Historische non fiction

 

Het gevecht met de duivel: heksen in Vlaanderen

 

Gerechtelijk archiefmateriaal is Fernand Vanhemelrycks belangrijkste bron in Het gevecht met de duivel. Zijn onderzoek, dat zich toespitst op de heksenvervolgingen in Vlaanderen, leverde cijfers op die dwongen om de gangbare opvattingen over de heksenprocessen te weerleggen, te nuanceren, vanuit een andere invalshoek te verklaren. Zo kan het in een tijd waarin wetenschap en informatie voorop gaan, wat koud op de huid vallen dat niet de door godsdienst en religieuze symboliek beheerste Middeleeuwen zwaar tilden aan toverij, maar dat de heksenwaan zijn hoogtepunt bereikte in de Renaissance, de tijd van de nieuwe wetenschap en het rationalisme, van Francis Bacon, Hobbes en Descartes.

Fernand Vanhemelryck laat aan de hand van data, cijfers, feiten en feitjes de protagonisten van vele eeuwen heksenschimmen tot leven komen. Hij speurt heksen en tovenaars op tot in de Grieks-Romeinse Oudheid. De antieke wetten verboden wel de kwaadaardige toepassing van magie, maar Claudius bv. had magiërs aan het hof en Nero veroordeelde magische praktijken, maar zag er wel persoonlijk nut in. Met de opkomst van het christendom moesten de oude godsdiensten het ontgelden, de heidense cultus werd voorgesteld als een uiting van het kwaad, hun goden werden demonische ijveraars voor de ondergang van de mens. Augustinus zou de belangrijkste bron worden voor de demonologische geschriften die de kerk vanaf de vroege Middeleeuwen zou verspreiden. Nochtans stelde de kerk zich aanvankelijk sceptisch op. Hekserij werd vooral als ketterij gezien en werd dan ook als dusdanig bestraft met kerkban, boetedoening of geseling. De 15de eeuw brengt twee geschriften voort die hun funeste impact pas later zullen tonen: de pauselijke bul van Innocantius VIII uit 1484 tegen 'het onkruid der dwalingen' en de Malleus maleficarum of de beruchte heksenhamer. Deze laatste werd gewoonweg een bestseller en reikte de rechters een scala van argumenten aan om de waanzin ten top te drijven. Dat gebeurde onder het bewind van Fillips II en van de aartshertogen Albrecht en Isabella.

Vanhemelryck ziet de op de spits gedreven acties van de kerk in het kader van de Contrareformatie. Het nieuwe religieuze denken poogde het eeuwenoude bijgeloof te fnuiken. En omdat godsdienst de ideologische basis was voor de wereldlijke macht (de koning regeerde bij Gods genade) trad ook het staatsapparaat in werking. Vandaar dat het einde van de heksenvervolgingen ook ongeveer samenvalt met het luwen van de godsdienstoorlogen. Van zodra het niet meer van hogerhand georchestreerd werd, werd hekserij opnieuw onschuldig bijgeloof.

Fernand Vanhemelryck profileert in Het gevecht met de duivel heks en heksenjager, folterkamer en beul. Antifeminisme, verdrongen seksuele complexen en religieuze obsessie, ten top gedreven in onzekere en miserabele tijden, zorgden voor hallucinante bladzijden in de geschiedenisboeken. Hij zet de verschillende hypothesen zorgvuldig uiteen en benadrukt dat, hoe irreëel het in 20ste-eeuwse oren ook mag klinken, heksenjagers in doorsnee geloofden dat ze een taak vervulden. Het zou niet alleen een psychologisch anachronisme zijn om schamper te doen over waanideeën van 400 jaar geleden, het zou ook van arrogantie getuigen. Bedenk dat in de jaren '80 in de Verenigde Staten processen gevoerd werden waarin over vermeend satanisme werd getuigd; begin jaren '90 werd deelname aan de sabbat in Idaho en Illinois bij wet verboden. Denk aan de beroering die een paar jaar geleden in eigen land ontstond toen vermeende verbanden gelegd werden tussen de satanische sekte Abrasax en de verdwenen en vermoorde kinderen. En dit jaar nog heeft het Vaticaan een nieuwe handleiding voor duiveluitdrijvingen voorgesteld. Heksenwaan is van alle tijden, maar de heks, dat is geweten, neemt van tijd tot tijd een andere gedaante aan.

 

Jen de Groeve

 

eerder verschenen in Leesidee

Referentie:

Het gevecht met de duivel: heksen in Vlaanderen / Fernand Vanhemelryck. - Davidsfonds, 1999. - 338 p. : ill.



Copyright © 2000 VVLG, 23.09.2000