God's Wil ? Defaitisme? Of Individuele Vrijheid?

God's wil

Muslims hoor je vaak zeggen: als het God belieft (insha'Allah, si Dieu le veut) wanneer zij het over de toekomst hebben, of het is God's Wil als commentaar bij iets dat al gebeurd is. De uitdrukking is voorwerp van misverstanden en daarom gaan we er wat dieper op in en op de verschillende aspecten van deze uitspraak.

De islam gelooft zowel in de goddelijke voorbestemdheid als in de individuele vrije wil.

Met de uitdrukking het is God's Wil, geven muslims uiting aan hun geloof dat niets kan gebeuren buiten de Wil van God om. In de leefwereld van een muslim, staat God centraal. Muslims kijken naar God voor leiding doorheen hun leven, vragen God hen op het rechte pad te leiden, het pad dat de Profeten bewandeld hebben.

Talloze keren per dag maakt men kleine beslissingen, soms hakt men grote knopen door. Telkens zijn er verschillende mogelijkheden. Het aantal mogelijkheden kan men beschouwen als God's wil - wanneer men op een stoel zit in Brussel kan men niet twee seconden later in Japan staan. Het aantal mogelijkheden is dus beperkt. Het geheel van alle mogelijke keuzen is de goddelijke wil. Welk pad men daar zelf in kiest, vormt de vrije wil. De openbaringen aan de profeten vormen een leidraad om op optimale manier doorheen het beslissingsnetwerk van het leven te navigeren.

In die zin is het bijgevolg onmogelijk dat er iets buiten de wil van God gebeurt, dat er iets gebeurt dat in het geheel der dingen niet voorzien was. De levens van alles wat leeft en van de natuur zijn met elkaar verweven. Een mens heeft echter geen zicht op het grotere complexe geheel der dingen. Elk van ons heeft wel eens een situatie meegemaakt die men op het moment zelf als zeer pijnlijk en triest ervoer maar waarvan men jaren later zegt: "eigenlijk was het nog een geluk met een ongeluk, was er toen iets anders gebeurd, het ware slechter geweest". De Koran bevat een verhaal waarbij God de boot van een vroom en goed gezin lek te slaan. Later wordt verduidelijkt dat dit een uiting van God's genade was want mocht het gezin de kust bereikt hebben, het zou daar in handen gevallen zijn van een vreselijke beul.

Muslims geloven dat alleen God dat grote perspectief heeft op de hele Schepping en dat wanneer ons bijvoorbeeld een ongeluk overkomt, het God's manier kan zijn om ons te behoeden voor erger. Daarom hoor je een muslim bij ingrijpende gebeurtenissen altijd zeggen: het is de Wil van God.

Zeggen dat het God's Wil is, is een teken van overgave aan een Hogere Macht. Het is een uiting van het besef van de eigen relativiteit en nietigheid, het weerspiegelt een houding van deemoed en nederigheid. Muslim zijn betekent: zich overgeven aan God, zich in zijn liefde inschrijven - en dat vereist het opzij zetten van het eigen ik. Zeggen dat het God's Wil is, is de bevestiging daarvan.

Voor christenen zal dit overigens vertrouwd klinken. Immers, ook Jezus (die in de islam ook geëerd wordt) zei in zijn gebed tot God: "niet mijn wil maar Uw Wil geschiedde".

Individuele vrijheid en verantwoordelijkheid voor de eigen daden

Het islamitische geloof in al-Qadar (predestinatie of goddelijke voorbeschiktheid) betekent dus niet dat de mens geen vrije wil heeft. Integendeel, Muslims geloven dat God de mens vrije wil gegeven heeft. Muslim zijn betekent: zich overgeven aan God. Dit impliceert dat men vrij is om dat te doen, of niet te doen. Vrije wil en daarop gebaseerde godsdienstvrijheid is een cruciaal element zonder hetwelke islam niet mogelijk is, vandaar dat godsdienstvrijheid zo hoog aangeschreven staat in de Islam.

Vrije Wil en verantwoordelijkheid daarvoor hangt bovendien samen met het geloof in het Laatste Oordeel, waarop elk mens ter verantwoording zal geroepen worden voor zijn of haar daden. Het is op grond daarvan -- van het eigen gedrag en of men al dan niet verkoos te handelen volgens de goddelijke leidraad -- dat men al dan niet naar het paradijs zal gaan.

Voorbestemdheid en vrije wil vormen een complexe materie. Een islamgeleerde legde het verschil tussen voorbestemdheid en vrije wil als volgt uit:

Hij vroeg aan zijn leerling om recht te staan, en één been op te heffen. De leerling deed dit. Daarop vroeg de geleerde aan de leerling om ook zijn tweede been op te heffen. De leerling antwoordde: als ik dat doe, dan val ik !! Waarop de geleerde zei: dit is het verschil tussen vrije wil en lot. Als u uw been niet opheft, en u valt toch, dan was het uw lot dat u zou vallen.

Men zou het verschil ook kunnen uitleggen door te verwijzen naar ons erfelijk materiaal: gebaseerd op ons genetisch materiaal hebben we een kleinere of grotere kans om bepaalde ziekten op te lopen (de voorbestemdheid). Of we deze ziekten ook krijgen, hangt echter in zekere mate ook af van de manier waarop we leven (onze voeding, leefgewoonten, enz., zaken die we met onze vrije wil kunnen kiezen). Dit voorbeeld toont aan hoe we binnen onze vooraf bepaalde grenzen, door onze eigen wil de situatie ten goede of ten kwade kunnen beïnvloeden.

Al-Qadar betekent dus niet inactiviteit noch defaitisme of inertie, maar kracht te veranderen wat kan veranderd worden, en standvastigheid om te aanvaarden wat niet kan veranderd worden.

Individuele verantwoordelijkheid en vrije wil is immers ook een hoeksteen van de islam. Elke muslim is verantwoording verschuldigd aan God voor alles wat hij doet of nalaat te doen. Het feit dat men in zekere mate een vrije wil heeft, wil zeggen dat de mens kan kiezen tussen het goede of het kwade te doen, dat de mens verantwoordelijk is voor zijn keuzes en daarop ook naar zal beoordeeld worden Oordeelsdag - zodoende schrijft elk mens het scenario van zijn eigen oordeelsdag. In tegenstelling tot het christendom, waar het geloof en lidmaatschap van de Kerk betekenen dat men naar de hemel gaat, is in de islam het eeuwig paradijselijk leven afhankelijk van het eigen gedrag. Wanneer men zich goed gedraagt, kan men naar het paradijs hemel gaan, wanneer men zich slecht gedraagt, kan men in de hel terechtkomen - tenzij God vergiffenis schenkt. Een muslim is er niet zeker van dat hij naar het paradijs zal gaan, en de islam geloof dat ook Joden en Christenen tot het paradijs kunnen toegelaten worden. Alles hangt af van of men al dan niet volgens de Geboden van God geleefd heeft, van het eigen gedrag. Islam gelooft ook niet in de Erfzonde, maar gelooft dat elk mens zonder zonde geboren wordt, en dat elk mens de volle verantwoordelijkheid draagt voor de eigen daden.

Individuele verantwoordelijkheid berust op de intentie van de persoon in het licht van zijn mogelijkheden om goed te doen en kwaad te ontwijken of te vermijden anderen kwaad te berokkenen. Volgens de islam zal God bij Zijn Oordeel over mensen, rekening houden met hun intenties. Niet alleen het gedrag op zich telt, maar vooral de reden waarom men zich zo gedraagt. Sommigen gaan zo ver van te stellen dat het hebben van een goede intentie op zich al voldoende is om door God beloond te worden. Dit is natuurlijk al te gemakkelijk. Een goede intentie moet wel degelijk gevolgd worden door gedrag waarmee men deze intentie probeert uit te voeren. Wanneer er dan iets mis zou lopen, geloven muslims dat God op Oordeelsdag rekening zal houden met het feit dat men er goede bedoelingen mee had. Maar als de intentie verkeerd is, is het al mis om mee te beginnen.