Wat is een fatwa?

In het Westen wordt om de paar maanden een eigenaardig maar hardnekkig misverstand gelanceerd dat een fatwa een doodsoordeel zou zijn uitgesproken over mensen die kritiek hebben op de islam. Dergelijke stelling voedt de negatieve beeldvorming over de islam, die daardoor vijandig, bloeddorstig, onverdraagzaam, bedreigend, overkomt. Sommigen duiden het woord fatwa zelfs als "doodsvloek" en plaatsen hem daarmee haast in het rijk der magie, wat het misverstand dat de islam een of andere exotische godsdienst zou zijn nog wat versterkt. (Zie ook: Wie is Allah?)

Echter, wat is een fatwa nu eigenlijk? En wie kan een fatwa aanvragen?

Gedegen kennis van de islam is iets dat ook voor muslims vele jaren hogere studies vergt, en dus alleen weggelegd is voor geleerden. Muslims die zich in hun dagelijks leven wensen te laten leiden door wat de Koran (Openbaringen van God aan Mohammed) en de Sunnah (relaas van het leven en de uitspraken van Mohammed), hebben niet voldoende kennis van het hele rechtsstelsel. Daarom is het de gewoonte in de muslimwereld om uitleg te vragen aan een geleerde. Dat kan gaan over dagdagelijkse dingen, zoals: "mag ik het fruit van mijn bomen verkopen voor het rijp is?" tot ingewikkelde theologische, politieke, sociologische kwesties, vragen over etiquette, hygiëne, relaties, enz.

Om het even wie kan zo een vraag stellen, men hoeft geen muslim te zijn. Een geleerde formuleert dan een antwoord op basis van de Koran en Sunnah. Dit antwoord, noemt men een fatwa.

Een fatwa is een opinie van een geleerde, op basis van de Koran en de Sunnah, in antwoord op een vraag gesteld door om het even wie (muslim of niet-muslim) en over om het even wat.

Verschillende geleerden kunnen op dezelfde vraag een ander antwoord geven. Het gebeurt ook vaak dat de fatwa (religieuze opinie) van de ene geleerde tegengesproken wordt in een fatwa (religieuze opinie) van een andere geleerde.

De vertaling die het best de betekenis van 'fatwa' benadert is 'Q&A' of 'Question and Answer' (Vraag en Antwoord) sessie.

Een fatwa is dus helemaal geen doodsoordeel. Dat misverstand is wellicht ontstaan naar aanleiding van een fatwa van de hand van een Shiitisch geleerde waarin hij antwoordde op een vraag over het boek van S. Rushdi. De geleerde stelde dat volgens hem - in zijn opinie - S. Rushdie de doodstraf verdiende. Op de fatwa ('religieuze opinie') kwam in de muslimwereld onmiddellijk een storm van protest op gang en talrijke geleerden schreven fatwas waarin zij de fatwa tegen Rushdi als onislamitisch bestempelden.

Een fatwa is immers geen onfeilbare leidraad zoals de bijvoorbeeld de Koran. Een fatwa is een in de wet gefundeerde opinie van een geleerde, en die geleerde wordt beïnvloed door omstandigheden, door culturele factoren, door de leringen van de specifieke groepering of school waartoe hij behoort, enz. Zo kan het zijn dat de legale opinie van een geleerde die slechts door een kleine groepering gesteund wordt, door de meerderheid van de muslims verworpen wordt. Het is dus niet omdat een of andere muslim een fatwa formuleert, dat alle muslims het daarmee eens zijn, verre van zelfs.

Wanneer men een fatwa leest, mag men de daarin geformuleerde stellingen dan ook niet veralgemenen tot 'de muslims zeggen', of 'de islam beweert. Het is alleen die geleerde die iets beweert, en die daarin niet noodzakelijk gesteund of bijgetreden wordt door andere geleerden en door de meerderheid van de muslims.

Om een idee te krijgen waarover fatwas zoal gaan en hoe zij geformuleerd worden, hebben we er eentje vertaald in het Nederlands. U kan deze fatwa hier vinden.

Daarnaast zijn er ook de 'fatwa-banken' - verzamelingen van fatwas - die on-line geraadpleegd kunnen worden. Met het voorbehoud dat de fatwas enkel de opinies van de geleerden in kwestie vertegenwoordigen en dus niet noodzakelijk representatief zijn voor de islamitische leer, bieden deze sites wel een zicht op het soort vragend dat gesteld wordt en de manier waarop geleerden hun fatwas formuleren. Zoals bijvoorbeeld

Lezers die een vraag hebben, kunnen op de meeste van deze sites hun vraag indienen - in antwoord daarop zullen fatwas geformuleerd worden, d.w.z.: zal de geleerde zijn opinie opschrijven.

Bij het raadplegen van fatwa's is het belangrijk de reputatie en kennis van de geleerde na te gaan. Er is in de muslimgemeenschap trouwens heel wat kritiek op de zogenaamde "fatwacarrousel", een term waarmee men verwijst naar de fatwabanken die als paddenstoelen uit de grond schieten maar die vaak opgesteld worden door niet of weinig gereputeerde 'geleerden' en die ondoordachte fatwa's afleveren. Het is dus zaak bij een fatwa steeds de betrouwbaarheid en 'credentials' van de geleerde na te gaan.