|
|
Louis Paul Boon. Pieter Daens of hoe in de negentiende eeuw de arbeiders van Aalst vochten tegen armoede en onrecht (Bibliotheek het Laatste Nieuws nr. 2), Amsterdam, De Arbeiderspers 1971 - Brussel, Het Laatste Nieuws, 2003, 623 blz. + illustraties.
Thematiek: strijd voor sociale rechtvaardigheid.
Plaats en tijd: Aalst, 19de en 20ste eeuw.
Doelgroep: Derde graad
Schooljaar 1970-1971 gaf ik Nederlands en geschiedenis in het vijfde Handel aan het H. Maagdcollege te Dendermonde. In de les maakte een van de leerlingen zijn beklag dat het handboek geschiedenis de figuur van priester Adolf Daens zo stiefmoederlijk en onrechtvaardig behandelde. Bij gebrek aan achtergrondinformatie kon ik daar tot mijn spijt weinig op zeggen. De volgende dag bracht hij mij een volle boodschappentas Daensistische werken mee, waaronder de memoires van Pieter Daens, een oud en stukgelezen boek daterend van kort na 1900. Zijn familie was al sinds de tijd van zijn overgrootvader Daensist gebleven! Pas twintig jaar later realiserde ik me bij het zien van Stijn Coninx' film, dat bijna een eeuw vroeger ook priester Daens in dezelfde school voor de klas had gestaan.
Enkele jaren later na deze anekdote las ik voor het eerst de monumentale roman Pieter Daens van Louis Paul Boon. De Aalsterse auteur koos voor zijn documentaire boek de vorm van de fictieve gedenkschriften van drukker Pieter Daens, broer van priester Daens. Ik vond hele passages terug uit de oude boeken, wat de roman zijn veel geloofde, typische archaïsche stijl bezorgde. Hij incorporeerde zelfs haast volledig de authentieke geschriften van de echte Pieter Daens. Boon wilde niet in de eerste plaats een literair werk schrijven. In zijn woord vooraf vermeldt hij kort zijn bronnen en concludeert: "Tenslotte moet ook nog gezegd, dat hierdoor geen enkel woord fantasie in het hele boek te vinden is. Al het beschrevene is naakte nare werkelijkheid geweest, nog niet zo heel lang geleden. Er leven nog kinderen en kleinkinderen van hen, wier daden hier beschreven worden, en voor velen moet het pijnlijk zijn de littekens van eens geslagen wonden te voelen aanraken. Misschien dat het een weinig zijn nut kan hebben, voor wie een vergelijking wil maken met de sociale en politieke strijd van vandaag of morgen." (p. 5-6)
Priester Adolf Daens klaagt de sociale mistoestanden aan in de textielstad Aalst, via de krant van zijn broer. Hij voelt zich hierin gesteund door de pauselijke encycliek Rerum Novarum (1891). De invoering van het Algemeen Meervoudig Stemrecht laat Daens in 1894 toe met een eigen partij in het parlement te komen. Dit is niet naar de zin van de conservatieve (en Franstalige) katholieken die alles in het werk stellen om Daens verdacht te maken bij de gelovige kiezers en de kerkelijke overheid. In de loop van die strijd wordt een weldenkend man als Daens geknakt door de katholieken, die zijn natuurlijke bondgenoten hadden moeten zijn.
Pieter Daens beperkt zich tot het beschrijven van de situatie in één kleine stad, Aalst. Desondanks is de roman uitgegroeid tot de scherpst denkbare universele aanklacht tegen de schrijnende miserie waarin de opkomende industrie en het wilde kapitalisme de arbeidersmassa's dompelden in de 19de en 20ste eeuw. Het boek brengt tevens, zoals de ondertitel zegt, een breedgeborsteld panorama van het opkomend socialisme en het conservatieve verzet tegen de politieke en sociale arbeidersemancipatie.
Voorjaar 2003 gingen op minder dan één week niet minder dan 100.000 exemplaren van Pieter Daens over de toonbank. Het gold hier een actie van de krant 'Het Laatste Nieuws'. Voor het boek hoefde slechts 4,90 euro neergeteld.
Didactische verwerking
Pieter Daens hoort beslist op de lectuurlijst voor een vijfde of zesde jaar secundair onderwijs. Het boek is uitstekend geschikt voor vakoverschrijdend werken Nederlands-geschiedenis-(film)esthetica. Je kan fragmenten laten vergelijken met sequenties uit de beroemde gelijknamige film van Stijn Coninx uit 1992, niet alleen naar de inhoud, maar ook naar de vorm, om te laten zien hoe tekst in beeldtaal wordt omgezet. De eerste 20 minuten bevatten de hele sociale problematiek in een notendop: de willekeur van de 'meestergasten'; de seksuele uitbuiting van meisjes (een van Daens' bijzonder actiepunten in het parlement); de solidariteit onder de arbeiders (als Jefke een boete krijgt); de liberale fabriekseigenaars die meer sociaal gevoel aan de dag leggen dan hun katholieke collega's...
Een bespreking -met didactische tips- vind je op deze website.
Vergelijking tussen boek en film is uitstekend geschikt om jongeren te laten nadenken over de diepere oorzaken van de miserie in de wereld. Toestanden die toen bij ons voorkwamen, vind je nu op mundiale schaal in de Derde Wereld. En zijn wij wel zo veilig voor herhaling ervan? Het recente wilde neo-kapitalisme na de val van het marxisme heeft niets van zijn virulente, immorele winstbejag verloren. Denk aan de onmacht van vakbonden en politiek tegen de sluitingen van Renault, Philips, Ford ... Of moeten onze arbeiders terug even goedkoop worden als die in China? Is onze welvaart gebouwd op schaamteloze uitbuiting? Lees het hallucinante rapport van A. Cockburn, Slaven van de 21ste eeuw, in: National Geographic, september 2003.
Kies je voor de actualisering van de problematiek, dan vind je veel en verantwoord materiaal via de website van Vormen vzw
Jos Martens
