Historische jeugdboeken: lectuursteekkaart

Ed Franck. Aeneas en Dido. (Valentijn-reeks). Averbode, Altiora, 1996.

De heldenstrijd bezing ik van de man die

vanuit Troje,

het eerst op Italiaanse bodem, bij Lavinium,

geland is - hij, een balling van zijn lot, steeds

voortgeslingerd

langs aarde en zee, naar 's hemels wil, omdat

de felle wrok

van Juno duurde; steeds gekweld door strijd,

vóór hij zijn goden

en stad hun plaats in Latium kon geven...

Uit: VERGILIUS, Het verhaal van Aeneas.

Vertaald door M. d'Hane-Scheltema, Amsterdam, Athenaeum-Polak & Van Gennep.

Situering in de tijd: Oudheid Situering in de ruimte: Hellas Thematiek: wraakzucht wegens versmade liefde. Doelgroep: tweede/derde graad

Ed Franck over zijn bewerking:

Over de historische achtergrond van Aeneas en Dido

"Waarschijnlijk in de 12de eeuw v.C. verwoestten de Grieken Troje, gelegen op de NW-kust van Klein-Azië. Het was een onderdeel van hun expansie in die richting.

De verhalen over deze strijd behoren tot de gekendste in de antieke literatuur. Ze kregen onvergetelijk gestalte in de Ilias van Homeros. Ook de omzwervingen van de Griekse helden na de val van Troje creëerden legenden met tal van variaties en vertakkingen: ze boden stof voor een rijke epische en dramatische literatuur.

In 29 v.C. kreeg de Romein Vergilius van keizer Augustus de opdracht om een epos te schrijven, waarin hij Romes groei tot wereldmacht als een vervulling van de wil der goden moest uitbeelden.

Vergilius had geen moeite om zich in te passen in bovengenoemde traditie: de stamvader van het Romeinse Rijk zou een roemruchte Trojaan zijn! Niet zomaar een mens, maar een halfgod (zoon van de godin Venus), ontsnapt uit het brandende Troje.

De twaalf 'boeken' van gemiddeld 820 versregels vallen uiteen in twee blokken: boek 1-6 bevat de omzwervingen van Aeneas en zijn medevluchters, boek 7-12 zijn strijd om het bezit van Italië.

De historie van Aeneas en Dido beslaat het hele vierde boek.

Dido, afkomstig uit Phoenicië, symboliseert de 'oosterse verleiding' waaraan de Romeinse keizers weerstand dienden te bieden. Immers, de relaties tussen Caesar/Antonius en de Egyptische Cleopatra hadden pas hevige spasmen door het Romeinse Rijk gejaagd!

Vergilius -vanuit zijn stoïciijnse filosofie- laat via Aeneas zien hoe persoonlijke verlangens opgeofferd moeten worden aan de vervulling van het Fatum, de onafwendbare lotsbeschikking.

Over het waarom van deze bewerking

In andere delen van de Valentijn-reeks kwam de onvervulbare romantische liefde aan bod. In Aeneas en Dido worden we geconfronteerd met een heel ander spanningsveld: het conflict tussen persoonlijke verlangens enerzijds, en de Plicht, de Taak, de Roeping, de Lotsbesteming anderzijds. Een conflict dat onverzoenbaar is en dramatisch moet eindigen.

Een eeuwig thema dus, dat gerust onder de aandacht van de jeugd gebracht mag worden.

Zoals eerder gezegd: Vergilius putte uit een rijke literaire traditie - en werd er zelf een onderdeel van.

Het blijft een nuttige zaak om de hedendaagse jeugd een leesbare toegangspoort te verschaffen tot dit facet van de bakermat van onze westerse cultuur.

Los van de literair-historische waarde is de Aeneïs van Vergilius een interessant, complex boek: avonturenroman, oorlogsrelaas, ode aan liefde en vriendschap, nationaal epos van een volk...

Bovendien is de figuur van Dido een van de boeiendste vrouwenportretten uit de wereldliteratuur.

Talloze leerlingen die nu nog Latijn volgen, krijgen de Aeneïs voorgeschoteld. Misschien is dit voor hen een smakelijk extra-schoteltje?

Over de bewerking zelf

De geschiedenis van Aeneas en Dido is in de Aeneïs een duidelijk afgelijnd, bijna zelfstandig onderdeel; het was dus niet moeilijk dit uit het epos te lichten.

Maar het blijft een werk uit de eerste eeuw v.C., geschreven voor volwassenen.

Gezien onze doelgroep (14+) en gezien de verworvenheden van de hedendaagse jeugdliteratuur drongen zich dan ook een aantal voorzichtige aanpassingen op.

Een korte schets, in een willekeurige volgorde.

• Zoals in haast alle antieke verhalen wemelt de tekst van mythische namen en verwijzingen; op tal van manieren verweeft Vergilius oude legenden en mythen met de belevenissen van Aeneas en met de latere geschiedenis van Rome.
  Deze verwijzingen behouden, zou een gespecialiseerd notenapparaat vergen, maar dat is voer voor classici. Ik heb deze verwijzingen dus zoveel mogelijk weggelaten, te meer daar ze slechts 'versierselen in de rand' zijn, en geen enkele invloed hebben op de loop of de betekenis van het verhaal.
• Aeneas ontmoet Dido reeds in het Eerste Boek.
  Voor de structuur van mijn versie heb ik -om een zo intensief mogelijke eenheid te verkrijgen- de volgende oplossing gekozen:
  • ik begin mijn verhaal vanaf Boek I vers 305, om zo snel mogelijk bij de ontmoeting tussen de twee hoofdpersonages te komen;
  • in Boek II en III vertelt Aeneas aan Dido over de verwoesting van Troje, zijn vlucht, zijn omzwervingen. Een 'verhaal in het verhaal' dus, los van de eigenlijke liefdesgeschiedenis. Vandaar dat ik deze lange vertelling ingekort heb tot een sfeerbeeld van ongeveer twee bladzijden;
  • de kern van hun relatie staat in Boek IV. De verhaallijn van dit boek heb ik trouw gevolgd.
• Overeenkomstig de Grieks-Romeinse visie spelen de goden een erg actieve rol in het verhaal: ze kibbelen, intrigeren, ruziën, smeden plannen...
  Dit stemt niet meer overeen met het moderne levensgevoel. Hen in mijn versie hetzelfde aandeel laten behouden, zou voor de hedendaagse jeugdige een nodeloze afstand scheppen.
  Daarom heb ik de activiteiten van de goden niet letterlijk weergegeven. Toch laat ik er in mijn tekst geen twijfel over bestaan dat ze in het bestaan van Aeneas en Dido ingrijpen. Aldus meen ik het boek op dit punt niet 'verraden' te hebben.
• De filosofie van het stoïcisme doordesemt het hele verhaal en bepaalt de uitkomst van het conflict. Uiteraard hoefde Vergilius dit niet aan zijn lezers duidelijk te maken. Zij begrepen onmiddellijk waar de kern van het conflict zat.
  Voor de hedendaagse lezer ligt dit natuurlijk anders. Vandaar dat ik waar mogelijk facetten van de stoïcijnse levensopvatting heb geëxpliciteerd en het conflict heb verduidelijkt -op een voor jeugdigen haalbare wijze.
• Dido is levendig en boeiend getekend. Maar Aeneas is rechtuit gezegd een erg vlak karakter (hij mocht geen 'volbloedig' mens zijn, maar moest een 'held' zijn).
  In het hele vierde boek staan maar een paar vage aanduidingen over zijn gevoelens en zijn innerlijke strijd.
  Vandaar dat ik hem wat 'menselijker' heb gemaakt door zijn innerlijke strijd wat meer uit te diepen.
  Dido heeft recht op een 'volwaardiger' tegenfiguur!
• Meer algemeen heb ik trouwens gezorgd voor wat meer psychologische diepgang. De moderne jeugdliteratuur vereist dit.
  Zo heb ik bijv. het besluit tot zelfmoord van Dido meer gemotiveerd.
  Het zit allemaal in Vergilius' boek, maar vaak moet de lezer het doen met één zin of zelfs één bijvoeglijk naamwoord!
• Een speciaal probleem vormt de wijze van spreken van de hoofdpersonages. Vergilius baseerde zich daarvoor op de erkende antieke retorica. Gevolg: in plaats van een dialoog krijgen we telkens twee lange monologen voorgeschoteld.
  Van die fragmenten heb ik meer échte dialogen gemaakt (vooral voor de confrontaties tussen Dido en haar zus Anna, en tussen Dido en Aeneas).
  De échte monologen in het boek heb ik soms omgevormd tot een 'monologue intérieure', een modernere vorm.
  Hoe dan ook: leesplezier -met eerbiediging van zin en draagwijdte van de oorspronkelijke tekst- stond voorop."

Didactische tips

• Je kunt alleen het Valentijnverhaal laten lezen, of ermee werken in complementaire werkgroepen, samen met andere boeken uit de reeks, of het met andere verhalen integreren in een veel ruimere leereenheid rond mythen en sagen uit de oudheid. In dat laatste geval: zie Hellas via jeugdboeken.
• Dido wordt genuanceerd beschreven: enerzijds als een ware vorstin, die een onbetwist gezag uitstraalt, anderzijds als een verliefde vrouw, die niet schroomt haar geliefde tegen beter weten in te smeken. Komt die ambiguïteit geloofwaardig over? Motiveer je antwoord met gepaste fragmenten uit het boek. Vermeld telkens de juiste bladzijden.
• In de derde graad kan je het boek laten vergelijken met: Willy Spillebeen, Aeneas of de levensreis van een man (1982).
• De beroemde Engelse componist Henry Purcell (1659-1695) schreef één volwaardige opera: Dido and Aeneas (1689). Laat hieruit het ontroerende 'Dido's complaint' beluisteren. Laat de leerlingen omschrijven welke gevoelens, welke sfeer hierin tot uitdrukking komt. Als je de tekst kunt vinden, deel hem dan uit.

Jos Martens