Jet Marchau

Eerder verschenen in Leesidee jeugdliteratuur

 




Copyright © 2000 VVLG, 24.05.2000