Historische jeugdboeken

 

TWEEDE WERELDOORLOG

 

EEN MULTIMEDIALE VAKOVERSCHRIJDENDE LEEREENHEID NEDERLANDS - GESCHIEDENIS (ESTHETICA) - 4de - 6de jaar.

 

Myriam Paquet &Jos Martens

 

Inhoud:

  1. Werken rond Het Bittere Kruid
  2. Inschakelen van film
  3. Aanvullend leeswerk
  4. Toneel
  5. Televisie
  6. Oral history
  7. Waardeverduidelijjking en historische kritiek
  8. Websites
  9. Bijlage: België in de Tweede Wereldoorlog
    1. De Achttiendaagse Veldtocht
    2. De Duitse bezetting
      2.1 De politiek van 'het minste kwaad'
      2.2. Het verzet
      2.3. De collaboratie
      2.4.De jodenvervolging
      Document 1. Het VNV in de collaboratie
      Document 2. Jodenverordening

Opmerking

De leereenheid werd uitgevoerd in het 4de jaar A.S.O., uitgaande van romans en in 6de jaren A.S.O. en T.S.O. vertrekkend van een filmforum rond Schindler's List. Hier was de samenwerking tussen de vakken Nederlands, geschiedenis en esthetica veel intenser. Probleem was hier voornamelijk de timing, het op elkaar afstemmen van de lessen.

Indien je weinig ervaring hebt met al dan niet vakoverschrijdend groepswerk van langere adem, lees dan eerst op deze site: Concreet werken met historische romans in de klas.

De hiernavolgende lijst kan aangevuld met andere (jeugdromans) en films op deze site.

Paul KUSTERMANS

De foto, Averbode, 1993, 99 blz..
Land in oorlog, Averbode, Altiora, 1994, 288 blz.

Maria JACQUES

Vlucht over de grens, Averbode, Altiora, 1990.
Licht uit! Deur dicht, Averbode, Altiora, 1991, 184 blz.
De stad brandt, Averbode, Altiora, 1993, 180 blz.

Katrien SEYNAEVE

De muur van kristal, Averbode, Altiora, 1990.
Een piano in de tuin, Averbode, Altiora, 1995, 79 blz.

Klaus KORDON

Met je rug tegen de muur, Houten/Tielt, Van Holkema & Warendorf/ Lannoo, 1990, 386 blz.
De eerste lente, Tielt, Lannoo, 1995, 447 blz.

Gaston VAN CAMP

De oorlog van Adriaan (Echt gebeurd), Averbode, Altiora, 1998, 120 blz.

Marga MINCO

Het Bittere Kruid.(Taalspiraal), Lier, Van In, 1981

Zij had een onvoldoende voor aardrijkskunde
die laatste dag.
Maar veertien dagen later
wist ze precies waar Treblinka lag
heel even maar.

 

Uit Uitverkoren

1. Werken rond Het Bittere Kruid van Marga Minco

(Bewerking van een artikel, verschenen in: DIGO, jrg. XVII, 3, 1994, p. 51 - 53.)

Leerlingen reageren vaak genoeg met "Bah, weer een boek over de oorlog", maar dat is een goede aanleiding voor de begindiscussie. Na het werken met het boek en de themawerken, zijn ze telkens weer positief over de literaire kwaliteit van het boekje, maar (en dat is belangrijker) ook over de keuze van het thema. Het is trouwens een geschikt boekje voor klasgebruik: niet "dik", literair, en het hoofdpersonage is een jong meisje. Er is een "schoolversie" beschikbaar, met aantekeningen, adressen, opdrachten en vragen (Taalspiraal, Van In). Bovendien werd het verhaal verfilmd, wat nog een interessante invalshoek biedt.

Het bittere kruid is zowat het verhaal van Minco zelf. Het schetst de ondergang van een joodse familie in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het is sober, haast afstandelijk geschreven, maar uiterst poëtisch en suggestief. De ik figuur, door de schrijfster opzettelijk jonger gemaakt dan zijzelf was bij de gebeurtenissen, kan uiteindelijk als enige van haar familie aan de gaskamers ontsnappen.

 

Lesverloop

Inleidende video: In naam van de Fuhrer, van Lydia Chagoll. (1977, 87 minuten te koop met begeleidend boek bij Films Lyda-Dacapo, Hamerstraat 59, 1040 Brussel, tel. 02/ 230 99 05)

Deze documentaire bestaat enkel uit beelden en foto's uit Hitlers tijd. Alle teksten zijn authentiek, het zijn fragmenten uit schoolboeken, reclameboodschappen, wetteksten.

Zonder enige franje, zonder muziek, en daardoor met enorm effect, worden beeld en tekst met elkaar in contrast gebracht.

Nadien is een klasgesprek gewoon noodzakelijk. De leerlingen zijn meestal enorm onder de indruk en stellen spontaan de vraag: "Hoe hebben mensen het ooit zover kunnen laten komen?", en dergelijke.

Aansluitend: klasgesprek over manipulatie, reclame, onrecht vroeger en nu. Zie hiervoor: M. VAN BAVEL en H. VAN LOOVEREN, Verbaal geweld, de natuurlijke zuster van wapen-gekletter, in: DIGO, jrg. XVII,1; p. 49 e.v. en jrg. XVII, 2, p. 48 e.v. Een bijzonder boeiende aanvulling vormt Ria VERHOEVEN, Een zomerdag in 1942 , Amsterdam/ Antwerpen, 1995, 96 blz., waarin nauwelijks geromanceerd, twee families gevolgd worden op 14 juli 1942, de dag voorafgaand aan de eerste deportatie van joden uit Amsterdam, zoals de ondertitel luidt. Eveneens bruikbaar: Uitverkoren. Verhalen en gedichten over vervolgde mensen, gekozen voor de jeugd door Beccy de VRIES, Amsterdam, Querido, 1979 (met fragmenten o.a. uit Anne Frank en Het bittere kruid)

Een kopie van de Universele verklaring van de rechten van de mens wordt uitgedeeld en aan de hand van vraagjes besproken.

"Zou zoiets nu ook nog kunnen gebeuren?" Een fragment uit De golf van Morton Rhue wordt gelezen. In dit boek, gebaseerd op waargebeurde feiten, wordt het verhaal verteld van een Amerikaanse geschiedenisleraar die op zijn school, na diezelfde vraag van zijn leerlingen, een extreem rechtse beweging sticht als experiment, maar tot zijn afgrijzen moet zien hoe het experiment nachtmerrie wordt.

In het gesprek rond dit boek worden (helaas) genoeg voorbeelden uit de actualiteit aangehaald. Ex-Joegoslavie, Rwanda, Burundi...

Het is hierna de bedoeling dat de leerlingen zelf een keuze maken welk deelthema hen aanspreekt (suggesties: racisme, discriminatie, geweld op school, immigranten of vreemde culturen, generatieconflict, ... zie mogelijkheden verder in deze bijdrage), en dat ze, geholpen door de leerkracht, een lijstje opstellen van fictionele boeken en secundaire literatuur in verband met dat thema. Per groep wordt uiteindelijk een "centraal boek" door de leerkracht gekozen.

Intussen hebben de leerlingen Het bittere kruid thuis gelezen. Volgt: een klassikale bespreking van het boek als literair kwalitatief werk, met aandacht voor de structurele middelen die een auteur heeft om zijn/haar doel te bereiken. In dit boek werden elementen als perspectief, ruimte,... zeer effectief gebruikt.

Eventueel stellen leerlingen hier Het dagboek van Anne Frank voor. Velen hebben dit immers al gelezen, en er zijn heel wat vergelijkingspunten. Interessant ook is het om een vergelijking te maken (als kleine uitweiding) tussen het originele dagboek en de versie die op de markt kwam. Een andere groep kan ondertussen Mies BOUHUYS, Anne Frank is niet van gisteren, Amsterdam, Bert Bakker, 1994, 5de druk, 144 blz. lezen en voorstellen.

De verfilming van Het bittere kruid heeft indertijd heel wat stof doen opwaaien, aangezien vooral Marga Minco zelf hevig heeft geprotesteerd tegen wat men met haar verhaal had aangericht. Er verscheen een reeks krantenartikels die haar mening duidelijk maken, én bovendien de grote verschillen tussen boek en verfilming aantonen. Hier past dus een uitweiding over het genre film en de relatie boek film. (Zie hiervoor:Film en Roman, in: Leeswijzer 16-18, Leuven, Davidsfonds-Infodok, 1993, p. 41 - 56. )

In twee klassen toonden wij drie korte sequenties uit de video - cd die wij in groepswerk vergeleken met de overeenstemmende fragmenten uit het boek.

De leerlingen hebben zich intussen gegroepeerd per deelthema en werken aan hun groepsproject verder. Van hen wordt niet alleen een schriftelijke neerslag van de activiteiten verwacht, maar ook een presentatie voor de klas.

In de schriftelijke brochure komt eerst en vooral een "boekbespreking" van het centrale boek, verder een leesdagboek van de groepsleden, en een verslag/neerslag van hun zoektocht naar informatie.

De presentatie omvat altijd een dramatisering van een fragment uit het boek, en laten wij verder volledig over aan de vindingrijkheid van de leerlingen: improvisatie, strips, interview met de auteur, tentoonstelling over het thema, praatshow, Jambers,...

En tenslotte volgt een afsluitend klasgesprek en lezen we de tekst De uiterst korte geschiedenis van de mensheid van John Steinbeck.

 

Boekwerk: repressie

 

2. Inschakelen van film

 

3. Aanvullend leeswerk

 

4. Toneel

 

5. Televisie

 

6. Oral history

Met een aantal vrijwilligers werkten wij een project uit rond oral history in verband met W.O. II. (Niet alle leerlingen hebben familieleden of kennissen die in aanmerking komen.) Dit kan resulteren in een tentoonstelling en/of publikatie. Tips hiervoor in de map Vrede seinen (zie verder), p. 145 e.v. en zeer concreet: W. SMITS, Mondelinge geschiedenis als een vorm van zelfwerkzaamheid. Voorstel voor een toepassing op de Tweede Wereldoorlog en zijn nasleep, in: DIGO, XVII/3, 1995, p.27 - 35.

 

7. Waardeverduidelijking en Historische kritiek

In samenwerking met de leerkracht geschiedenis kunnen een paar ideeën rond historische kritiek, en manipulatie of indoctrinatie aangebracht worden. De Tweede Wereldoorlog leent zich hier goed toe. Alle leerlingen hebben wel al gehoord over diegenen die beweren dat de kampen geen uitroeiingskampen waren. Wat zijn hun argumenten? De video In naam van de Fuhrer, van Lydia Chagoll geeft alleen teksten van manuscripten, schoolboeken etc. ten tijde van Hitler, in combinatie met beelden van de realiteit, en toont op die wijze heel goed aan hoe propaganda werkt, hoe de waarheid kan vervormd worden om een bepaald doel te bereiken.

In de video V- week komt een heel emotionele passage voor, waarbij een niet noodzakelijk verband gelegd wordt tussen afgesneden mensenhaar en uitroeiing. Het is nodig de leerlingen te confronteren met de argumenten van de zgn. revisionisten. Zie hiervoor: Loochenaars - leugenaars, Panorama van 27.4. 1995 (41 minuten) en G. van den BERGHE, De ontkenning van de jodenuitroeiing in geschiedkundige context. Tegen-geschiedenis, in: DIGO, XVII, 2, 1993, p. 19 - 25. Best lezen voor je begint te werken en zelfs voor je de video V- Week toont.

 

Voor waardeverduidelijking:

8. Websites



Copyright © 2000, 2005 VVLG, 14.08.2005