Historische jeugdboeken: lectuursteekkaart

Detty Verreydt. Meester Ernestine. Amterdam, Nijgh & Van Ditmar - Antwerpen, Dedalus, 1994. 159 blz.

Situering in de tijd: W.O. I Doelgroep: derde graad Situering in de ruimte: België Thematiek: dagelijks leven in oorlogstijd; groei van een vrouw naar zelfstandigheid.

Inhoud

Op de omslag vooraan: de sepiakleurige foto van een kleine, weinig krijgshaftig uitziende man, die zijn best doet een martiale pose aan te nemen: Belgische helm op het hoofd, beenkappen, sporen aan de schoenen(!) en een rijzweep in plaats van een sabel. Op de achterkaft: een zorgelijk kijkende vrouw met drie kleine kinderen, op hun paasbest uitgedost. De foto's stellen de twee protagonisten voor: meester Ernest en Charlotte, zijn vrouw. Zoals vaak op foto's uit die tijd, lijken zij ouder dan ze moeten geweest zijn.

Aan de vooravond van de Grote Oorlog wordt meester Ernest Simons gemobiliseerd. Zijn jonge vrouw Charlotte staat er alleen voor, en dat is zij niet gewend. Altijd hebben anderen voor haar beslissingen genomen. En nu, zonder haar man, het gerespecteerde schoolhoofd, voelt zij zich hulpeloos als een kind. Als het kind dat zij verwacht en de twee kleine kinderen die zij al heeft. Gelukkig is haar man ingekwartierd in een van de forten van de vesting Antwerpen, niet ver van zijn dorp, zodat hij regelmatig even naar huis kan komen. "Over zes weken ben ik al lang weer thuis", troost hij Charlotte, als hij moet vertrekken. Maar dat loopt even anders dan verwacht. Zes weken later is het oorlog. Hij kan nog net zijn pasgeboren dochtertje zien en dan begint de terugtocht van het Belgische leger naar de IJzer.

De Duitsers zijn het neutrale België binnengevallen; hun Uhlanen verspreiden dood en terreur. De familie vlucht voor korte tijd naar Nederland, maar keert spoedig terug. (Heel knap beschreven!) Nu staat Charlotte er echt alleen voor. Zij moet niet alleen zorgen voor haar kinderen, maar ook voor haar ouders, die hun huis verloren hebben. Dat 'zorgen voor' wordt van langs om moeilijker. Het gemeentebestuur doet een beroep op haar om een aantal taken op zich te nemen, waarvoor haar man anders zou gezorgd hebben. Het onmondige huisvrouwtje moet wel zelfstandig worden, door de omstandigheden gedwongen. Haar opdrachten confronteren haar met de diepe miserie van de arme mensen ... en met de hypocrisie van een bekrompen dorpsgemeenschap, de pastoor niet uitgesloten. Daarbij moet ze haar afwezige man verdedigen: het gemeentebestuur wil bezuinigen op de wedde van het afwezige schoolhoofd; een naijverige collega aast telkens weer op zijn plaats. En hem verdedigen dat doet ze ook, met succes, als een leeuwin.

Regelmatig zendt ze brieven en foto's naar haar man aan het front, via een smokkelroute over Nederland. Om de censuur te omzeilen adresseert ze haar pakjes aan 'Ernestine' (vandaar de titel van het boek).

Na vier jaar komt Ernest veilig terug thuis. De Grote Oorlog is voorbij. Maar niets is nog zoals het was.

Bespreking

De korte inhoud is weinig spectaculair en geeft nauwelijks een idee van de waarde van dit boekje. De auteur baseerde zich op het familiearchief Billiauw, haar verwanten aan moederszijde.

Met veel fijngevoeligheid en inlevingsvermogen evoceert Detty Verreydt de tijdgeest, de harde omstandigheden en de dagelijkse strijd om te overleven. In de figuur van haar hoofdpersonen en de talrijke nevenpersonages tekent ze een hele dorpsgemeenschap op het Vlaamse platteland, met haar vooroordelen en goede kanten. Dit komt in andere romans over de Grote Oorlog meestal veel minder aan bod. Lees bijvoorbeeld het verhaal van de vrouw, die over de tongen gaat omdat ze een kind heeft gekregen van een Duitser, terwijl haar man aan het front is. Tot ze op consultatie in tranen uitbarst en snikkend vertelt hoe ze verkracht werd onder bedreiging met een wapen. Een verhaal en een drama zoals er, veel recenter, duizenden geweest zijn in Afghanistan, Bosnië, Kosovo...

De vanzelfsprekende onmondigheid van een doorsnee Vlaamse huisvrouw kan hedendaagse lezers en vooral lezeressen potsierlijk voorkomen. Toch is ze naar het leven geschilderd. Op korte tijd is in Vlaanderen en Europa veel veranderd, en niet alles ten kwade!

Didactische verwerking

Het boekje kan, in complementaire werkgroepjes of individueel, gelezen worden samen met andere over deze periode. Zeer bruikbaar is het op deze site besproken Kinderen in de Eerste Wereldoorlog.

Voor de didactische verwerking: zie eveneens op deze site bij Johan Ballegeer, Célines Grote Oorlog en Oorlogsjaren van Paul Kustermans.

Jos Martens