Historische jeugdboeken: lectuursteekkaart

 

Evert Hartman. De droom in de woestijn. Rotterdam, Lemniscaat, 2000 (eerste druk 1989), 264 blz.

Situering in de tijd: Oudheid

Situering in de ruimte: Israël

Thematiek: bijbel, Israël, fundamentalisme versus verdraagzaamheid, verliefdheid

Doelgroep: tweede graad


Inhoud

Mattanja en zijn broer Uria, de hoofdpersonen van Het bedreigde land, duiken hier weer op als verkenners van de bijbelse David. Net op tijd kunnen zij David waarschuwen voor het oprukkende leger van de door afgunst verteerde koning Saul. Schuilend in een spelonk krijgt David de gelegeheid Saul te doden (wanneer die in hun grot zijn behoefte komt doen!). David spaart Sauls leven, waarop diens goede ik tijdelijk de overhand haalt. Vanuit de woestijn voeren Davids getrouwen overvallen uit op de 'vervloekte' Amalekieten. Na een woeste achtervolging spaart Mattanja het leven van een jonge Amalekiet, die zijn neef Elon heeft gedood. Hij verdwaalt in de woestijn. Uitgeput wordt hij gevonden door de knechten van de bruut Nabal. In diens huis ontmoet Mattanja de mooie slavin Thaisa, op wie hij verliefd wordt.

Terug bij David krijgt hij een droom, waarin Amalekieten en Filistijnen de Israëlieten helpen. In de daaropvolgende tijd ontwikkelt hij een toenemende weerzin tegen de strooptochten, waarbij telkens niet alleen de mannen, maar ook de vrouwen en kinderen van de nomaden over de kling worden gejaagd. Na Nabals schielijk verscheiden huwt David diens mooie en intelligente weduwe, Abigaïl. Een goede zaak voor Mattanja, want Thaisa komt mee naar Davids kamp en wordt hem als vrouw toegezegd.

Gedreven door zijn vredesdroom, verlaat Mattanja met zijn geliefde het leger, na de dood van de profeet Samuel. Onderweg raakt Thaisa erg ziek. Zij wordt verzorgd door Azuba, een vrouw met wondere machten, die de vervolging van tovenaars onder Saul heeft overleefd. Hier zijn ze verdoken getuigen als Saul, in het nauw gedreven door een Filistijnse overmacht, door Azuba de geest van Samuel laat oproepen. Saul en zijn zonen overleven de strijd niet. David wordt koning van Israël. (En in 1989 liet alles voorzien dat Hartman nog een vervolg voorbereidde, maar dat is er nooit gekomen.)

 

Bespreking

Net als in Het bedreigde land weet Hartman binnen het vastgelegde bijbelse kader een spannend verhaal te schrijven, met levensechte evocatie van de ruimte en het dagelijkse leven. Voor jongeren, die ook op katholieke scholen, vaak letterlijk niet meer weten waar Abraham de mosterd haalt, is dit een aangename kennismaking. Maar de tekorten uit zijn eerste boek springen hier sterker in het oog.

De primitieve psychologische tekening van vooral Mattanja gaat bij tijd en wijlen stevig op de zenuwen werken. Om slechts één voorbeeld te geven: wanneer hij infantiel en impulsief zijn leven in gevaar brengt door in te willen gaan tegen Jebusieten, die een kinderoffer brengen. Voor de onwaarschijnlijk lijkende ommezwaaien van Saul is de auteur niet verantwoordelijk, maar de bijbel! Tegenwoordig zouden we zeggen dat Israëls eerste koning in toenemende mate aangevreten wordt door paranoia. De figuur van David is met veel meer nuances neergezet: met eenzelfde charisma verkondigt hij zowel de lof des Heren als de uitroeiing van de 'vervloekte' nomaden. (Wat is het dat mensen zo extreem wreed maakt, als ze kunnen moorden uit pure vroomheid, om hun god te behagen?) Ook hier vindt Hartman niets uit wat niet in de bijbel staat, "want Jahwe is een wraakzuchtige en jaloerse God". Toch lijkt hij te suggereren dat achter de nobele held een minder edele volksmenner schuilgaat, wiens daden eerder door ijskoude berekening dan door Jahwe gestuurd worden. Of is dit onzentwege een subjectieve interpretatie?

 

Didactische verwerking

 

Waardeverduidelijking

Israël en de PLO

Om de haverklap wordt de Israëlische houding tegenover de intifada omschreven als nazi-terreur. Die vergelijking is volkomen uit de lucht gegrepen. De nazi-terreur tegenover de joden verschilde fundamenteel qua schaal en doel van het huidige Israëlische optreden. Qua schaal: er is nog steeds een verschil tussen zes miljoen joodse en zeshonderd Palestijnse slachtoffers. Qua doel: het Duitsland van Hitler beoogde de totale vernietiging van wat het als de verschoppelingen van de schepping beschouwde. In Israël gaat het om het neerslaan van een weliswaar gerechtvaardigde opstand. Elke gelijkstelling tussen beide rijt niet alleen oude wonden open, maar getuigt tevens van historische onbenul.

(Knack, 1989, nr.3, p. 177)

 

Confrontatie met de bijbel

 

Over de auteur:

De Sterck, M. e.a., Schrijver gevonden. Encyclopedie van de jeugdliteratuur, Tielt, Lannoo, 1998, p. 129.

Op internet: http://www.lemniscaat.nl/

Jos Martens




Copyright © 2000 VVLG, 05.10.2000