Historische jeugdboeken: lectuursteekkaart

 

 

Willy Spillebeen. De hel bestaat. Antwerpen, Manteau, 1984, 165 blz. Illustraties: Michel Gruyters. Bekroond met de Jacob van Maerlantprijs 1984 - latere herdrukken.

 

Inhoudsopgave

 

Doelgroep: tweede graad.

Thematiek: onderdrukking, cultuur van de Maya, kolonisatie, ontdekking van een verdwenen beschaving, genocide in het huidige Guatemala.

 

Inhoud

In De hel bestaat vertelt Willy Spillebeen het verhaal van de Maya door de eeuwen heen.

In het eerste deel krijgen we Het verhaal van een vorst. Omstreeks 1562 verbranden de Spanjaarden in Mexico de heilige boeken van de Maya. Hierbij wordt Popol Uinak gevangen genomen. Later blijkt hij de laatste koning van de Quiché-Maya te zijn. Overtuigd dat ook de Popol Vuh, het heilige scheppingsverhaal van de Maya is verloren gegaan vertelt hij aan de Spaanse geestelijke Diego de Landa de geschiedenis van zijn volk, zoals die in de orale traditie werd overgeleverd. Deze noteert zoveel hij kan over de gebruiken, de godsdienst, de verhalen en legenden van de Maya op hun tocht langs de verschillende steden als Copan en Chichen Itza.

Het manuscript raakt echter verloren. Pas in 1883 vindt een Franse priester, Brasseur de Bourbourg, het terug in de Koninklijke Bibliotheek van Madrid. Benevens dit Verhaal van een boek brengt het tweede deel Het verhaal van een bron 1904. In een eerste hoofdstuk zien we hoe J. L. Stephens en Frederick Catherwood de Mayastad Copan uit de vergetelheid halen en eerstgenoemde ze koopt voor 50 dollar! In het tweede volgen we Ed. Herbert Thompson bij het ontsluieren van de geheimen op de bodem van de bron van Chichen Itza.

Het derde deel Het verhaal van een hel 1978 speelt zich af in het hedendaagse Guatemala onder de nazaten van de oude Maya. De indio's, uitgebuit door de grootgrondbezitters, worden gesteund door een jonge Vlaamse missionaris, die zijn comfortabele leerstoel aan de univesiteit ruilt voor een heel wat harder en gevaarlijker bestaan in de binnenlanden. Wanneer de arme peones zich verenigen in een 'Boerenvakbond', aarzelt de plantage-eigenaar Don Figueras niet om een volledig dorp te laten uitmoorden door het leger. De indio Goyo, die de slachtpartij overleefde en het verhaal aan de missionaris vertelde, hoort tot zijn bittere verontwaardiging hoe het bloedbad in de schoenen van de guerrilla geschoven wordt en de grootgrondbezitters de militairen danken voor de zuiveringsoperaties. Als overlevende verspreidt hij zijn getuigenis, tot ook hij vermoord wordt. De missionaris trekt uiteindelijk de bergen in om zich bij de guerrilla aan te sluiten.

In zijn nawoord stelt de auteur zelf de vraag naar het aandeel van waarheid en verdichting in zijn boek. Het werk zet jong en oud aan het denken rond een onderwerp dat tot de hete hangijzers van onze tijd behoort.

De hel, ontbrand bij de inval van de Spaanse conquistadores in de zestiende eeuw, bestaat dus nog steeds in de twintigste eeuw!

 

Bespreking

De hel bestaat werd erg goed ontvangen in de media. Het is een sober maar verzorgd geschreven, goed gedocumenteerd verhaal, dat tegelijkertijd de opgekropte verontwaardiging van de auteur uitademt over de eeuwenlange genocide, die nog steeds voortduurt. In de interviews en recensies gaat telkens alle aandacht naar het sterk geëngageerde derde deel, Het verhaal van een hel 1978. Dit druist eigenlijk in tegen de bedoeling van Spillebeen, die het boek schreef vanuit zijn jarenlange interesse voor de fascinerende Mayacultuur. En o.i. ligt een groot deel van de waarde in het feit dat hij deze cultuur voor jongeren ontsluit en in het Nederlands een aantal gegevens samenbrengt die nog nooit in onze taal werden omgezet of reeds jaren niet meer te vinden waren.

Deel 1, Het verhaal van een vorst is gebaseerd op de (echt bestaande) Relación de las Cosas de Yucatán (Verslag over de gebeurtenissen in Yucatan) van Diego de Landa (ca. 1579), onze allerbelangrijkste bron voor de geschiedenis en de gebruiken van de Maya, een boek dat pas in de negentiende eeuw terug werd ontdekt (wat Spillebeen verhaalt in het eerste stuk van deel twee) en dat, bij ons weten, nooit in het Nederlands is vertaald, zelfs niet gedeeltelijk. In deel 2, Het verhaal van een stad 1839 gebruikt Spillebeen de Incidents of Travel in Central America, Chiapas and Yucatan van de Amerikaanse diplomaat en ontdekkingsreiziger John L. Stephens, met de prachtige, nauwkeurige etsen van Frederick Catherwood, voor het eerst gepubliceerd in 1841 en onlangs anastatisch herdrukt door Dover Publications in New York.

Sommige recensenten maken bezwaar tegen het gebrek aan structuur van de roman: drie losse stukken, zonder stijleenheid, die geen onderling verband zouden vertonen. Jammer voor hen, want fout gezien! De structuur is wel degelijk even hecht als in Spillebeens andere boeken 'voor volwassenen'. De compositorische eenheid van handeling wordt daarenboven knap gevisualiseerd in de mooie illustratiestrip van Michel Gruyters, waarvan de tekeningen achteraf, verkleind, elk onderdeel inleiden. Vertrekkend van een ets van de meesterlijke tekenaar Catherwood geeft hij elk deel van het boek als het ware zijn vignet, dat op de rug van het laatste personage de cirkel sluit. Deze cirkelvormige structuur past echter nog veel beter bij het wereldbeeld van de Maya, die als alle pre-Columbiaanse volkeren uit Meso-Amerika een cyclisch opgebouwde wereldbeeld kenden, en geen lineair tijdsverloop zoals wij tegenwoordig. Voor de Maya keerden dezelfde gebeurtenissen en personen terug na elke 52 jaar. ( Hoe zij aan die 'eeuwen' van 52 jaar kwamen, zou ons hier te ver voeren.) De geschiedenis vormt dus een cirkel en geen voortgaande lijn (van het jaar 1 naar 2000 en verder). Net zoals de seizoenen, dag en nacht, zaai- en oogsttijd telkens op elkaar volgen en telkens terugkeren.

Deze opvatting komt merkwaardig goed overeen met Spillebeens eigen visie, die eveneens cyclisch is, zoals blijkt uit verscheidene van zijn vroegere boeken, als Aeneas of De levensreis van een man (1982) en vooral in het latere, even meesterlijke Cortés of De val (1987).

Op die manier ontsluiert hij in De hel de werking van de onderdrukkingsstructuren en hun continuïteit door de eeuwen heen.

 

Wat de meeste recensenten eveneens ontging is Spillebeens gevoeligheid voor diversiteit in taalregisters die verklaart waarom de stijl bijvoorbeeld verschilt in de fragmenten waarin Popol Uinak of Kukulcan aan het woord zijn met die uit de hedendaagse periode. Spillebeen is experimenteel in taal, nooit conventioneel!

De structuur wordt gedomineerd door het getal drie: drie delen in het boek, drie delen in het tweede deel. Drie is in de westerse getallensymboliek een heilig getal dat staat voor volmaaktheid; 3 x 3 = 9 stond in de Middeleeuwen en nog lang daarna symbool voor de cirkel, dit is: oneindigheid, goddelijke volmaaktheid. (Zie hierover meer in de bespreking van Cortés.)

Haast unaniem vinden de lezers de ondraaglijk gruwelijke moordpartij in Goyo's dorp in het derde deel de hardste scène in het boek. En die passage werd op verzoek van de uitgever door de auteur dan nog afgezwakt weergegeven en niet zoals ze in de realiteit gebeurde. Hieraan beantwoorden twee even wrede sequenties, die meestal evenwel niet als dusdanig ervaren worden (omdat ze verder af liggen in de tijd?) de overval van de Tolteken op de Maya en het bloedbad, door Alvarado aangericht in Popol Uinaks dorp, in deel een. (= Weer drieledige structuur!)

Aan de uitwendige structuur lijkt een inwendige te beantwoorden: de hoofdpersonen in elke deel hebben één hoofdeigenschap gemeen: zij zijn gedrevenen, gedreven door een ideaal. In deel een en drie heerst dan nog een bijkomende symmetrie: elke protagonist heeft een tegenspeler, die evenzeer gedreven is. Tegenover Spaanse de Landa staat de Mayavorst Popol Uinak; tegenover de Vlaamse missionaris Vereecke de Maya Goyo. Elk belangrijk personage uit deel een kan daarenboven beschouwd worden als een 'voorafbeelding' van een persoon uit het derde deel. Zelfs de idealen waardoor de protagonisten gedreven worden, zijn gelijk en tezelfdertijd in chiasme tegenover elkaar gesteld. Zo willen de Landa en Vereecke beiden de Maya bekeren. Maar de eerste gaat omwille van zijn ideaal indianen folteren en hun cultuur uitroeien; de tweede doet alles om hen te helpen de genocide te stoppen. Hierdoor krijgt de actuele problematiek van Centraal-Amerika een diepere historische dimensie die in de meeste andere romans ontbreekt.

Naast de structuur is de sfeerschepping bijzonder goed gelukt. Het onheilspellende klimaat in het verhaal van pater Vereecke -meer dan eens roept hij reminiscenties op aan die andere Vlaming in Ward Ruyslincks De Heksenkring(1972)- dat broeierige gevoel van naderend onweer heeft ondergetekende in 1978 zeer scherp persoonlijk ervaren in Guatemala. En toen beleefden we nog maar het 'schuchtere' begin van de moordpartijen! In zekere zin is het verhaal een eresaluut aan de Vlamingen, die in de daarop volgende jaren werkelijk vermoord werden omwille van hun inzet voor de arme indio's. Pater Voordeckers was de eerste. Hij ligt begraven tussen de Maya aan wie hij zijn leven wijdde. Spillebeens streekgenoot, Serge Berten, die model stond voor Vereecke, heeft zelfs geen grafmonument waar zijn parochianen verse bloemen kunnen brengen. Hij 'verdween' gewoon, net als duizenden anderen. Pas in 1987 raakte bekend dat hij door militairen was doodgemarteld in hun kazerne, die luguber genoeg in de volksmond de bijnaam 'el infierno, de hel, kreeg.

 

Didactische verwerking

Spillebeen verzekerde herhaaldelijk dat hij nooit de bedoeling had een jeugdboek te schrijven. Door de eenvoudige, klare taal en dito zinnen is zijn roman natuurlijk uitstekend geschikt voor jeugdige lezers en kan hij ook klassikaal gelezen worden in technische en beroepsafdelingen.

Daarenboven leent het boek zich voortreffelijk voor vakoverschrijdende verwerking in de derde graad, in het 'vak' vrije ruimte: een groep kan vertrekken vanuit De hel bestaat, terwijl andere groepen Cortés of Busbeke lezen als vertrekpunt. (Ik beperk me hier tot romans van dezelfde auteur, maar dat hoeft uiteraard niet.)

 

Doelstellingen: de leerlingen leren

De uitwerking van deze doelstellingen kan op zeer gevarieerde manier gebeuren, naargelang de klas, het jaar, de tijd die men aan het thema kan besteden. Wij hebben dit, samen met collega's in andere scholen, verscheidene keren uitgetest. Zo lazen leerlingen voor Engels enkele fragmenten over de Maya uit het tijdschrift National Geographic en uit het boek van J. L. Stephens (een mengeling van reisavontuur en het verslag van een archeologische ontdekking met waarlijk historische omvang.). Tijdens het werken werd de klas 'versierd' met grote themakaarten uit National Geographic, eigen tekeningen, strips en schilderingen. Voor de traditionele jaarlijkse open deurdag werd een tentoonstelling ingericht met dat materiaal, aangevuld met houtsnij- en beeldhouwwerk, Mayatextiel, voorwerpen uit Guatemala en Mexico die kennissen van hun reizen hadden meegebracht. Kort voor de tentoonstelling werd de auteur in de klas uitgenodigd (een meevaller!); dat bezoek werd op video opgenomen, gemonteerd en tijdens de tentoonstelling op televisiescherm geprojecteerd, afgewisseld met educatieve video's. De komst van het computertijdperk voegde hier nog een reeks mogelijkheden aan toe: eigen digitale presentaties (afkomstig uit hun scriptie), dvd's enz. (Zie verder.) Collega's voegden hier op hun eigen school poëzie aan toe, creatieve schrijfoefeningen enz.

Normalerwijze zal de verwerking zich toespitsen op twee hoofdterreinen: het literaire aspect en het cultuurhistorische.

 

1. Literaire aspect

Zelf kozen we bij verwerking voor groepswerk rond de klassieke onderdelen van de literaire analyse:

Hierbij vroegen wij extra aandacht voor de verschillende taalregisters, weerspiegeld in de beeldspraak, naargelang de ruimte en/of de tijd in de roman.

 

2. Cultuurhistorische aspecten

Naast de 'normale' literaire bespreking lenen de verschillende delen zich voor uitbreidingstaken naar de realiteit toe.

Op drie plaatsen kun je het verband met de realiteit nader laten onderzoeken: voor de 16de eeuw, de 19de (en het begin der 20ste) eeuw en voor het heden.

a) Zestiende eeuw

1. Diego de Landa en de Relación de las Cosas de Yucatán

Over de Landa:

Spillebeen heeft zich wel bijzonder goed gedocumenteerd. Hij tekent heel gevat de gespletenheid van de Landa's persoonlijkheid. Het is een treffend voorbeeld van historische ironie dat de man, die de cultuur van de Maya op de brandstapel bracht, tevens door zijn eigen boek in de 19de eeuw sleutel verschafte tot de herontdekking van deze totaal in de vergetelheid verdwenen beschaving.

Je kunt ook informatie laten opzoeken over de conquista: via de internetadressen waarnaar je onderaan doorverwezen wordt, kom je op enkele Nederlandstalige sites uit, waarvan er enkele speciaal voor het onderwijs ontwikkeld zijn.

Voor de mentaliteit van de conquistadores: zie op deze site: De conquistadores, wereldveroveraars met oogkleppen.

Over Las Casas (die in het boek slechts een nevenfiguur is): op deze site

 

2. De Mayacultuur

Deze fascinerende beschaving loont beslist een nadere kennismaking.

Laat eerst algemene achtergrondinformatie opzoeken, vermenigvuldigen en door alle deelnemers lezen. Dit is geen overbodige luxe. Uit ervaring weten we dat leerlingen -en voor volwassenen is het niet beter- de oude hoogculturen als Maya, Azteken en Inca's op één hoopje keren en door elkaar klutsen. Om nog maar te zwijgen over Tolteken, Olmeken... Hiervoor kun je best een elektronische encyclopedie gebruiken: de gedrukte die voorhanden zijn, zijn allemaal al achterhaald.

Uit Spillebeens relaas zou je de indruk kunnen krijgen dat de Maya een vredelievend volk waren. In dat verband zijn er sinds de Tweede Wereldoorlog een aantal archeologische ontdekkingen gedaan die dit beeld grondig nuanceren. Zie op deze site: Roeling, S., Terugblik op een wereldtijdperk

En Grube, N. (red.), Maya. De goddelijke koningen van het regenwoud, Keulen, Könemann, 2001, 480 blz.

Ideaal als introductie is DVD Het verloren rijk der Maya's

In de bespreking zelf tref je heel wat interessante informatie aan, plus een uitvoerige bibliografie en verzameling links. Aanvullende werken vind je hier onderaan bij "Leeswerk".

Gedrukte informatie en illustraties vindt je in de boeken hierbij vermeld en in goede reisgidsen.

Goede sites

Over elk van de vernoemde Mayasteden vind je informatie op Internet. Je hoeft alleen maar in de zoekmachine Google de naam van de stad in kwestie in te geven.

Als je klassikaal werkt met het boek, zoek dan enkele grote themakaarten van National Geographic om de wanden van je lokaal te versieren en om als inspiratiebron te dienen.

 

b) Negentiende eeuw.

Voor zover wij konden nagaan werd Stephens' Incidents of Travel in Central America, Chiapas and Yucatan (1841) over de herontdekking van de Mayacultuur evenmin in het Nederlands vertaald.

In de hierboven vermelde DVD Het verloren rijk der Maya's vind je afbeeldingen van Catherwood.

Zoekopdracht: van welke stela in Copan zijn zowel de illustratie op kaft als de eerste twee tekeningen in het boek afkomstig? Zoek nog enkele afbeeldingen van Frederick Catherwood op het internet.

stela in Copan door Catherwood.

The Catherwood Project

Ook op Mundo Maya Online vind je Catherwood terug.

 

c) De actualiteit

De 'burgeroorlog' in de jaren 1980. Voor het verloop, zie het boek van Rigoberta Menchu bij 'Leeswerk'. Je kunt ook contact opnemen met Amnesty International Vlaanderen en informeren of ze nog oude landenbrochures over Guatemala hebben. In mijn eigen boekenkast vond ik: Guatemala. "Het leger is niets anders dan een school voor moordenaars." (Een Amnesty International brochure uit 1981.)

Voor de rol van de klederdrachten in deze genocide: zie: Holsbeke, M. & J. Montoya (red.), 'Met hun handen en hun ogen.' Maya-textiel, spiegel van een wereldbeeld. Tentoonstellingspublicatie, Antwerpen, Etnografisch Museum, 2003.

Voor de evolutie na de burgeroorlog kun je bij Amnesty International laatste drie jaarboeken raadplegen. Amnesty International Vlaanderen, Kerkstraat 156 2060 Antwerpen

 

Andere nuttige websites:

In de bijlagen bij deze bespreking vind je aanvullend materiaal.

Zoekopdracht:

 

Leeswerk

Baudez, Cl. en S. Picasso, De verloren steden van de Maya's. (Standaard Ontdekkingen), De Standaard, Antwerpen, 1992, 160 blz.

Sluit goed aan bij De hel. Als dit boekje voor de roman verschenen was, zou je denken dat Spillebeen hier zijn inspiratie gehaald had!

Burgos-Debray, E., Rigoberta Menchu. Een bericht uit Guatemala, Leuven, Kritak, 1984, 212 blz. Vertaald door Raf Allaert.

Het verhaal van de Guatemalteekse Nobelprijswinnares. Is het verhaal van De hel 1978 en volgende jaren!

Grube, N. (red.), Maya. De goddelijke koningen van het regenwoud. Keulen, Könemann, 2001, 480 blz.

Jos Martens



Copyright © 2005 VVLG, 25.02.2005