Historische non fiction

 

Mercator. De man die de aarde in kaart bracht

 

Nicholas Crane, Mercator. De man die de aarde in kaart bracht, Amsterdam, Ambo - Antwerpen, Manteau, 2003, 365 blz., 36,90 euro.

Oorspronkelijke titel: Mercator. The man who mapped the planet, vertaald door Jos den Bekker.

Tijd: 16de eeuw

Genre: biografie

Doelgroep: tweede - derde graad (zie bij Didactische verwerking)

Bespreking

Landkaarten, atlassen en globes zijn tijdens de voorbije twintigste eeuw doodgewone gebruiksvoorwerpen geworden. Toch blijft Gerard Mercator een fascinerende figuur. Niet omdat er sigaren, reisbureaus, een verzekeringsmaatschappij en een prestigieuze uitgeverij van kunstboeken naar hem genoemd zijn, maar omwille van wat hij was en verwezenlijkte: een belangrijk Erasmiaans humanist, geleerde en vader van de moderne geografie. Zonder zijn inbreng keken wij nu ongetwijfeld anders naar onze wereld.

'Kaarten coderen het wonder van het bestaan. En de man die de codes schreef voor de kaarten die we tegenwoordig gebruiken was Gerard Mercator, de zoon van een schoenlapper, die vijfhonderd jaar geleden in een modderig rivierlandschap in Noord-Europa geboren werd. In zijn tijd was Mercator 'de prins van de moderne geografen' en zijn afbeeldingen van de wereld en de werelddelen kenden hun gelijke niet in nauwkeurigheid, duidelijkheid en consistentie.

Mercator was een nederige man met een universele visie. Terwijl zijn tijdgenoten de cartografie stuksgewijs benaderden, streefde hij ernaar de hele wereld te omvatten in overlappende, gelijkvormige kaarten. Gaandeweg sloeg hij een aantal historische mijlpalen. Hij werkte mee aan het benoemen en in kaart brengen van Amerika en hij ontwierp een nieuwe methode -een 'projectie'- om de wereldbol af te beelden op een tweedimensionale kaart. Hij bouwde de twee belangrijkste globes van de zestiende eeuw en de titel van zijn baanbrekende 'moderne geografie', "Atlas", werd de standaardterm voor een boekwerk met kaarten.

Beter voorbeeld van een genie dat een kind is van woelige tijden bestaat er niet. Mercator werd geboren in 1512 en stierf in 1594. Hij leefde in een wereld van gewelddadige conflicten, maatschappelijke beroering, godsdienstige omwenteling -en geografische ontdekkingen. Hij was vijf toen Maarten Luther de Reformatie in een stroomversnelling bracht en tien toen de overlevenden van de eerste zeereis om de wereld in hun lekkende karveel naar Sevilla terugkeerden. Hij maakte armoede, epidemieën, oorlog en vervolging mee. Hij werd gevangengezet door de Inquisitie, maar hij had ook een keizer tot beschermheer. Zijn leven stond in het teken van briljante doorbraken en abrupte koerswijzigingen.

Zijn geschiedenis is het verhaal van de arme jongeling die zich omhoog werkt, de pauper die zijn kansen in de wereld benut, roem vergaart, de dood in de ogen ziet, maar door vasberadenheid er weer bovenop komt. In verschillende bewoordingen door zijn tijdgenoten gekarakteriseerd als eerlijk, kalm, openhartig, oprecht en vreedzaam hing -en hangt- om Mercator het aureool van een heilige in roerige tijden. Zijn houding tegenover zijn geografische roeping werd door zijn vriend en buur Walter Ghim omschreven als 'onverdroten'. Mercators buitengewoon hoge ouderdom -tweeëntachtig- maakt hem tot een ongebruikelijk onderwerp voor een biografie. Hij leefde twee keer zo lang als veel van zijn tijdgenoten en kon zo als het ware in twee opeenvolgende levens tot wasdom komen. In zijn eerste leven wijdde hij zich met vallen en opstaan aan studie en experimenten, waarbij hij bijval verwierf en rampen over zich afriep; in zijn tweede leven trok hij zich terug in zijn Rijnlandse sanctuarium en wijdde zich doelbewust aan de werken die hem tijdloze roem zouden bezorgen.'

(Uit: Een persoonlijk bericht aan de lezer, p.9)

Bovenstaande citaat levert niet alleen een bruikbare zeer beknopte inhoud, maar geeft ook een idee van de stijl. Crane schrijft een gedegen wetenschappelijke biografie, gebaseerd op zorgvuldige bronnenstudie, bijwijlen erg technisch in verband met Mercators cartografie. Toch blijft hij steeds zeer leesbaar, ook voor volslagen leken. Meer nog: het is een briljant geschreven boek. (En vertaald zoals het verdient door Jos den Bekker, die zelfs een actieve inbreng had bij correcties in de Engelse eerste druk.) Zijn volle aandacht gaat naar de historische ruimte waarin de geleerde leefde en werkte. Geografie, landschap, weer, klimaat, voedselprijzen, sociale onrust en politieke ontwikkelingen komen aan bod in hun interdependentie, visueel verbonden met de schilderijen van Bruegel (zie bijlage 1). Bij zijn inschrijving in 1530 aan de Leuvense universiteit op de pedagogie De Burcht leerde hij niet alleen Andreas Vesalius kennen, maar ook Antoine Perronet de Granvelle, de latere eerste aartsbisschop van Mechelen. Na een kort verblijf te Antwerpen, waar hij definitief de filosofie verwisselde voor een levenslange fascinatie in de geografie, keerde hij terug naar Leuven om er wiskunde te studeren bij het universele genie Gemma Frisius, wiskundige, astronoom, instrumentenbouwer, en geograaf. Hij leerde ondertussen de kunst van het graveren met de burijn in koper, het vervaardigen van astronomische instrumenten en van de landmeting. In ieder geval maakte hij zo snel vorderingen, dat Gemma Frisius hem vroeg als mede-auteur voor een globe, die begin 1536 klaar geraakte. Het beeld van de wereld veranderde in deze jaren zo vlug door de ontdekkingsreizen, dat die vier jaar later al verouderd was. In 1541 kwam zijn nieuwe globe uit. Hij had een diameter van 420 mm (tegenover 370 mm voor die uit 1536). Het was de grootste en meest gedetailleerde gedrukte globe die ooit was gemaakt. En die kwalificatie geldt voortaan voor alles wat onder zijn burijn vandaan zou komen.

Dat Mercator in 1543 slachtoffer werd van de inquisitie is vermoedelijk bekend bij de lezers van deze website. 1543 was niet alleen het jaar waarin het levenswerk van Copernicus ("De revolutionibus orbium coelestium" - Over de omwentelingen van de hemellichamen), en Vesalius ("De humani corporis fabrica" - Over de bouw van het menselijk lichaam) gepubliceerd werd, maar ook dat waarin de lutheranen in Leuven vervolgd werden. In februari 1544 werd hij in Rupelmonde aangehouden, waar hij de nalatenschap van zijn oom regelde. Het kostte zijn invloedrijke vrienden zeven maanden om hem vrij te krijgen uit de kerker. Hoogstwaarschijnlijk is deze nare ervaring verantwoordelijk voor zijn emigratie in 1552 naar Duisburg, waarheen hij was uitgenodigd voor een leerstoel aan een nieuw op te richten universiteit. De universiteit ging niet door, maar hij werd kosmograaf van de hertog van Kleef en vestigde zich definitief in Duisburg. Van hieruit zou hij nog verder werken voor Karel V en Granvelle. In 1569 publiceerde hij zijn wereldkaart in de voortaan naar hem genoemde en nog steeds toegepaste projectie. Die gebruikte hij trouwens alleen maar bij deze ene gelegenheid, terwijl al zijn andere kaarten niet volgens dit systeem ontworpen zijn! Het werd de grootste kaart die Mercator ooit maakte: 18 bladen, samen 123,5 x 202,5 cm, 2,5 vierkante meter. Zijn levenswerk, zijn "Atlas" -de benaming werd door hem geïntroduceerd- werd pas een jaar na zijn overlijden postuum uitgegeven door zijn zoon en kleinzoons. Weer treft het hoe moeizaam en tijdrovend in de zestiende eeuw cartografische, anatomische en astronomische kennis tot stand kwam, die wij nu als vanzelfsprekend beschouwen en kunnen aanleren aan kinderen!

Door zijn haast maniakale perfectionisme werkte Mercator zeer traag. Het duurde telkens erg lang eer hij een nieuwe kaart op de markt kon brengen. Het is dan ook niet te verwonderen dat niet hij, maar een jongere vriend van hem, Abraham Ortelius, een fortuin verzamelde met cartografie. Op aandringen van vrienden bracht hij met behulp van Mercator de beste kaarten bijeen, herleidde ze tot een standaardformaat en verzekerde zich van de hulp van Plantin, een andere vriend, wiens drukpers in Antwerpen het beste werk in Europa produceerde. Zijn "Theatrum Orbis terrarum" (De Afbeelding van de wereld) kwam in 1570, na tien jaar werken, bij Plantin van de persen. Het boek, de eerste moderne atlas avant la lettre, bevatte kopergravure-kaarten samen met beschrijvende tekst. Het "Theatrum" was van meet af aan een grandioos commercieel succes. Binnen drie maanden was de eerste druk uitverkocht en vervolgens werd de Latijnse tekst vertaald in het Nederlands, Duits, Frans, Spaans, Italiaans en Engels. Tegen de tijd dat Ortelius overleed (1598) waren er al 28 drukken verschenen en in 1612 was dat aantal gestegen tot 41. Hij werd overladen met roem en rijkdom en aangesteld tot officieel geograaf van Filips II. Mercator prees Ortelius, omdat hij de beste en recentste gegevens over de hele wereld had samengebracht in een handig, draagbaar boek en voor een redelijke prijs.

Doorheen het hele lange actieve leven van Mercator lopen drie constante rode draden: ten eerste wil hij de kaart van de Nieuwe Wereld blijven aanvullen met de meest betrouwbare informatie uit de meest recente ontdekkingstochten; ten tweede streeft hij ernaar de kennis van de meest noordelijke en zuidelijk streken van de aardbol uit te breiden; ten derde wil hij -als typische humanist- de definitieve tekstkritische uitgave brengen van Ptolemaeus' "Geographia", gezuiverd van alle aanvullingen en verbasteringen, ingeslopen tijdens vele eeuwen van kopiëren, om daarna op basis van de herstelde oorspronkelijke tekst de meest perfecte kaarten te graveren, zoals Ptolemaeus (Alexandrië ca. 100-178 n.Chr.) zelf ze zich zou gewenst hebben. Gedurende tientallen jaren verzamelde Mercator alles wat hij kon vinden, ten dienste van dit levenswerk. De uitgave van de 28 kaarten was eindelijk klaar in 1578. Het zou nog tot 1584 duren voor hij een nieuwe editie kon laten drukken, ditmaal compleet met de tekst.

 

Didactische verwerking

In deze tijd van vakoverschrijdende eindtermen heeft het me altijd verwonderd dat er zo weinig vakoverschrijdend gewerkt wordt in de lessen. Gedurende meer dan 25 jaar hebben wij daarvoor gepleit, zeker voor samenwerking Nederlands - geschiedenis. Wij zijn ervan overtuigd -en door ervaring overtuigd gebleven- dat geen van beide vakken zijn doelstellingen kan bereiken zonder medewerking van het andere (1).

Geschiedenis speelt in drie interfererende dimensies: tijd, ruimte, socialiteit. (Zie Visietekst Historische Vorming.) In historische cartografie is hun interdependentie sterker dan eender waar: wetenschap, historische antropologie (wat men vroeger mentaliteitsgeschiedenis noemde), economie, techniek en technologie. Kaarten waren en zijn zelfs een politieke machtsfactor: de koloniale grenzen in Afrika, de demarcatielijn van Tordesillas (1493-1494) en het vastleggen van de lijn aan de andere kant van de globe...

Vele jaren hadden wij in het vierde jaar ASO verschillende vakoverschrijdende leereenheden, die afwisselend aan de beurt kwamen, het ene jaar in verband met Humanisme en Renaissance, het andere rond de Grote Ontdekkingen en een precolumbiaanse cultuur. Dit resulteerde uiteindelijk in het Joos de Rijcke - internetproject, dat in 2000 bekroond werd met de Prijs van de Vlaamse Minister van Onderwijs. Elektronische publicatie of niet, steeds bleven de constanten dezelfde. Telkens werkten verscheidene vakken mee, maar steeds schraagden Nederlands en geschiedenis de leereenheid, naargelang het onderwerp al dan niet met steun van aardrijkskunde of vreemde talen. Ten tweede is er altijd gewerkt vanuit historische jeugdromans, soms met één boek klassikaal, soms met verschillende romans in complementaire werkgroepen.

De biografie van Mercator kan gebruikt worden, zowel in een vierde als in een zesde jaar.

 

Aanvullend materiaal

Op deze website vind je over Mercator een uitgewerkte leereenheid:

Mercator. Een interactieve oefening in zelfwerkzaamheid in 4de jaar A.S.O. en technische

en de bespreking van een cd-rom: Gerard Mercator (1512-1594). Ontdek een geleerde uit de 16de eeuw.

Het Mercatormuseum, St.-Niklaas loont de moeite van een bezoek na lectuur van deze biografie.
Zwijgershoek 14
9100 Sint-Niklaas
Tel.: (03)777 29 42
Fax: (03)766 50 57
e-mail: stedelijke.musea@sint-niklaas.be

Mercatorkaart van Amerika uit zijn Atlas van1595, op de website van de Koninklijke Bibliotheek van België. Vanuit deze url kun je naar een hele reeks andere kaarten en teksten in verband met een tentoonstelling

Meer over historische cartografie op deze website: klik hier

Jos Martens

 

Noten

1. Martens, J. en M. Paquet, Gelezen Tijd. Historische romans in de tweede graad: cultuuroverdracht en leesplezier.

 

Geraadpleegd

Bricker, Ch., Geschiedenis van de cartografie, Alphen aan den Rijn, Atrium, 1981.

Goss, J. (ed.), Blaeu. De Grote Atlas van de wereld in de 17de eeuw, Lisse, Zuid Boekproducties, 1997.

 

Ptolemaeus

De 'Geographia' van Ptolemaeus. Vijftiende-eeuwse kaarten uit de 'Cosmographia', Alphen aan den Rijn, Atrium, 1990.

Saunders, J. & Ch. O'Malley, The anatomical drawings of Andreas Vesalius, New York, Bonanza Books, 1982.

Vanpaemel, G. & T. Padmos, Wereldwijs. Wetenschappers rond keizer Karel, Leuven, Davidsfonds, 2000.

Vöhringer, C., Pieter Bruegel. (Meesters van de Lage Landen), Keulen, Könemann, 1999.

 

Bijlagen



Copyright © 2003 VVLG, 27.09.2003