Historische jeugdboeken: lectuursteekkaart

 

Brigitte Raskin, Hartenheer, een koningsverhaal, Leuven, Van Halewyck, 2001, 255 blz.

Genre: biografie

Tijd: 16de eeuw

Ruimte: Denemarken, Duitse Rijk, Nederlanden

Doelgroep: tweede graad (fragmenten) - derde graad: volledige boek (zie: didactische verwerking)

Voor de één is het al wat langer geleden dan voor de ander, maar bij de meeste onder ons zal de naam Leopold von Rancke wel een belletje doen rinkelen. Deze eminente Duitse historicus verwierf eeuwige roem met zijn leuze dat een historicus moest: "zeichen wie es eigentlich gewesen!". We ontmoetten deze geleerde al tijdens onze eerste lessen historische methode en onthielden meteen dat er een verschil bestaat tussen de object- en de subjectzijde van het historisch onderzoek. Waar de bovengenoemde Duitse historicus nog van mening was dat de persoon van de historicus volledig diende te worden uitgeschakeld, leerden wij dat een dergelijke objectiviteit een utopie was. Wel werd ons vanaf de vita ingepeperd dat wij het subject zoveel mogelijk aan banden moesten leggen en door nauwgezet bronnenonderzoek en een logische bewijsvoering konden hopen het verleden misschien niet te reconstrueren, maar dan toch op een wetenschappelijke wijze te bestuderen. Uiteraard is het niet mijn bedoeling om deze wijze lessen van onze leermeesters in ons eigen alumniblad te gaan ontkrachten, verre van dat. Als wetenschappelijk onderzoeker onderschrijf ik de historische methode ten volle, zonder haar zou de geschiedwetenschap immers onbestaande zijn. Maar we moeten ook beseffen dat deze wetenschap zonder invloed van de passie verdort. Laten we eerlijk zijn, geschiedenis bedrijven is gewoon leuk, het terugvinden van een lang gezochte bron plezierig en het doorkijken van stoffige documenten een buitengewoon aangename bezigheid!

Een lange omweg om een bijzonder aangenaam boek aan te prijzen. In Hartenheer, een koningsverhaal toont Brigitte Raskin namelijk aan hoezeer je als onderzoeker verslingerd kunt raken aan een onderwerp. Zoals zij ook in eerdere romans als Radja Tanja en De eeuw van de ekster aantoonde is deze auteur een meester in het beschrijven van een dergelijke persoonlijke zoektocht. Hier dook zij echter veel verder het verleden in dan in de voorgaande boeken het geval was en nam zij een zestiende-eeuwse koning als uitgangspunt. Christiaan II van Denemarken, Zweden en Noorwegen is voor u misschien een nobele onbekende, maar na de lectuur van Hartenheer blijkt hij in elk geval niet de eerste de beste te zijn geweest. Zijn levenspad liep niet over rozen: de zoveel belovende koningszoon zou immers ten ondergaan aan politiek getouwtrek en, mede door zijn eigen blunders, zijn troon verliezen. Zijn leven was in grote mate verbonden met de Nederlanden. En dat niet in het minst op amoureus vlak. Zijn eerste grote liefde was immers Duveke, een volksmeisje van Hollandse afkomst. Hij hield zoveel van haar dat hij haar na zijn huwelijk weigerde te verstoten. Na haar dood bleef haar moeder Sigbrit een stevige vinger in de pap houden en beheerde zij de schatkist voor haar onofficiële schoonzoon. De wettige echtgenote van Christiaan II was Isabella van Oostenrijk, zij was de zus van keizer Karel V en samen met hem opgevoed door Margaretha van Oostenrijk in haar hof te Mechelen. Hoewel zij haar man eerst met Duveke moest delen, vatte zij een diepe, onvoorwaardelijke liefde voor hem op en bleef zij hem altijd steunen. Ook toen hij zijn land verliet en zich in het Brabantse stadje Lier vestigde, bleef zij hem trouw. Zij overleed in de Nederlanden, en maakte de terugreis van Christiaan naar Scandinavië niet meer mee. Christiaan kende trouwens geen succes bij deze ultieme poging om zijn troon te herwinnen. Hij zou wel in Denemarken sterven, maar nooit meer als koning over dat land regeren.

Raskin reisde haar geliefde vorst achterna, bezocht de plaatsen waar hij leefde en deed uitvoerig onderzoek naar de complexe historische context waarbinnen zijn politiek gestalte kreeg. In een chronologisch opgebouwd relaas brengt zij een persoonlijk verslag uit van deze speurtocht. Daarbij stelt zij haar lezer een aantal hulpmiddelen ter beschikking: duidelijke kaarten lokaliseren de acties en een handige stamboom zorgt ervoor dat het ingewikkelde kluwen van familiale relaties inzichtelijk wordt gemaakt. Uit het verslag van haar onderzoek blijkt haar grote speurzin, maar geeft de auteur ook aan dat het toeval een belangrijke rol speelde. Zo bleek de kotmadam van haar zoon professor Deens te zijn, en stootte zij dikwijls onverwacht op nieuwe gegevens. Haar belangstelling voor de Deense koning groeide uit tot een soort verliefdheid. Net zoals bij een gebruikelijke passie zie je dan méér en ontdek je in de omgeving steeds weer nieuwe verwijzingen naar je geliefde. Een dergelijk spoor kan zelfs een Ikea-matje zijn met de naam Nyborg: het slot waarin Christiaan het levenslicht zag!

Inderdaad, het boek dat Brigitte Raskin over deze vorst schreef is een waar liefdesverhaal. In Weekend Knack zei zij daarover: "Ik geloof dat mijn boek hierover gaat: het leren kennen van mijn historische hartenheer op een manier waarop iemand zijn geliefde vandaag leert kennen". Hartenheer is een liefdesverklaring, een roman waarin de auteur kan ontsnappen aan de strenge wetten van de historische methode. Partijdigheid, sympathie en antipathie zijn niet langer uit den boze. Fantasie mag straffeloos de werkelijkheid een beetje bijkleuren en begrip kan het soms wispelturige gedrag van deze vorst aannemelijk maken. En waarom ook niet? Deze roman pretendeert geen historische studie te zijn, maar is een persoonlijk en daardoor ook emotioneel relaas. Dat wordt eens te meer duidelijk door de parallel die met het heden wordt getrokken. De auteur spreekt immers ook haar eigen geliefde aan en wenst evengoed zijn geschiedenis te leren kennen. Haar geliefde gaat niet mee op haar speurtocht naar Christiaan, maar is toch in heel het boek duidelijk aanwezig.

Hartenheer is een leerrijk, inspirerend en hartverwarmend boek, voor elke geschiedenisliefhebber een must. Niet alleen omdat je zoveel bijleert over het boeiende politieke toneel in de zestiende eeuw, maar ook omdat het plezier van de geschiedbeoefening ervan afstraalt. En een dergelijke passionele omgang met het verleden, was dat niet de voornaamste reden waarom wij geschiedenis gingen studeren?

 

Jacqueline van Leeuwen
Eerder verschenen in Tijdingen uit Leuven, nr. 128, 2002.

 

 

Didactische verwerking

Christiaan is voor ons een onbekende. Als hij al ergens vermeld wordt in de geschiedenisles, krijgt hij meestal slechts enkele regels negatieve commentaar. Daarom alleen al is dit boek moeite. Ik wist bijvoorbeeld niets van zijn verblijf in Lier, waardoor een ver-van-mijn-bed-show plotseling in de kring van het bekende wordt gehaald.

In een vierde jaar kun je enkele fragmenten plaatsen tegenover fragmenten uit onderstaande werken, als je leerlingen bijvoorbeeld een werkstuk wil laten maken of op een andere wijze meer ruimte aan de periode van Karel V wil besteden dan wat het schoolboek geeft. Het hele boek zie ik niet zo direct in aanmerking komen.

Wil je complementaire werkgroepjes met verschillende romans laten werken, dan vind je voldoende inspiratie op deze site bij Historische jeugdboeken, Nieuwe Tijd

Jos Martens

Strip:

Hec Leemans, Keizer Karel, de laatste Bourgondiër, Gent, 1999, 48 blz.

 

Mocht je anderszins ruimer willen werken, dan biedt het onderstaande leerlingenproject meer dan voldoende materiaal

Internetproject Joos de Rijcke



Copyright © 2003 VVLG, 23.06.2003