Besprekingen algemeen pedagogische werken

 LEUKER LEREN

 

Op een colloquium over ICT in december 2000 riep onderwijsminister Marleen Vanderpoorten de scholen op een klimaat te creëren voor permanent leren.

Wij leven in een kennismaatschappij. Levenslang leren is het motto. De schoolplicht loopt nu al tot 18 jaar. Meer jongeren dan ooit tevoren in onze geschiedenis volgen daarna nog een voortgezette opleiding. Maar meer jongeren dan ooit haken onderweg af. Schoolmoeheid en -afkeer heersen in toenemende mate. Veel daarvan is te wijten aan het droge en weinig actieve karakter van de lessen. En dat schijnt vooral op te gaan voor veel lessen geschiedenis!*

Ook het recente inspectierapport 1999-2000 van de algemene onderwijsinspectie ( de "doorlichting") benadrukt andermaal dat de Vlaamse scholen te 'schools' zijn, teveel bezig zijn met "het zien van de stof", meer de klemtoon leggen op kennen dan op kunnen (vaardigheden, attitudes).

In het kader van bovenstaande komt "Leuker Leren" van Lernout en Provost mooi op tijd. De titel is wat misleidend: de inhoud reikt veel verder dan alleen maar studiemethode. Leren leren is ingebed in een veel ruimer concept, een visie die van levenslang leren een geesteshouding maakt, een levensfilosofie ingebed in de twee principes: Radiant Thinking ("totaal-breindenken") en Mental Literacy (mentale geletterdheid, een attitude om de onbeperkte mogelijkheden van ons brein blijvend uit te breiden). Laat je niet afschrikken door deze Engelse termen: de auteurs zijn sterk beïnvloed door de werken van Tony Buzan, de uitvinder van de Mind Maps (zie verder).

Het boek gaat veel en veel verder dan alle eerdere brochures die wij over dit onderwerp lazen en vaak ook integreerden in de klas, bij 'leren leren'. Wij beschouwen het als een zeer belangrijke publicatie die een uitvoerigere bespreking verdient.

Het boek bestaat uit twee delen, elk ingedeeld in zeven 'episodes'.

Vooreerst valt de onverwachte lay out op: de bladzijden zijn horizontaal bedrukt, in twee kolommen. Elk deel en elke episode wordt ingeleid door een vreemde, kleurrijke figuur, als een spinnenweb: een Mind Map. (Daarover verder meer.) Er is geen inhoudstafel, omdat de bladzijden van elke 'episode' afzonderlijk genummerd zijn en de voorafgaande Mind Map telkens voor een inhoudsopgave zorgt. Elke episode start met een verhaal: ervaringen van Sofie, een jonge studente. Dit wordt daarna geanalyseerd en in diverse onderdelen toegepast.

 

Deel 1: Durven en denken

1. Visie (: leer jezelf beter kennen.)

De eerste episode behandelt het oude en eeuwig jonge "ken uzelf". Zoals het hele boek is dit niet alleen theoretisch onderbouwd, maar zorgen werkbladen voor een soort psychologisch profiel, waardoor je inderdaad een beter inzicht krijgt in je persoonlijkheid, ook in die aspecten waarvan je je voorheen misschien niet bewust was (je 'blinde vlek').

2. Op dezelfde manier laat de tweede episode 'Doelstellingen' je peilen naar je waarden en de doelstellingen die je kunt nastreven, in het licht van de waarden die je belangrijk vindt. Je hele leven plannen ligt niet zo voor de hand, maar ieder van ons heeft de mogelijkheid zijn leven met meer voldoening en arbeidsvreugde te leiden, door zich telkens een bereikbaar doel te stellen, volgens het letterwoord SMART. Dit wil zeggen:

Specifiek, bijvoorbeeld: stoppen met roken; mijn Spaans opfrissen tegen juli; 5 kilo vermageren in 5 weken.
Meetbaar: dat is 1 kilo per week.
Actiegericht: elke dag dieet, elke dag 1 uur beweging nemen.
Realistisch: volgens Montignac - dieet; dit is te doen.
Tijd: hier heb je drie stappen nodig: deadline om te beginnen; een interval om te meten; een deadline om ermee klaar te zijn.

Voor je start, maak je een SWOT-analyse:

S = Strenght: waar ligt mijn sterkte?
W = weakness: waar mijn zwakte?
O= opportuniteit. Is er die voor mijn doel? Of moet ik wachten?
Threat = bedreiging:hinderpalen voor mijn doel van buiten af.

3. Onbewuste: onbewuste hinderpalen die je brein je voor de voeten gooit. Bijvoorbeeld: hoe herken je faalangst? Hoe kun je ermee omgaan?

4. Omgeving. Met onder andere oefeningen om je verschillende zintuigen én je intuïtie (ook voor mannen!) te trainen en met tips voor het creëren van een 'breinvriendelijke' leef- en leer- omgeving

5. Intelligenties. Wat een IQ is, weten we allen. Maar er zijn meerdere soorten intelligenties, naargelang hun aard gestuurd door de linker- of rechter hersenhelft. Wat is je 'octopusquotiënt' voor linguïstische, logisch/mathematische, visueel/ruimtelijke, muzikale, kinesthetisch/lichamelijke, interpersoonlijke of sociale en intrapersoonlijke of intuïtieve, naturalistische intellligentie? En wat is het verband van de meervoudige intelligentie op de leerstijlen die je kan toepassen? Ooit aan het Mozarteffect gedacht? Klassieke muziek blijkt namelijk een positieve invloed te hebben op het verwerken van leerstof. Rustige klassieke muziek, geen keiharde pop dus.

6. Model leren. Mensen leren van anderen. Niet alleen kinderen, maar ook genieën. Dit hoofdstuk gaat nader in op de vereiste kenmerken om vooruitgang te maken in kennis en kunde. Een afzonderlijke paragraaf is gewijd aan Leonardo Da Vinci, die alle mogelijke kenmerken in zich verenigde en er ook over schreef.

7. PEFCAS

In deze episode wordt een onmiddellijk toepasbaar model aangereikt. Het letterwoord staat voor:

Probeer. Zeg niet: "Ik kan dat toch niet".
Ervaring. Elke ervaring is het resultaat van een poging.
Feedback. Ook negatieve ervaringen zijn nuttig, leer uit je mislukkingen.
Check. Evalueer je pogingen, vergelijk met je doelstellingen.
Aanpassen: stuur je strategie of tactiek bij.
Succes: is de uiteindelijke bedoeling en het resultaat, als je niet toegeeft aan ontmoediging.

Dit schema en de SWOt/SMART-methode uit episode 2 worden toegepast bij leerlingenbegeleiding in enkele scholen die we contacteerden. De begeleiders noteerden een gevoelige vooruitgang, vergeleken met de 'normale' tactiek van het rode potlood, die we in het onderwijs maar al teveel toepassen.

 

Deel 2: Doen

Dit deel past de verworven inzichten toe op heel concrete situaties. De eerste episode 'Brainware', geeft aan hoe je je studietijd volgens de wetenschappelijke inzichten best opdeelt in 'leerhappen'. 'Snellezen' is nuttig, ook als je geen snelheidskampioen wil worden.

De derde episode 'Mind Mapping' geeft uitvoerige oefeningen in deze 'breinvriendelijke' wijze van noteren en schema's maken. Dit wordt door onze zegslieden eveneens met veel succes toegepast bij leerlingenbegeleiding. Alleen dit hoofdstuk was al de moeite waard geweest. Precies uitleggen wat een Mind Map is, is niet zo gemakkelijk. Je moet het zien in concrete toepassingen en vooral: zelf doen.

De vierde episode 'Geheugen' was een aangename verrassing. Hier worden een reeks zeer bruikbare technieken aangereikt. Wie over dit onderwerp nog meer wil weten, verwijzen we naar D. O' Brien, Train je geheugen dat eveneens op deze site besproken is.

Verdere episodes gaan zeer concreet en met bruikbare systemen in op planning, ruime studietechnieken, en het verwerven van de attitude 'levenslang leren'. De laatse episode, Master, gaat eigenlijk nog een flinke stap verder: hoe kun je je eigen leven zin geven?

Nog een positieve noot om af te ronden: de vele werkbladen, klaar om te kopiëren voor gebruik.

Bij het boek hoort een cd-rom die je een maand gratis mag benutten, met daarop het programma 'Mind Manager'. Zeer bruikbaar volgens een van onze respondenten, die het met leerlingen aanwendt. Helaas, alleen Windows-toepassing. En dus hebben wij ermee op onze ouwe trouwe Macintosh niet kunnen oefenen.

 

Beoordeling/Didactische toepassingen

Gedurende drie maanden heb ik bijna dagelijks minstens een half uur met het boek gewerkt. Voor de resultaten heb ik slechts één woord: verbazingwekkend!

Maar de hamvraag bleef: in hoeverre kan het diensten bewijzen in het onderwijs? Op het eerste gezicht leek het me meer iets voor (dure) trainingen in het bedrijfsleven. Via de uitgeverij en de auteurs kwam ik in contact met enkele scholen waar "Leuker Leren" tijdens zijn wording is uitgetest. In het SVVHI te Deinze worden de brainware theorie, de PEFCAS-methode, de Mind Maps en de systemen voor planning door het departement "Leren Leren" geïntegreerd in een algemene strategie studietraining, die uitmondt in begeleid zelfstandig leren door de leerlingen in een open leercentrum. Onze tweede respondent, Arne Timperman van het Annuntiata-instituut te Veurne gebruikt technieken uit het boek in de leerlingeraad en past de Mind Maps reeds enige tijd toe voor wiskunde en fysica in derde en vierde jaren technische. Met veel motiverend resultaat en tot groot enthousiasme van de meeste leerlingen, zoals mag blijken uit de voorbeelden die hij mij toezond.

De uitgever beloofde mij uit te nodigen voor trainingssessies in het onderwijs. Dus veel kans dat we later nog enkele aanvullingen zullen brengen.

Conclusie: Meer dan een kwart eeuw ben ik, samen met helaas slechts enkele collega's, permanent bezig geweest met leerlingenbegeleiding en leren leren. Het spijt me alleen maar dat ik Leuker Leren niet vijfentwintig jaar eerder kon leren kennen. Het verdient behandeld op pedagogische studiedagen, liever dan bij zulke gelegenheid een bezoek te brengen aan Lernout & Hauspie.

 

 

*Van Dooren, J.: Weinig amusement in de Vlaamse geschiedenisles. Hermes, 1:3 (1997), p. 11-22.

 

Jos Martens

Ref.:

Leuker leren. Een nieuw praktijkboek voor breinvriendelijke studie. Antwerpen, Standaard Uitgeverij, 2000, 1 295 BEF.



Copyright © 2001 VVLG, 01.02.2001