Historische jeugdboeken

Gieren boven de Monségur

Inge Ott

Christofoor, 1978, 12+, 175 blz.

Korte inhoud

1244, de Pyreneeënburcht Montségur wordt belegerd door het Franse leger en het kruistochtleger van de paus. Hun doel is de ketters, de 200 katharen die bescherming zoeken in de burcht, te bestrijden. De belegering duurt al maanden en beide kampen zijn het wachten beu. Wanneer komt er een eind aan?

Het boek vertelt het meeslepende verhaal van deze belegering gezien door de ogen van Jordan, zoon van de Burggraaf Raymond van Perelha. Door zijn overmoed wordt het nog moeilijker om de burcht te behouden. Wat wordt het lot van de ridders, soldaten en katharen die de Montségur blijven verdedigen? Wat zal er gebeuren met de geheimzinnige schat van de katharen?

 

Situering in tijd en ruimte

Het verhaal start in de winter van 1244. De eerste maanden van het jaar worden beschreven. Het eindigt met de overname van de Montségur op 16 maart 1244. Op het laatst volgt nog een kort fragment over augustus 1302, met de bevrijding van overgebleven katharen en hun helpers, waaronder ridders die Montségur beschermd hadden.

Het verhaal speelt zich af op en rond de Montségur, een steile rotsberg met burcht aan de voeten van de Pyreneeën, langs Franse zijde. Occitanië is het gebied in Zuid-Frankrijk dat men tegenwoordig de Languedoc noemt. Men spreekt in het boek over Mirepoix, Foix en Toulouse, steden in deze streek.

 

Domeinen van de socialiteit

Het verhaal speelt zich af op de burcht, tussen de adellijke families en de ridders. Er wordt duidelijk getoond hoe zij leven en met elkaar omgaan. Zo is de omgang tussen de burchtheer en zijn zoon zeer onpersoonlijk in vergelijking met wat wij gewoon zijn. Er wordt ook over de katharen en hun levenswijze gesproken. Zij verschilt duidelijk met die van de katholieke adel.

 

Historische correctheid

Het verhaal zelf is moeilijk te controleren. We zullen nooit precies weten wat die mensen in de burcht dachten. In elke weergave van een verhaal door een buitenstaander moeten ongekende dingen ingevuld worden en in elk boek sluipen er wel een paar fouten, maar in dit boek komen die heel miniem voor.

Alle namen en gebeurtenissen waarover gesproken wordt, zijn historisch correct. Al worden sommige namen anders geschreven. Zo spreekt men hier over Raymond van Perelha en in andere boeken over Raymond van Pereille of Arnaud Domerc en Arnaud Domergue.1

Het verhaal is dus gebaseerd op historische feiten.

De auteur geeft de gebeurtenissen vrij objectief weer. Ze besteedt aandacht aan de meningen van beide kampen. Maar omdat het hoofdpersonage tot de kant van de katharen behoort, krijg je als lezer meer informatie over de belegerden. Automatisch sympathiseer je dan ook met de katharen. Indien de versies anders verhaald werden, zou dit misschien minder het geval zijn. Al vind ik dat in dit boek absoluut niet storend, het blijft een goede weergave van de feiten.

 

De auteur Inge Ott geeft er zelf een uitgebreide uitleg over

Personen en plaatsen van handeling2

De gebeurtenissen in dit boek zijn niet verzonnen. Ze vonden plaats in de eerste maanden van het jaar 1244. Op de belegerde Pyreneeënburcht Montségur bevonden zich op dat tijdstip:

De belegeraars van de Montségur zijn onderverdeeld in het leger van de koning van Frankrijk en het kruistochtleger van de paus. Tot het laatste behoren mannen afkomstig uit alle mogelijke landen. Hun doel is de ketters te bestrijden. Het leger van de koning is uitgestuurd om het Occitaanse land onder de heerschappij van de Franse kroon te brengen. Hun tenten staan in hetzelfde kamp. Daarin bevinden zich:

 

Samenvatting van het nawoord van Dr. H. Pleticha 3

Reeds in de vroege Middeleeuwen had het zuidelijk deel van Frankrijk zowel politiek als taalkundig een geheel eigen ontwikkeling doorgemaakt. Dit gebied werd Occitanië genoemd, met het graafschap Toulouse als één van de belangrijkste heerlijkheden. In het midden van de twaalfde eeuw bloeide de sekte van de katharen hier met steun van de graaf Raimond VI van Toulouse. De sekte groeide tot paus Innocentius III een kruistocht tegen hen uitriep. In grote steden zoals Béziers en Carcasonne werd een bloedbad aangericht. De motieven van de strijd tegen de katharen verschoven van godsdienstig naar machtspolitiek. De Franse koning Filips II deed mee en vanaf dat moment streed het noorden tegen het zuiden. Na zijn dood beleefde de kathaarse beweging een nieuwe bloei, maar LodewijkVIII zette de strijd voort. Het zwaartepunt van de strijd in het Zuiden verschoof zich weer van het politieke naar het religieuze vlak. Voortaan waren het niet de soldaten van het kruistochtleger, maar de monniken van de inquisitie die de strijd tegen de ketterij voerden en het bleek al spoedig dat hun methoden veel rigoureuzer en effectiever waren. De inquisiteurs gingen zo fanatiek te werk dat zelfs de paus nu en dan tot matiging aanmaande. De afvalligen werden bedreigd met levenslange gevangenisstraf of de dood op de brandstapel en met hen iedereen van wie maar enigszins werd vermoed dat hij met hen sympathiseerde of hen wilde helpen.

Het centrum van het Kathaarse verzet verplaatste zich tenslotte naar de burcht Montségur waar Esclarmonde, de zuster van de graaf van Foix, haar geloofsgenoten een veilig toevluchtsoord verschafte. Meer dan tweehonderd katharen, mannen en vrouwen, oude en jonge, werden na de capitulatie van de burcht op 16 maart 1244 op een akker aan de voet van de Montségur verbrand. De ketterse beweging heeft zich niet meer van deze slag kunnen herstellen. De tijd dat steun aan de katharen gelijk gesteld kon worden met steun aan de strijd om de politieke onafhankelijkheid van het Zuiden, was voorgoed voorbij.

In 1271 ging Occitanië naar de Franse kroon.

De sekte der katharen werd meer en meer tot een ondergrondse beweging. Tien jaar lang konden ze in de buurt van de Middellandse-Zeekust nog een laatste steunpunt, de burcht Queribus, behouden. Maar ook deze werd in 1256 door koninklijke troepen veroverd. Voortaan lag de druk van de inquisitie zwaar op het land. Een enkele keer slechts lukte het een paar onverschrokken mannen, zoals bijvoorbeeld de franciscaner pater Délicieux, haar uitwassen met succes te bestrijden.

De katharen vluchtten in de bossen, in de afgelegen valleien van de Pyreneeën, in verborgen grotten. Maar zelfs daar wisten de speurhonden van de inquisitie hen te vinden. Er bestaat een legende die vertelt dat de laatste katharen levend in een van de grotten van de Pyreneeën zijn ingemetseld.

En de geheimzinnige schat die de vier katharen van de Montségur nog op het laatste nippertje in veiligheid hebben gebracht? Een krans van geruchten en legenden is daar omheen gewreven - hij is zelfs in verband gebracht met de Heilige Graal. Maar de waarheid erover weten we niet en het is de vraag of de sluier die over dit laatste grote geheim ligt, ooit zal worden opgelicht.

 

De auteur geeft ook nog een verklarende woordenlijst, waarin woorden zoals aflaat, bul, kemenade,… uitgelegd worden. ( p 171-173)

 

Een overzicht van de verschillende gebeurtenissen.4

1209

Begin van de grote kruistocht tegen de katha-ren in Occitanië. Simon van Montfort voert het leger aan.

22 juli 1209

Béziers gevallen

15 augustus 1209

Inneming van Carcassonne

juli 1210

Inneming van Minerve en Cabaret

herfst 1210

Inneming van Termes

mei 1211

De burcht Lavaur wordt ingenomen

juni 1211

Inneming van Cassès

1212

Verovering van Penne D'Agenais, Marmande en Moissac

25 juni 1218

Simon van Montfort sneuvelt voor Toulouse

juni 1219

Bloedbad in Marmande, onder aanvoering van Prins Lodewijk

februari 1224

Amaury van Montfort staat zijn rechten af aan de koning van Frankrijk.

20 april 1233

Rondschrijven van paus Gregorius IX (1227 - '41) aan de dominicaner orde. Aan deze orde wordt de leiding opgedragen van de inquisitie, de door Gregorius ingestelde permanente gerechtshoven tegen de ketters.

1235

Eerste opstand tegen de inquisitie in Toulouse

1242

In Avignonet worden elf inquisiteurs vermoord.

mei 1243

Hugo van Arcis belegert de Montségur

1 maart 1244

Capitulatie van de burcht

16 maart 1244

Overdracht van de Montségur aan de koning van Frankrijk en de kerk.
Vernietiging van de katharen. De ridders worden gevangengezet.

1284

Bernard Délicieux treedt toe tot de franciscaner orde.

augustus 1302

Bernard Délicieux bevrijdt de laatste gevangenen uit de kerker.

De katharen: Een overzicht van de sekte en hun geloofsovertuiging.

Er is weinig met zekerheid bekend over de geschiedenis van deze sekte.

De katharen zelf hebben geen schriftelijke bewijzen achtergelaten. Wat er van hen geweten is, is afkomstig uit beschrijvingen van hun toenmalige tegenstanders.5

 

Ontstaan van de sekte

Vanaf het begin van de elfde eeuw werd in alle Europese landen melding gemaakt van dualistisch denkende ketters. Zij werden van meet af aan door de kerk fel bestreden, maar dat kon niet voorkomen dat in Noord- Italië, Noord-Spanje en vooral Zuid-Frankrijk het katharisme veel aanhangers kreeg. In de eerste periode van de bloeitijd van de katharen werden volgelingen gevonden in alle lagen van de bevolking.

 

Betekenis van 'katharen'

De katharen noemden zichzelf christen, in de volksmond werden zij 'bons hommes' en 'bonnes femmes' genoemd. Daarnaast treft men de naam Albigenzen aan, naar de stad Albi. Het woord "kathaar" (waar ons woord "ketter" vandaan komt) werd voor de eerste maal gebruikt in een Duitse kroniek in 1163. Later werd het algemeen verspreid maar steeds werd het gebruikt door de tegenpartij, de kerk, de inquisitie: het was een scheldwoord. Dat het "zuiver" of "puur" (Catharsis) zou betekenen is dus zeer twijfelachtig. Het lijkt eerder afkomstig te zijn van het latijnse "catus" (kat). De katharen werden zo vereenzelvigd met kattenaanbidders, "zij die het achterste van een kat kussen, want dat is de gedaante waarin Satan aan hen verschijnt", zoals de katholieke theoloog Alain de Lille het in 1200 schrijft.6

 

Het kathaarse geloof en hun gebruiken

De katharen beleden een dualistisch geloof. Hun leer is afgeleid van de ideeën van de gnostici en de manicheeërs. Katharen verwierpen het Oude Testament. De katholieke priesters waren in hun ogen de opvolgers van de geestelijkheid uit die periode. Katharen beschouwden zichzelf als rechtstreekse opvolgers van de apostelen. Centraal in hun denken stond het gegeven dat de mens moest worden verlost uit de ban van de materie, gecreëerd door de kwade God van het Oude Testament. Daarom gingen zij ook uit van het bestaan van reïncarnatie. Niet aan iedereen is het weggelegd in één leven de bevrijding deelachtig te worden.

De overtuigingen van de katharen waren niet eenduidig. Er worden twee stromingen onderscheiden. Een deel meende dat er sprake was van een absoluut dualisme, hetgeen inhield dat er twee gelijkwaardige machten van goed en kwaad waren. Een ander deel ging uit van een relatief dualisme, waarbij de duistere krachten ondergeschikt waren aan die van het licht. Uiteindelijk leidde dit dispuut ertoe dat de aanhangers van de ene richting ceremonies van de andere niet erkenden.

Men kon op drie niveaus bij het kathaarse geloof betrokken zijn. De toehoorders vormden de grote groep van sympathisanten. Voor dezen gold geen verdere persoonlijke consequentie dan b.v. het verlenen van onderdak. De gelovigen waren diegenen die de ideeën aanhingen maar niet volgens de strenge ascese hoefden te leven die de leer voorschreef. Zij ontvingen de kathaarse doop op hun sterfbed, voor zover zij op dat moment helder van geest waren. Comateuze mensen of zwakzinnigen b.v. mochten niet worden verlost. Zij konden in een volgend leven een nieuwe kans krijgen. De derde categorie zijn de christenen, later door de inquisitie de perfecten genoemd. Na een scholing van enige jaren aan een van de opleidingsinstituten, waarvan er een in Ussat ten zuiden van Foix moet zijn geweest, werden de aspiranten voorgedragen aan een groep perfecten. Daarna kon de inwijding plaatsvinden. Na deze initiatie waren de katharen gebonden aan strenge wetten. Zij leidden een vegetarisch, celibatair bestaan en moesten frequent vasten. Geweld was uit den boze en te allen tijde moesten zij de waarheid spreken. Uit hun midden kozen de perfecten de bisschoppen. In de literatuur wordt zelfs melding gemaakt van een paus.

De geestelijk leiders hadden geen bestuurlijke macht. Op het hoogtepunt van het katharisme waren er naar schatting drie- tot vijfduizend perfecten en behoorde een ruime helft van de Zuid-Franse bevolking tot de groep der gelovigen. Beide seksen waren gelijk verdeeld over de groep van perfecten.

 

Meer info:

Interessante sites:

Boeken:

 

Bruikbaarheid

Ik vind Gieren boven de Montségur een zeer bruikbaar boek. Een historische gebeurtenis wordt duidelijk geschreven en het leest zeer vlot. Tijdens het geven van lessen over katharen moet dit boek zeker vermeld worden. Ook kan het tijdens de lessen gebruikt worden, als er iets dieper op het onderwerp wordt ingegaan.

Over het boek kan een boekbespreking gemaakt worden ( in samenwerking met het vak Nederlands). Het kan ook gewoon als verplichte lectuur aanbevolen worden, alweer voor Nederlands, waar sowieso boeken gelezen moeten worden.

Het verhaal is zeer geschikt om er leerstof uit te halen. De leerlingen lezen het boek en moeten er een aantal vragen over oplossen. De verklarende woordenlijst is ook handig. Het is verrijkend om de betekenis van woorden zoals aflaat en kemenade te kennen.

Ik heb enkele vragen opgesteld voor het boek. Extra informatie kunnen de leerlingen vinden in het nawoord (waar de geschiedenis nog eens duidelijk uitgelegd wordt) of in informatieve boeken.

 

Algemene vragen over het verhaal:

  1. In welke tijd speelt het verhaal zich af?
  2. Schets kort de situatie op de burcht bij het begin van het verhaal. Wie staat tegenover wie? Waarom? Hoe lang is de belegering al bezig? Hoe voelen de personages zich daarbij?
    Doe hetzelfde voor de situatie op het einde van het verhaal.
  3. Waarom beschermen enkele katholieke ridders die katharen in de burcht?
  4. Wie heeft het eigenlijke gezag over de burcht?
  5. Waarom maken de inquisiteurs jacht op de katharen?
  6. Noem enkele kenmerken van het kathaarse geloof.
  7. Wat bedoelt men precies met de schat van de katharen?
  8. Wat is er bijzonder aan de zin van Ismaélie, als ze zegt: " Ik eet geen vlees." ( p.118)
  9. Welk document houdt pater Ferrier achter? Waarom? Welke invloed heeft dit op het verloop van het verhaal?
  10. Welke rol spelen Paul en Pierre bij het gevecht om de barbacane? Wie zijn zij? Is hun gedrag realistisch?

 

Een vergelijking met andere jeugdboeken rond dit thema is ook heel interessant.

De troubadour van Carcassonne, van Nanne Bosma, speelt zich in dezelfde periode af. Het verhaal is fictief maar men vertelt wel correct over gebeurtenissen zoals de val van de Montségur.

Ik vergelijk beide boeken bij de bespreking van Troubadour van Carcassonne.

Nanne Bosma schreef ook De held van Monségur, maar dit boek vind ik niet terug.

 

Gieren boven de Montségur is een van de betere historische boeken die ik tot nu toe gelezen heb. Het boeiende verhaal blijft je aandacht houden en tegelijkertijd leer je bij over die woelige periode waar de katharen zoveel onrecht werd aangedaan.

 

Fragmenten

Ik koos enkele fragmenten over de katharen, vooral in verband met hun gebruiken en geloofsleer

Pater Ferrier, een inquisiteur, bidt tot God. p. 32-33

…'Heer!' smeekt hij vurig, 'help ons dit slangennest te vernietigen! Deze schandvlek van de christenheid! Deze godslastering, deze pest van het avondland! Ze zijn als spinnen met onzichtbare netten. Door de zedelijke strengheid waarmee ze leven, door hun goedheid, lokken ze de gelovigen naar zich toe en laten zich door het volk 'goemannen' of katharen noemen! Maar dan, wanneer ze de mensen eenmaal verleid hebben, wijden ze ze in hun gevaarlijke geheimen in, en de arme verdoolden zijn voor eeuwig voor de Heilige Kerk verloren!'…

Over goemannen, p.82

…Dan zwijgen ze beiden; ze moeten nu bidden. Meer dan honderd maal per dag moeten de goemannen het Onze Vader bidden en omdat de een de ander eraan kan helpen herinneren, trekken ze er altijd met z'n tweeën op uit […]De goemannen en goevrouwen hebben zich in de grotten teruggetrokken om drie dagen aaneen te vasten….

De bisschop verklaart het geheim van de katharen aan Jordan, p.86-87

… 'Komt het einde nabij, dan worden wij, hemelse erfgenamen, eerst vrij.' […] 'Vrij waarvan?' wil Jordan weten. 'Van angst. Het is de waarheid voor alle goemannen en goevrouwen, dat met het lichaam tegelijk de angst wordt begraven. Dan is de ziel vrij en keert ze terug onder de beschermende vleugels van de Heilige Geest. De aanblik van de dood bevrijdt de ziel van levensangst.' 'Wat zit er in het kistje?' 'Een schaal vervaardigt uit edel, groen agaat.' 'En wat is er in de schaal?' 'Niets, je weet toch beste jongen, dat we het onzichtbare vereren.' 'Niets maar waar is dan het geheim?' 'In het Niets. Of denk je dat je een geheim met ogen kunt zien en met je handen betasten'…

Drie katholieken bij de inquisiteur. p. 136

…Pater, ik zweer u dat we geen katharen zijn. We hebben vreemd bloed vergoten en vlees gegeten wanneer het ons werd voorgezet. We zweren op het kruis….

Een katholiek man vertelt. p.145

…Ik heb vijf zoons en drie dochters en alle acht zijn ze katharen geworden. Niet een van hen die zich ooit zal bekeren, die ooit op het kruis zal zweren. Ik weet dat het hout dat ze daar beneden opstapelen, ook voor hen is bestemd….

Jordan bekijkt de katharen, omringd door hun katholieke vrienden. p.146

… ziet hij overal beminde, door een zwart kapje omlijste gezichten […] Zelfs Arnaud Domerc en zijn vrouw dragen de zwarte mantel. Geen van hen zal de dag na Pasen meer in leven zijn. Maar meer nog ontroeren hem de gezichten van hen die in leven zullen blijven…

 

Ð Geef enkele gebruiken die de katharen doen verschillen van de katholieken. Wat mogen de katharen meer? Wat mogen ze niet doen, in tegenstelling tot de Christenen? Zijn er gelijkenissen?

Ð Hoe kon je katharen herkennen?

Ð Wat of wie bedoelt men met goemannen?

Ð Wat is het geheim van de katharen?

Ð Zoek op internet of in boeken nog meer informatie over deze sekte.

Antwoorden op de vragen


1 katharen en de val van Montségur, Bram Moerland, Mirananda p. 202-203.

2 Gieren boven de Montségur, p. 5 - 8.

3 Vrij naar: Gieren boven de Montségur, p. 166-171.

4 Tijdtafel Gieren boven de Montségur, p. 174-175.

5 http://www.ariege.nl/kathaar.php

6 http://www.ping.be/~mirepoix/Welkom.htm



Copyright © 2002 VVLG, 02.06.2002