Historisch educatieve video's en DVD's

 

Hitler. Een balans

Hitler. Een balans - 2DVD's - 300 minuten - ZDF & Canvas 2005 - Duits gesproken, Nederlandse of Franse ondertiteling.

Bespreking

Jarenlang speurde ik voor mijn lessen over het fascisme en de Tweede Wereldoorlog naar audiovisueel materiaal. Eerst waren dat geluidsopnamen van toespraken, daarna films die ik ontleende bij de Belgische (en later Vlaamse) Filmdienst van het Ministerie van Nationale Opvoeding. Meestal betrof het oude documentaires, met talloze krassen op het beeld en een grijze filter die de tijd erop had gelegd. Nu heb je dan deze 2 DVD's met 6 afleveringen van bijna een uur elk, grotendeels digitaal zuiver gemaakt, die in één klap al het mogelijke materiaal bevatten dat je maar zou willen gebruiken. De uitzendingen waren eerder te zien op Canvas, het Tweede Vlaamse Net, in de reeks 'Histories'. Het materiaal is thematisch geordend over de zes afleveringen door Guido Knopp en wisselende medewerkers:

  1. De dictator
  2. De krijgsheer
  3. De afperser
  4. Privé
  5. De misdadiger
  6. De verleider

"Voor veel leerkrachten blijft 'historisch document' synoniem met 'geschreven teksten'. Toch zijn films onontbeerlijke documenten geworden voor eigentijdse geschiedenis. Eén voorbeeld: marsmuziek, pauken, klaroenen … een onafzienbare menigte. Bakvisjes raken in alle staten van opwinding … de camera registreert hun extatische gezichten. De massahysterie nadert een climax. Daar verschijnt hun idool: een kleine stip op een trap, hoog boven de menigte. Nee, geen Rolling Stones of Beatles, geen popconcert … Hitler!

Hoe kan men aan jonge mensen het fenomeen Hitler en Nazi-Duitsland verklaren, zonder hen te laten ZIEN wat er gebeurde? Beluister toespraken van de dictator op band en negen kansen op de tien barst de hele groep uit in een algemene, licht-onbegrijpende schaterlach: "Hoe kon een dergelijk simplistisch gekrijs een heel volk meeslepen?"

Natuurlijk ook voor filmbeelden geldt de uitspraak van Boris Pasternak, Nobelprijswinnaar en schrijver van Dokter Zjivago (ook verfilmd, in de Sovjetunie verboden): "De eigenlijke geschiedenis is datgene wat men niet ziet gebeuren, maar dat toch gebeurt." Wat men wel ziet, zijn meestal slechts randfenomenen: staatsiebezoeken; de Israëli Begin en de Egyptenaar Sadat bij de Amerikaanse president Carter voor Camp David in 1979; Hitler en Chamberlain na Munchen in 1938. Opvallend hoe weinig onze journaalfilms daarin zijn veranderd sinds de prille start van de bio-scoop!

Natuurlijk weten wij nu dat beeldmateriaal even omzichtig en kritisch dient benaderd te worden als geschreven documenten. De regels van de historische kritiek blijven onverminderd van kracht, alleen steken zij nu in een nieuw kleedje. Om bij het voorbeeld van het fascisme te blijven: Hitlerfilms zoals daarnet beschreven tonen de Führer bij voorkeur als een brallende, bombastische dwaas, met veel "Sieg Heil"-geroep als klankdecor. De begeleidende commentaar heeft meestal de uitdrukkelijke bedoeling het absurde en gevaarlijke van de cultus rond de verafgode leidersfiguur te onderstrepen. Met hetzelfde beeldmateriaal kan men, mits andere commentaar, een pro-nazifilm maken! Dat was trouwens origineel meestal hun bedoeling!"

(Martens, J., Film en televisie als bron van historische beeldvorming)

Iets dergelijks is hier gebeurd. Knopp heeft buiten Duitsland een behoorlijke reputatie opgebouwd als historicus van het Derde Rijk door zijn boeken en vooral door zijn documentaires. Maar hij heeft hier andermaal slechts uiterst zelden de originele klankband behouden. Meestal verving hij de oorspronkelijke commentaar door zeer tendentieuze, zelfs drammerige anti-nazi teksten. Daarom krijgt hij in Duitsland zelf zeer veel kritiek en het verwijt dat hij door zijn gebrek aan objectiviteit de 'goede zaak' meer schade toebrengt dan voordeel. En wat dat gebrek aan objectiviteit betreft, ben ik het met de critici eens, maar niet altijd en overal.

Dat belet niet dat de reeks enorm veel en dankbaar materiaal bevat, zeker voor klasgebruik.

De eerste aflevering, 'De dictator' (Guido Knopp & Nina Steinhauser) geeft een goed overzicht van de feiten bij de machtsovername en vooral van het functioneren van de dictatuur daarna. Op 30 januari 1933 legde Hitler de eed af als kanselier en dezelfde nacht reeds begon de terreur van de SA en de vervolging van zijn tegenstanders! Verplichte kost voor iedere dictator die wil leren hoe hij een 'democratische' machtsgreep kan uitvoeren!

In de tweede episode, "De krijgsheer" krijgen we een behoorlijk en toch beknopt overzicht van de hele Tweede Wereldoorlog op het Duitse strijdtoneel. Net als in het eerste deel zou ik in een klassituatie hier en daar de klank en/of het beeld hebben stilgezet en eigen toelichting gegeven hebben.

De derde tot vijfde aflevering wil ik hier onbesproken laten. Maar in de zesde, "De verleider" zitten weer prachtige fragmenten over Hitler als volksmenner en kindervriend. Opvallend is de overeenkomst met beelden over het optreden van Stalin of, dichter bij ons, Saddam Hoessein.

 

Didactische verwerking

Voor wie deze documentaire wil inschakelen in een ruimere leereenheid over de Tweede Wereldoorlog' verwijzen we naar:

Jos Martens



Copyright © 2005, 2006 VVLG, 15.02.2006