Historisch educatieve video's

 

Mercator

Mercator - video (1994) en video-cd (1995) - duur: 55 minuten

 

Genre: biografie verbonden met tijdskader en tijdgeest. Past perfect in het leerplan; leerboek onafhankelijk.

Tijd: 16de eeuw.

Ruimte: De Nederlanden, Duitsland, Europa, de wereld.

 

Deze video of video-cd is te koop bij de VVLG. Praktische gegevens: zie onderaan.

Opgelet: de video-cd is een voorloper van de dvd. Je kan de cd afspelen op een cd-i speler, dvd-speler, computer. De film is verdeeld in tien chronologisch gerangschikte hoofdstukjes, die achteraan op het doosje vermeld zijn. Op een dvd-speler wordt het menu niet zichtbaar, maar je kunt telkens naar een volgend onderdeel met de toets 'volgend hoofdstuk'.

1. De laatste BRTN-documentaire over een figuur van vóór 1900

Het programma "Gerardus Mercator" werd uitgezonden in 1994 op de BRTN (TV2) in de reeks "Document" van de Dienst Wetenschappen. Het ging om een opgelegde oefening, want 1994 was de vierhonderdste verjaardag van het overlijden van de beroemde cartograaf. Tot die tijd vormden dergelijke verjaardagen de obligate aanleiding om een historisch programma te maken. Het bestuur van de BRTN vormde toen nog een conglomeraat van allerhande politieke en culturele drukkingsgroepen, waarvan sommige een figuur als Mercator erg belangrijk vonden, ook al "ter verheffing" van het Vlaamse volk. De Vlaamse televisie sloeg zijn kijkers graag te pas en te onpas om de oren met de "groten" uit onze rijke geschiedenis.

Maar het tij begon te keren. De hervorming van de openbare omroep in 1996 maakte een einde aan dit ongeremde idealisme, waar de meeste kijkers geen boodschap aan hadden. Bovendien wisten de televisiemakers toen al geruime tijd dat televisie een bij uitstek visueel medium is, zodat het zonder grote budgetten en reconstructies haast niet doenbaar is om gebeurtenissen en figuren van vóór 1900 op een ordentelijke manier te belichten. "Histories" werkt bijvoorbeeld altijd met archieffilms en getuigenissen uit eerste hand, zodat een historische documentaire met relatief weinig geld kan gerealiseerd worden.

Door al deze omstandigheden is "Gerardus Mercator" het allerlaatste eigen programma geworden dat uitgebreid aandacht schonk aan een Vlaamse figuur uit het verre verleden. Omdat de wind toen al sterk waaide uit commerciële hoek, stonden de makers voor een haast onmogelijke taak. Hoe moesten ze erin slagen met een beperkt budget toch een interessant, betrouwbaar, maar tegelijk aantrekkelijk en verteerbaar product te realiseren? Niettemin werd "Gerardus Mercator" een schot in de roos. De makers (vooral historicus Erik Pertz en regisseur André Van de Vijver) hadden in de loop der jaren zoveel ervaring opgebouwd met het maken van moeilijke historische onderwerpen voor het kleine scherm dat zij het onmogelijke hebben waar gemaakt. Het programma heeft inderdaad nog weinig aan originaliteit ingeboet en bevat een onnavolgbare mix van ernst en luim.

 

2. Persgegevens documentaire (1994)

"In 1594, nu vierhonderd jaar geleden, overleed Gerard Mercator van Rupelmonde. In zijn voetspoor maakt weerman Frank Deboosere een tocht langs plaatsen, voorwerpen en getuigenissen die herinneren aan onze grote Vlaamse cartograaf en aardrijkskundige. Zijn reis voert van Oost-Vlaanderen tot in Amsterdam en Duisburg. Hij bezoekt niet enkel archieven en musea, maar ook kerkers en kroegen. Hij begeeft zich te water, gaat zelf land opmeten, tracht een kaart te etsen en een globe te fabriceren. Frank Deboosere slaagt erin om zelfs moeilijke problemen op een lichtvoetige en bevattelijke manier uit te leggen".

Figuratie: Marinelle De Winne, Christine Wauters
Beeld: Fons Berghman, Renaat Lambeets, Ludo Michielsen
Geluid: Ivo Lijnen, Chris Robberechts
Grafiek: Misjel Van der Spiegel
Montage: Guido Paredis, Luk Provoost, Erik De Vos
Mixage: Guido Godon
Sonorisatie: Georges De Decker
Opnameleiding: Johnny Van Lancker
Rekwisieten: Pascal Kongs
Kostuumadvies: Anouch Pasque
Productie: Erik Pertz
Assistentie: Gip Van Grimbergen
Scenario en regie: André Van de Vijver

 

3. Historiek van de documentaire

In de loop van 1993 kreeg producer Erik Pertz de opdracht om een programma over Mercator te maken. Hij deed meteen een beroep op André Van de Vijver, de gedoodverfde regisseur van historische documentaires of docu-drama's. Die toonde veel belangstelling voor een gepland theaterproject over Mercator; geschreven door Eddy Vereycken, artistiek leider van "Teater zonder toegevoegd zout" (Sint-Niklaas). Hij overwoog immers deze creatie te capteren en er een aantal fragmenten van in zijn documentaire te verwerken. Daar is uiteindelijk niets van gekomen, ook al omdat theater en televisie zich doorgaans verhouden als water en vuur. Wat werkt in een theater (het grootse, het theatrale met veel lichteffecten, projecties, gezwollen dialogen, zang en geluid allerhande) wordt op het intimistische kleine scherm lichtelijk belachelijk. Nadien werd nog een poos overwogen om een acteur de persoon van Mercator te laten spelen, als een soort van rode draad, liefst zonder dialogen, maar ook die idee is op de duur opgegeven.

De doorbraak naar een nieuw format kwam er toen Erik Pertz en André van de Vijver de populaire weerman Frank Deboosere (toen nog met snorretje) polsten om het programma aan elkaar te praten en meteen ook interviews af te nemen van enkele deskundigen. Frank heeft zich met groot enthousiasme en met veel zin voor humor van deze taak gekweten. In overleg met Frank ontstond tenslotte de idee om het verhaal op te fleuren met enkele "wetenschappelijke" gags in de stijl en op de muziek van slapsticks uit de pioniersjaren van de film. Het effect daarvan is zonder meer fantastisch. Tenslotte werd ook aardig wat geïnvesteerd in erg visuele "special effects", waarvan het uitrollen van Franks hoofd (als ging het om de projectie van een wereldbol) ongetwijfeld de meest spectaculaire is. Hilarisch en tegelijk heel informatief!

 

4. Overzicht van de documentaire

Om een idee te krijgen hoe dit historisch programma in 1994 werd opgebouwd, volgt hier een overzicht van de diverse puzzelstukken (51 in getal, dat is gemiddeld 1 per minuut). In grote trekken worden vijf mediatrucs gebruikt:

1) gespeelde scènes en slapstick (de laatste zwart/wit zonder verstaanbare woorden, in versneld beeld en op tingeltangel-muziek).

2) De "vita" (het leven) van Mercator, geschreven door zijn buurman Walter Ghimm en gelezen door Julien Schoenaerts (meestal op beelden van landschappen)

3) Interviews van Frank met diverse deskundigen, doorgaans op de plaats van het gebeuren en zo mogelijk met enig dynamisch camerawerk.

4) Presentaties, dat wil zeggen Frank die de camera en dus de kijker rechtstreeks toespreekt, zoveel mogelijk op de plaats van het gebeuren of tenminste bij een concreet voorwerp dat aan Mercator herinnert.

5) Sfeerbeelden: rustpunten in de uitzending op muziek

 

Op de video-cd zijn de sequenties samengebracht in 10 hoofdstukken.

1. Gespeelde scène: Frank in weerkundig Instituut te Ukkel krijgt telefoon van zijn echtgenote (de actrice Marinelle De Winne), die vraagt of hij ingaat op een uitnodiging voor een tentoonstelling over Mercator.

2. Presentatie: Frank en echtgenote op de Mercator-tentoonstelling in Sint-Niklaas. Frank spreekt de camera toe over het vroegste portret van Mercator en de levensbeschrijving (vita) door zijn vriend en buurman Walter Ghimm uit Duisburg.

3. Vita (stem van Julien Schoenaerts): Aanhef van de vita (beeld: gravure van Mercator).

4. Presentatie: Frank bij een gedenkplaat aan de "Wasserkerke" in Gangelt, een Duits plaatsje vlakbij de Nederlandse grens, waar de vader van Mercator als schoenlapper werkte.

5. Vita: Over de geboorte van Mercator en het verblijf in Rupelmonde (beeld: de Schelde en Rupelmonde) en over de opleiding van Mercator in 's Hertogenbosch (beeld: 's Hertogenbosch van op St-Janskathedraal).

6. Interview: Stadsarchivaris Bert Looper over de betekenis van 's Hertogenbosch (opgenomen in 's Hertogenbosch).

7. Vita: Over Mercator als student in Leuven (beeld: universiteitshalle in Leuven).

8. Interview: Edward De Maesschalck geeft uitleg bij het originele inschrijvingsregister, bij de sociale positie van Mercator als "arme" student en bij de leerstof van de "artes" (opgenomen in het Rijksarchief in Brussel).

9. Vita: Over de wiskundige opleiding van Mercator en zijn eerste instrumenten (beeld: redezicht Antwerpen).

10. Interview: Professor Johan Van Paemel over het verblijf van Mercator in Antwerpen, zijn zoektocht naar sponsors en zijn kennismaking met de luxeproducten van die tijd, waaronder kaarten (met zicht op de Schelde en de kathedraal; ook prenten van de rede).

11. Sfeerbeeld: Christine Wauters bespeelt virginaal in het Antwerpse Vleeshuis.

12. Vita: Over Mercators terugkeer naar Leuven, zijn huwelijk en zijn kinderen (beeld: stadhuis Leuven).

13. Interview: Edward De Maesschalck vindt in Leuvense registers (bierrekeningen) bewijzen van Mercators verblijf in de stad (opgenomen in het Stadsarchief van Leuven).

14. Interview: Historica Kirsten Wellens vertelt over de studies van Mercator in het Collegium Trilingue en de betekenis van dit college (opgenomen in taverne "De Wentelsteen" of het voormalige college).

15. Slapstick (Het land meten): Mislukte poging van Frank en echtgenote om het land op te meten. Frank eindigt in het water.

16. Presentatie: Frank geeft toelichting bij Eurosense over luchtkarteringcamera's (opgenomen in studio; ook fragmenten uit bedrijfsfilms).

17. Interview: Professor van Paemel toont in de praktijk hoe het planimetrum van Gemma Frisius werkt, nl. door driehoeksmeting (opgenomen te velde).

18. Presentatie: Frank geeft uitleg bij een grote maquette van een middeleeuwse T-kaart (opgenomen in studio).

19. Interview: Roger Blondeau vertelt over de eerste kaart van Mercator, nl. die van het Heilige Land (opgenomen ten huize van Blondeau in Roesbrugge).

20. Vita: Over tekening van de kaart van Vlaanderen (beeld: beweging over deze kaart in Museum Plantijn-Moretus).

21. Interview: Professor Leon Voet wijdt uit hoe uniek de kaart van Vlaanderen wel is (opgenomen in Museum Plantijn-Moretus).

22. Interview: Ivo Van Damme toont hoe je een kaart graveert (opgenomen ten huize van Ivo van Damme en in Vrije Akademie van Sint-Niklaas).

23. Presentatie: Frank over de zin voor perfectie van Mercator (opgenomen in Vrije Akademie van Sint-Niklaas).

24. Vita: Over het maken van aardglobes (beeld: aardglobe in Mercatormuseum Sint-Niklaas).

25. Slapstick (We maken een wereldbol): Frank zoekt in een antiekwinkel tevergeefs een wereldbol. Tenslotte koopt hij in een grootwarenhuis een grote speeldgoedbal en kleeft daarop een grote Michelinkaart. Het wordt een knoeiboel.

26. Presentatie: Frank over Mercators aardglobe, meridianen en lengtecirkels (bij de aardglobe uit 1541 in het Mercatormuseum van Sint-Niklaas).

27. Interview: Ann Brocken over Mercators hemelglobe en astrologie (opgenomen in Mercatormuseum St-Niklaas; ook gravures).

28. Presentatie: Frank loopt door onderaardse gang (opgenomen in Graventoren in Rupelmonde).

29. Interview: Edward De Maesschalck geeft aan de hand van originele documenten toelichting bij de gevangenschap van Mercator in Rupelmonde en zijn vlucht naar Duisburg (opgenomen in Rijksarchief Brussel).

30. Vita: Over vertrek naar Duisburg in Kleef en maken van globes (beeld: Frank in de auto op weg naar Duisburg)

31. Interview: Werner Pöhling vertelt waarom Mercator naar Duisburg is gekomen (opgenomen in Duisburg bij de resten van de stadswallen).

32. Presentatie: Frank over de oprichting van een gymnasium in Duisburg (opgenomen bij de universiteit van Duisburg).

33. Interview: Werner Pöhling over de activiteit van Mercator in Duisburg (opgenomen bij de maquette van de stad).

34. Interview: Alfred Van der Gucht over Mercators Europakaart, die veel correcter is dan die van Ptolemaeus (opgenomen bij een Europakaart in het Mercatormuseum van St-Niklaas).

35. Sfeerbeeld: Kapitein op schip met zeevaartinstrumenten (opgenomen op het varende VOC-schip "Elisabeth Smith" nabij Amsterdam).

36. Presentatie: Frank over belang van scheepsjournalen en logboeken (opgenomen in Algemeen Rijksarchief in Den Haag).

37. Slapstick (Het noorden kwijt): Frank vindt op het strand een SOS-bericht van de schone Igla aan de Noordpool. Hij roeit naar zijn doel door middel van een kompas, maar strandt op de magnetische pool.

38. Presentatie: Frank legt uit hoe Mercator het magnetische noorden wist vast te stellen (opgenomen in studio).

39. Presentatie: Frank demonstreert GPS en legt uit hoe vroegere zeevaarders zich moest behelpen om de breedte- en lengteligging te bepalen (opgenomen op het varende VOC-ship de "Elisabeth Smith" nabij Amsterdam).

40. Slapstick (Van bol tot kaart): Frank maakt een wereldreis, maar moet zich behelpen met te gedetailleerde kaarten. Tenslotte laat hij een wereldbol plat walsen. Dat lijkt nergens op.

41. Presentatie: Frank over de wereldkaart van Mercator. Via 3D-trucage wordt het hoofd van Frank als een kaart uitgerold (opgenomen in Studio, maar ook beelden van kaarten uit het Mercatormuseum van Sint-Niklaas en het Scheepvaartmuseum in Amsterdam).

42. Interview: Professor Frank Canters legt de problematiek uit van de Mercatorprojectie (opgenomen in het Geografisch Instituut van de V.U.B.; ook afbeeldingen van diverse projecties).

43. Presentatie: Frank over het begrip "Atlas" (opgenomen in Archeologische Kring Land van Waas)

44. Interview: Roger Blondeau over de kosmografie, de grote droom van Mercator (opgenomen ten huize van Blondeau in Roesbrugge).

45. Interview: Professor Leon Voet geeft aan de hand van originele oorkonden uitleg bij het "copyright" van Mercators kaarten en atlassen door Plantijn (opgenomen in het museum Plantijn-Moretus).

46. Sfeerbeeld: Montage hedendaagse Mercator-commercie (opgenomen in Duisburg en in Rupelmonde).

47. Presentatie: Frank over de verdere evolutie van de atlassen met speciale aandacht voor Judocus Hondius (opgenomen in Scheepvaartmuseum Amsterdam en in Archeologische Kring Land van Waas).

48. Vita: Over ouderdom en ziekte van Mercator (beeld: Duisburg met standbeeld van Mercator).

49. Presentatie: Frank over Mercators vergelijkende studie van de vier evangeliën (opgenomen in Archeologische Kring Land van Waas).

50. Interview: Roger Blondeau over religieuze sympathieën van Mercator. Hij was vooral een Erasmiaan (opgenomen ten huize van Blondeau in Roesbrugge).

51. Vita: Over de dood van Mercator op 82 jarige leeftijd (beeld: Sint-Salvatorskerk en gedenksteen).

 

5. Didactische verwerking

a) Op deze site vind je een uitgewerkt lesmodel:

Mercator. Een interactieve oefening in zelfwerkzaamheid in 4de jaar A.S.O. en technische.

 

b) Verder informatie:

Gerard Mercator (1512-1594). Ontdek een geleerde uit de 16de eeuw.

NICHOLAS CRANE, Mercator. De man die de aarde in kaart bracht, Amsterdam, Ambo - Antwerpen, Manteau, 2003, 365 blz. Een uitvoerige bespreking van dit boek vind je op deze website.

Voor illustraties over Mercator kan men nog altijd het best terecht bij het magistrale boek van het Mercatorfonds: M.WATELET e.a., Gerardus Mercator Rupelmundanus, Mercatorfonds, 1994, 446 p.

 

6. Praktische gegevens

De video (of DVD) kan besteld worden mits betaling van 15 Euro (verzendingskosten inbegrepen) op rekeningnummer 734-4272798-54 van "geschiedenis in de klas" (Philipslaan 91, 3000 Leuven) met vermelding "Mercator-video" of "Mercator-DVD".

Edward De Maesschalck



Copyright © 2004 VVLG, 11.05.2004