Tijdens de maand november zullen in het Zevenbergenbos 43 populierenbomen
langs enkele wandelwegen gekapt worden. De kapping is voorzien in het
beheerplan en voor het nog niet erkende gedeelte van het natuurgebied heeft
het Agentschap natuur en Bos (ANB) een vergunning afgeleverd. Na de kapping
zullen de reeds aanwezige essen ruimte krijgen om uit te groeien tot
majestatische bomen. Langs de wandelweg naar de Vaartstraat heeft de dienst
Erfgoed geadviseerd om een eikendreef aan te leggen in het beschermd
landschap.

In het oudste gedeelte van het natuurgebied (het Sterbos achter de grot)
hadden we tot enkele jaren geleden nog een zeer mooi uitgegroeide linde van
enkele honderden jaren oud. Naast de linde staat een kanjer van een
populierenboom (meer dan 4 meter omtrek en meer dan 40 meter hoog). Deze
bomen waren echter letterlijk op hun hoogtepunt gekomen. Vorige zomer
verloor de lindeboom al een deel van zijn kruin tijdens een windstoot. Begin
november gaf de populierenboom dan de genadestoot aan de buurboom. De top
van de populierenboom viel onverklaarbaar naar beneden op de nog resterende
kruin van de lindeboom. Nu staan er twee zuilen als cactussen naast elkaar.
Zo wordt het oude bos een moziëk waar weer nieuwe bomen kunnen groeien en
waar de rechtstaande stammen langzaam maar zeker zullen opgaan van
broedplaats naar zwammenrijk. Ten slotte zullen ze de genadestoot krijgen
van een zwarte specht die vakkundig het laatste steunpuntje onderuit zal
halen.

Ons rondzwervend damhert dat al meer dan 5 jaar aanwezig is en maar geen
mannelijke partner kan vinden, heeft het nog altijd naar haar zin in het
Zevenbergenbos. Een troost voor haar is de terugkeer van de houtsnippen, de
Vlaamse gaaien, de goudhaantjes en de sijsjes vanuit hun zomerverblijf in
het hoge noorden. Ze krijgen allemaal asiel in het Zevenbergenbos terwijl
onze Gallowaykoeien dan weer even naar het zuiden verhuizen voor hun
winterverblijf in de boerderij van Natuurpunt te Mechelen.

verschenen in
Beheer.flits
5 januari
2012

door
Kevin Lambeets

Het natuurgebied Zevenbergen is gelegen te Ranst. Deze bossen worden beheerd sinds 1998. Dankzij een huurovereenkomst die de lokale vrijwilligers wisten af te sluiten met het Convent van Bethlehem en een doelgericht aankoopbeleid worden heden bijna 50ha bossen en bloemrijke graslanden beschermd. Het areaal bos breidde de afgelopen jaren aanzienlijk uit door de verwerving van de alluviale bossen in het deelgebied Hoge Aard. De krachtlijnen van het beheerplan voor Zevenbergen zijn (i) ongelijkjarigheid, (ii) ongelijksoortigheid, (iii) dood hout in het bos en (iv) exotenbestrijding. De eerste drie pijlers vergen gericht bosbeheer, waaronder ook niets doen, en vooral tijd. Het is vooral wat het actief bestrijden van exoten zoals Amerikaanse vogelkers en Pontische rododendron betreft dat het beheerteam van Zevenbergen zijn strepen al verdiende.

Dertien jaar geleden leek dit een onmogelijk taak aangezien de grote bedekkingsgraad van rododendrons. Tijdens talrijke werkdagen werden struiken manueel afgezaagd, omgekapt en uitgegraven. Nadien werden de rododendrons zodanig opgestapeld dat de wortels in direct contact bleven met de lucht ten einde uit te drogen. Dit project werd maatschappelijk en educatief goed geïntegreerd via de betrokkenheid van ondermeer scouts, scholen en de Jeugdbond voor Natuur en Milieu (JNM). Vermits het eerder kalkrijke bodem betreft, is er weinig hinder van zaailingen.

Voor het naastgelegen gemeentebos wordt momenteel een beheerplan opgemaakt door de Provincie Antwerpen. Daarbinnen is slechts een gedeeltelijke verwijdering van de rododendrons voorzien. Natuurpunt ijvert echter voor een integrale aanpak aangezien de ligging binnen het habitatrichtlijngebied “Bos- en Heidegebieden ten oosten van Antwerpen” en de opname binnen het Vlaams Ecologisch Netwerk. Inheemse bossen en dus herstel van kruidenrijke bosplantengemeenschappen verdienen alle kansen, zeker binnen beschermde natuurgebieden. Een goede opvolging van deze resultaten via monitoring van ondermeer het herstel van de kruidlaag zal de komende jaren ook noodzakelijk zijn. Voor Zevenbergen is alvast de trend gezet met bijna 10.000 waarnemingen via het dataportaal http://waarnemingen.be. (Foto: Marc Gorrens)

Meer info: John Maes (verantwoordelijke beheerteam Zevenbergen); Kevin Lambeets (consulent planning & monitoring)

verschenen in Limonium Jaargang 32 nr.3
september 2011

door
John Maes

Een warm en droog voorjaar en een natte zomer zijn de perfecte ingrediënten om ecologisch gericht hooibeheer in de war te sturen. En toch hebben we in Zevenbergen uiteindelijk op 6 augustus kunnen maaien en 5 dagen later was het hooi droog en binnen. Het bleek nadien de enige droge 5-daagse van de zomer te zijn. In andere natuurgebieden had men minder geluk en was het hooi ofwel rot ofwel brachten de machines veel schade toe aan de plantengroei en de bodemstructuur. Elk nadeel heeft een voordeel. De natte zomer zorgde voor een hoog groeipercentage van de jonge boompjes die we tijdens de voorbije winter aangeplant hebben op een verlaten weiland van ongeveer 1 ha aan de Hogenaard. De bosoppervlakte in eigendom van Natuurpunt aan de Hogenaard wordt hiermee weer een stukje groter.

Nog een voordeel van een natte zomer is de permanente aanwezigheid van water in poelen. We verwachten dan ook een toename van libellen volgende jaren omdat de larven in voldoende water ongestoord konden doorgroeien. En in het kielzog van de libellen zal de boomvalk, tot grote ergernis van de kraaien, zeker niet ontbreken in het Zevenbergenbos. De waterschorpioen werd alvast terug opgemerkt in één van de poelen.
Veel wind was een ander ingrediënt van de voorbije zomer. Populierentakken die afbraken en daarmee afsluitingen van weilanden beschadigden waren schering en inslag. Op de Hogenaard begaf zelfs een Amerikaanse eik van meer dan 50 jaar oud bij een stevige windstoot. De boom viel op een afsluiting van een weide met damherten van een aanpalende eigenaar. Bijna was de Hogenaard en het Zevenbergenbos bevolkt met een kudde damherten. De vrijwilligers van de werkgroep Zevenbergenbos en de werkploeg van Natuurpunt herstelden de schade binnen de week en met de buurman onderhouden we verder de beste relaties.
Om nieuwe schade door afbrekende populierentakken te beperken zullen tijdens het najaar van 2011 een aantal kaprijpe populieren langs wandelwegen en weilanden geëxploiteerd worden. In het kader van bosrandbeheer is dit ook een manier om de biodiversiteit in het Zevenbergenbos nog een extra duwtje in de rug te geven. Bosranden zijn immers bijzonder belangrijk voor vogels, vlinders en andere lichtminnende soorten.

Kleine parelmoervlinder in het Zevenbergenbos (foto Marc Gorrens, 18/09/2011)

Tijdens de voorbije zomer werden door Marc Gorrens vijf nieuwe vlindersoorten ontdekt in het Zevenbergenbos. Het koevinkje, het bruin blauwtje en het zwartsprietdikkopje konden verwacht worden omdat de ruderale plantengemeenschappen en boszoomvegetaties de laatste jaren erg uitgebreid zijn door een gericht beheer. De aanwezigheid van de keizersmantel en de kleine parelmoervlinder is echter minder vanzelfsprekend. De keizersmantel is een uiterst zeldzame vlindersoort die gebonden is aan bosranden, kapvlakten en brede bospaden met kruidenrijke zomen, waar een hoge dichtheid viooltjes aanwezig is. Op de Vlaamse Rode Lijst is de soort aangeduid als ‘met uitsterven bedreigd’. De aanwezigheid van viooltjes in het Zevenbergenbos is hopelijk de stap voor deze vlinder om zich hier te vestigen.
De kleine parelmoervlinder is een soort die in Vlaanderen enkel nog voorkomt op schrale graslanden in de duinen aan de Westkust. Regelmatig worden wel zwervers waargenomen in het oostelijk deel van Vlaanderen waar ook heischrale graslanden voorkomen. Het graslandbeheer in het natuurgebied Zevenbergenbos is gericht op verschaling en misschien is de aanwezigheid van de kleine parelmoervlinder na jaren werken aan een gericht beheer een mooi resultaat. Nu maar afwachten of we de volgende jaren een duurzame populatie kunnen verwachten.

Na al dit vlindergeweld mogen we zeker de buizerd niet vergeten die vlak naast het Zevenbergenbos in een privébos naast de E313 drie jongen groot bracht. Proficiat aan dit buizerdkoppel, volgend jaar zijn ze weer welkom en hopelijk in het gezelschap van een koppeltje torenvalken . De torenvalk was immers de grote afwezige in 2011. In april was er ook nog een eenzame bonte vliegenvanger die een nestholte had uitgekozen maar ondanks zijn zangtalent maar geen wijfje kon vinden. Dit mannetje bonte vliegenvanger krijgt van ons de prijs van pechvogel van het jaar.

Uitbundige voorjaarsbloei in het bos en in de hooiweiden

De maand maart was droog en eerder zonnig en bracht daardoor een uitbundige en vroege bloei van de bosanemonen en sleutelbloemen op gang. Wie er niet bij was tijdens de opennatuurdag op 3 april heeft iets gemist. Geen nood, volgend jaar is de afspraak voor de opennatuurdaq op zondag 1 april. Door het gericht bosbeheer weten we nu al dat de voorjaarsbloei volgend jaar minstens even spectaculair zal zijn. De pannenkoeken zullen nog beter smaken dan ooit tevoren.
Begin mei keert de bloemenpracht van het bos zich om naar de hooiweiden. Nooit tevoren hadden we zoveel knolsteenbreek in de hooiweiden. Ook de waterviolier was weer present in de door kwelwater gevoede beken en plassen. Elke dag is het in Zevenbergen vechten tegen de gewenning aan al dat natuurfraais, al was het maar om de verwondering telkens opnieuw een kans te geven.

Rare vogels

De bonte vliegenvanger is terug van weggeweest. In het wandel- en speelbos van de gemeente Ranst zingt sinds begin april een mannetje bonte vliegenvanger. De vrouwtjes komen enkele weken later toe uit Afrika en manlief heeft al een bedje gespreid in een holte van een oude eikenboom. Of er een succesvolle broedpoging uit volgt valt nog af te wachten. De grasmus laat zich voor het eerst volop horen in de houtkant naast de Kleine Merrebeek. Hopelijk kunnen we voor de grasmus een eerste succesvolle broedpoging verwachten.
In de Drogenhofschuur van Natuurpunt hebben we nestkasten aangebracht voor de boerenzwaluw. En wat doen die zwaluwen dan? Ze bouwen gewoon een nieuw nest naast de nestkasten. Doe zo verder lieve zwaluwen.
Met al die waarnemingen mogen we de zwarte wouw niet vergeten die begin april op doortrek even een kijkje kwam nemen boven Ranst. Dit tot groot ongenoegen van enkele kievitten die een belager van formaat te lijf gingen en als kleine kwelduivels duikvluchten maakten rond een langzaam wiekende vliegende deur.
Door al die drukte in het luchtruim is de torenvalk wellicht vergeten een nest te maken in zijn nestkast aan de Kleine Merrebeek.

Slechte bosbouwers als wij zijn – dixit schippers aan de wal – geeft heel wat staand en liggend dood hout in het Zevenbergenbos. En toch komen hier pareltjes van vogels op af. De middelste bonte specht heeft het naar zijn zin met al dat zacht dood hout. Zeker één koppeltje, wellicht zelfs twee koppeltjes bewonen nu het Zevenbergenbos. Waar is de tijd dat natuurverenigingen busreizen organiseerden naar Duitsland om een glimp op te vangen van de zeldzame middelste bonte specht. In het bos is het in de meimaand laveren tussen de laag aan de grond gelegen nesten van tjiftjaffen en eenden met hun kroost op zoek naar verkoelend zwemwater. Laat het eeuwig lente blijven zodat de koekoek zijn ei kwijt kan.

Reinaert legt het bijltje

Begin april lag er een dode vos in het Zevenbergenbos. De doodsoorzaak kon nog niet vastgesteld worden. De toezichthouder van ANB voor handhaving heeft het kadaver aan het laboratorium van de universiteit Gent bezorgd. Als de doodsoorzaak niet natuurlijk zou zijn, dan wijst dit overduidelijk naar grote mensen die bang zijn voor kleine dieren. Sinds begin april is er nu ergens een vossenburcht die verlaten is.

Feest in het natuurgebied

Sinds 7 mei is het Drogenhofpad van Natuurpunt door en rond het Zevenbergenbos een stuk aantrekkelijker geworden. De gemeente Ranst heeft in samenwerking met de Bosgroep Antwerpen Zuid en Natuurpunt een veilig wandelpad aangelegd naast de Schawijkstraat. Natuurpunt stelde de grond ter beschikking, de bosgroep Antwerpen Zuid zorgde samen met de gemeente Ranst voor subsidies voor de aanleg van een wandelbrug over de Hogenaerdseloop en de gemeente Ranst heeft in eigen regie het wandelpad aangelegd. Verder werden met enkele privé-eigenaars en met ANB afspraken gemaakt om het Drogenhofpad uit te breiden met een traject in het bosgedeelte tussen het Zevenbergenbos en het Muizenbos. Het Drogenhofpad is nu volledig verkeersvrij en met een lengte van 3,5 km een feest om van de natuur te genieten, te joggen of te wandelen. Op 7 mei werd de houten brug in FSC-gelabeld hout plechtig ingehuldigd door schepen Stan De Schutter van de gemeente Ranst en door Martine Van Goethem, voorzitter van de Bosgroep Antwerpen Zuid. Een heerlijke receptie die aangeboden werd door de Bosgroep Antwerpen Zuid aan de schuur Drogenhof van Natuurpunt maakte er voor alle aanwezige leden van Natuurpunt, de Bosgroep en de vertegenwoordigers van de gemeente Ranst een echt feest van.

Natuur beheren is een erg dynamische activiteit. In de omgeving van het Zevenbergenbos is dit duidelijk merkbaar. Naast de talrijke vrijwilligers van Natuurpunt die tijdens de zaterdagse en doordeweekse werkdagen de natuurkwaliteiten verhogen zijn ook andere actoren betrokken bij de valorisatie van de natuur- en belevingswaarden in en rond het Zevenbergenbos.

In samenwerking met het Gemeentebestuur van Ranst en de Bosgroep Antwerpen Zuid werd voor het Zevenbergenbos een toegankelijkheidsregeling uitgewerkt. Het Drogenhofpad is veiliger gemaakt door de aanleg van een wandelweg langs de Schawijkstraat met een houten brug over de Hogenaerdseloop. De grond waarop de wandelweg ligt is van Natuurpunt, de houten brug in FSC gelabeld hout werd gefinancierd door de Bosgroep Antwerpen Zuid en de gemeente Ranst. Het wandelpad in dolomiet werd gerealiseerd door de gemeentelijke diensten van Ranst. De volgende weken zal de bewegwijzering van het Drogenhofpad nog verder gerealiseerd worden langs het nieuwe tracé dat uitgebreid werd met enkele privé-bossen en een deel van het domein van ANB. Natuurpunt zorgt voor nieuwe infoborden rond het bos met vermelding van de toegankelijkheidsregeling en de afbakening van het natuurgebied en het speelbos.

Op de recent aangekochte gronden van de Hoge Aard heeft de werkgroep Zevenbergenbos van Natuurpunt Schijnvallei een nieuw bos aangeplant met autochtoon plantmateriaal. Duizend essen, elzen, meidoornen, sleedoornen en rode kornoeljes zullen de volgende jaren uitgroeien tot een volwaardig bos aan de rand van het bestaande boscomplex langs de Kleine Merrebeek.

De bovenloop van de Kleine Merrebeek is van onschatbaar belang voor de biodiversiteit in de omgeving rond Zevenbergen. Vroeg in de maand mei kleurt de beek paarswit door de bloeiende waterviolieren. In overleg met het gemeentebestuur van Ranst en de dienst waterbeheer van de provincie Antwerpen zoeken we naar de beste manieren om in dit deel van de waterloop een goed beheer voor de waterkwaliteit en de biodiversiteit uit te voeren.

Het gebied van het Zevenbergenbos en het aansluitende Muizenbos is een beschermd landschap. De provincie Antwerpen stelt hiervoor een landschapsplan op. Bij goedkeuring van dit plan kunnen eigenaars en beheerders van gronden in het gebied een beroep doen op subsidies om waardevolle landschapselementen te onderhouden. Voor Natuurpunt komt er dan wellicht een opportuniteit om de 18de eeuwse poort aan de rand van het natuurgebied te restaureren.

Er is dus heel wat te beleven in en rond het Zevenbergenbos. Iedereen is van harte welkom tijdens het hoogtepunt van de voorjaarsbloei op de opennatuurdag van zondag 3 april tussen 10 en 17 uur.

In het Zevenbergenbos is de herfst en de winter met bijzonder intensieve beheerswerken voorbij gegaan. Populieren geleidelijk kappen staat bovenaan het lijstje in het beheersplan. Vandaar dat we sinds september bezig zijn met het schalmen, opmeten en berekenen van de inhoud van te kappen populieren. 50 populieren hebben we aan de hoogst biedende exploitant letterlijk op staande voet verkocht. Eind oktober gingen de populieren langs de hofgracht en in enkele bosranden voor de bijl. Maar dan begon pas het werk voor de vrijwilligers van de werkgroep: kronenhout verwijderen en de takjes in de hooiweide opruimen om die terug maaibaar en begraasbaar te maken. Dit heeft de herfst gekleurd met tientallen extra werkdagen. Af en toe werd dit werk gekleurd met overtrekkende kramsvogels en koperwieken, een nieuwsgierig roodborstje of een wegsprintende bosspitsmuis.

Een tweede prioriteit op het beheersplan is het verwijderen van rhododendron en het maken van openingen in het beukenbestand. Voor de aanpak van de rhododendron hebben we vaste vrijwilligers. De JNM van Antwerpen-Zuid is elk jaar in november op post om dit werk gestaag verder te zetten. Openingen maken in het beukenbestand is winterwerk, de latere invulling van de openingen is dan weer het werk van de natuur zelf. En zo krijgen we variatie in soorten en leeftijden in de bestanden.

Het creëren van niches in het ecosysteem van het Zevenbergenbos rendeert duidelijk. De resultaten van de monitoring van nachtvlinders zijn hier een voorbeeld van. Leo Janssens heeft na 6 jaar determineren van nachtvlinders in het Zevenbergenbos al 662 soorten waargenomen waarvan 95 nieuwe soorten in 2009.

Na de aankoop van een klein perceel naast de verkaveling Boswijk tijdens de zomer van 2009, mogen we nu ook fier de aankoop aankondigen van ongeveer 5,2 ha bos en weilanden in de vallei van de Kleine Merrebeek, ter plaatse gekend als Hogenaard en Verloren Kost. Het is een oud essen-elzenbos met soorten als eenbes en dotterbloem. De Kleine Merrebeek loopt er dwars doorheen. Op zondag 18 april richten we een kennismakingswandeling in met een verkenning van het nieuw verworven terrein (zie ook aankondiging activiteiten, de Kleine Merrebeek, van bron tot monding).

Op 28 maart heeft het Zevenbergenbos haar witte bruidskleed aangetrokken. Niet te missen is de aanblik van het tapijt van bosanemonen met daartussen de gele toetsen van speenkruid en slanke sleutelboem. Iedereen is welkom op de opennatuurdag van zondag 28 maart. Er zijn geleide wandeling om 10 uur, om 14 uur en om 14.30 uur vanaf de Mariagrot aan de Kasteeldreef. Vrij wandelen en gewoon genieten van de bloemenpracht en een pannenkoek aan het boshuisje is ook mogelijk (zie ook aankondigingen activiteiten, opennatuurdag Zevenbergenbos).

En voor wie de opennatuurdag gemist heeft, kan ook op zondag 11 april nog terecht voor de laatste dagen van de voorjaarsbloei. De wandelvereniging Ranstuilen trekt die dag langs het Zevenbergenbos voor haar jaarlijkse wandeltocht. De Drogenhofschuur is dan het decor voor een controlepost. Ook hier is iedereen welkom voor een wandeling in het natuurgebied en een natje en een droogje ten voordele van het reservatenfonds.

verschenen in Limonium Jaargang 30 nr.3
september 2009

door
John Maes

Het natuurgebied Zevenbergenbos is in 2009 weer een beetje groter geworden. Bij de realisatie van de verkaveling Boswijk, grenzend aan het Zevenbergenbos, bleef een perceel dat in ‘habitatrichtlijngebied en beschermd landschap’ ligt, onverkaveld over. Dit biologisch waardevol perceel met een oppervlakte van  1479 m² heeft Natuurpunt van de verkavelaars kunnen aankopen. Het is het eerste perceel in eigendom van Natuurpunt in het Zevenbergenbos. In totaal beheert Natuurpunt nu al ruim 44 ha in erfpacht of met gebruikersovereenkomsten en vanaf nu dus ook in eigendom vlakbij het centrum  van Ranst.  Hiermee vormt het natuurgebied Zevenbergenbos een van de grotere aaneengesloten reservaten in de Antwerpse groene gordel.

Met de gemeente Ranst hebben we een samenwerkingsovereenkomst voor het maaien van de wandelwegen die steeds toegankelijk zijn. Natuurpunt heeft naast de Schawijkstraat  het begrazingsraster enkele meter verplaatst zodat de gemeente Ranst kortelings een verhard wandelpad kan aanleggen. Het Drogenhofpad van 3,5 km rond en door het Zevenbergenbos wordt hiermee in de toekomst aantrekkelijker.

Na de strenge winter en de latere maar erg uitbundige voorjaarsbloei mochten we dit jaar weer heel wat interessante broedgevallen noteren.  Zeker 4 spechtensoorten (groene specht , zwarte specht, grote bonte specht en kleine bonte specht) hakten er lustig op los. Naast broedgevallen van boomklever, boomkruiper en vele zangvogelsoorten, is een broedgeval van de zwarte mees opgemerkt in een wortelkluit van een omgevallen boom. De nestkast voor de torenvalk was andermaal succesvol ingenomen met 5 stevige jonge uitvliegers als resultaat. De nestkasten voor de kerkuilen in de Drogenhofschuur en Millegemkerk bleken wel bewoond maar tot broeden zijn de kerkuilen niet overgegaan. Dit fenomeen werd op de meeste plaatsen in Vlaanderen vastgesteld. Wellicht is het ontbreken van geschikte prooidieren de belangrijkste oorzaak. Verder waren er  broedgevallen van buizerd en wellicht ook havik. De havik pleistert voortdurend in en rond het Zevenbergenbos en het is vrijwel zeker dat er een succesvol broedgeval geweest is. De bestanden van de ijsvogel zijn wel sterk uitgedund door de lange vrieswinter, maar we nemen toch geregeld stekelbaarsvangende exemplaren waar aan de Vlaspoel.

Het amfibieënleven aan de Vlaspoel heeft zich snel herpakt na de strenge winter met krioelende zwermen dikkopjes van de gewone pad en de bruine kikker tot gevolg. De stekelbaarsjes, kleine watersalamanders, alpenwatersalamanders en de larven van libellen hebben zich tegoed gedaan aan dit feestmaal. Toch heeft de natuur gezorgd voor voldoende overlevers want overal in het natuurgebied treffen we nu minikikkertjes en minipadden aan die hun eerste stappen op het land zetten.

Over vossenstreken kunnen we weinig vertellen. We hebben geen zichtwaarnemingen van vossen, maar hij is zeker aanwezig in de ruime omgeving. Hier en daar horen we berichten van mensen die hun kippen of hun ganzen kwijt raken. Dit pleit voor hogere vosafwerende afsluitingen rond kippenhokken. Hoe minder voedsel de vos ter beschikking krijgt, hoe minder vossen in een gebied zullen leven.

De warme zomernachten brachten weer talrijke gloeiwormen in het natuurgebied aan het licht. Ook voor de nachtvlindertellingen was het een topjaar. Op 1 augustus trof Leo Janssens een nieuwe nachtvlindersoort (Stenoptinea cyaneimarmorella)  voor Vlaanderen aan in het Zevenbergenbos. Ook werden nog relatieve zeldzaamheden ontdekt door Marc Gorrens zoals de trekvlinder Sitochroa palealis en de zwervende heidelibel. De trekvlinders zoals de distelvlinder, de atalanta en de oranje luzernevlinder  zijn zoals elders in Vlaanderen en in Europa duidelijk terug van weggeweest. Het bont zandoogje, het bruin zandoogje en de distelvlinder zijn in het Zevenbergenbos de meest geziene vlinders tijdens de zomermaanden.

Al dit natuurfraais zou er niet zijn zonder een doeltreffend beheer. De zaterdagse en ook doordeweekse werkdagen hebben tot mooie realisaties geleid. De oprit van de Drogenhofschuur werd verbreed en opgemetseld met kasseien. Hooibeheer door de Dobbelhoeve uit Schilde en distels maaien is tijdens de zomermaanden ook een vast item geworden. De 9 Galloways van Natuurpunt zorgen voor de nabegrazing op de bloemrijke weilanden.  Een recent geplaatste afsluiting tussen de verkaveling Boswijk en het nieuw aangekochte perceel zorgt voor kanalisering van de betreding in het natuurgebied.  De voorbereiding van de winterwerkzaamheden is intussen ook al aan de gang met het schalmen van populieren die gekapt zullen worden in het kader van het beheerplan. Ook  het voorbereiden van het hakhoutbeheer en de dunning van beukenaanplant om meer licht en variatie in ouderdom en soorten in het bos te krijgen, brengt de herfstsfeer al aardig dichtbij.

Op zondag 13 september is het Natuurgebied Zevenbergen integraal geopend ter gelegenheid van de Open Monumentendag. Er is een fietscircuit vetrekkend vanaf de Boswijk en de Grot aan de Kasteeldreef en een wandelcircuit doorheen het natuurgebied. Op dit circuit is de historische Drogenhofschuur (18de eeuw) langs de Schawijkstraat te bezichtigen. We kijken nu al uit naar het paddestoelenseizoen in het bos. Op zondag 11 oktober is er een geleide herfstwandeling met speciale aandacht voor paddestoelen onder leiding van ervaren natuurgidsen. De wandeling start om 14.30 uur aan de grot, einde Kasteeldreef te Ranst (500 meter van bushalte Kastanjelaan, bussen nr. 420 en 423).

verschenen in Limonium Jaargang 28 nr.3
september 2008

door
John Maes

Winterwerk om te verwarmen

De voorbije winter was bijzonder druk op het gebied van beheerswerken in het Zevenbergenbos. Door de bergen werk die de vrijwilligers verzet hebben zal de natuurkwaliteit  de volgende jaren met enig geduld beslist toenemen.
Een rij kaprijpe populieren langs de Kleine Merrebeek is gekapt. De beste stukken van de stammen zijn geleverd aan fineerbedrijven en de andere stukken zijn verkocht aan houtzagerijen die er transporthout (paletten, kisten, stuwhout) van maken. Voor de vrijwilligers van Zevenbergen was het wel een hele klus om het kronenhout te verwijderen op de weilanden naast de gekapte populieren. Gelukkig heeft de aanschaf van een tractor uit een ander werkingsgebied van Natuurpunt ons uit de nood gered. Nu kunnen we in het 46 ha grote domein dankzij de tractor, een kar en een laadbak makkelijker beheerswerken uitvoeren met de vrijwilligers.
Na het opruimen van het takkenhout hebben we naast de Kleine Merrebeek een houtkant aangeplant met inheemse struiken en boomsoorten die aangepast zijn aan de standplaats (hazelaar, meidoorn, sleedoorn, es, els, zomereik, haagbeuk, gelderse roos).

En toen kwam de lente. De voorjaarsbloei met bosanemoon en slanke sleutelbloem was uitbundig en werd dan ook door duizenden mensen bewonderd tijdens de open-natuurdag en de wandelinghappening van de wandelvereniging ‘de Ranstuilen’.  De hooilanden stonden in bloei met veel knolsteenbreek, pinksterbloem en een enkele adderwortel. De weilanden in Zevenbergenbos waren klaar om de Galloways uit Mechelen te ontvangen. De vlaspoel krioelde van het leven. Een inventarisatie leverde tussen de dikkoppen van bruine kikker en gewone pad veel alpenwatersalamanders en kleine watersalamanders op. Volgens één bron zijn er ook vinpootsalamanders en een mannetje kamsalamander gedetermineerd. Als dit klopt plaatst Zevenbergenbos zich vooraan op de schaal van het voorkomen van een diversiteit aan salamandersoorten. Ook nog in de lente plaatsten we twee nestkasten voor steenuil en één nestkast voor torenvalk (met de hulp van Quinten Van Alstein). Steenuilen hebben er nog niet gebroed, maar de torenvalk was tot diep in de zomer actief met het grootbrengen van drie jongen. De kerkuilenbak die vorig jaar geplaatst werd in de schuur van het Drogenhof, bleek bij nazicht niet bezet te zijn.

Zomertijd, hooitijd en vlindertijd?

En toen kwamen er geen vlinders. De schaarste aan vlinders was ook in het Zevenbergenbos waarneembaar. Het oranjetipje was tijdens het voorjaar al minder gespot, de gewone vlindersoorten bleven ook wat achterwege. Enkel het bont zandoogje aan de bosranden en het bruin zandoogje in de hooilanden lieten zich geregeld zien. Af en toe konden we een fraai landkaartje observeren en op de schaarse zonnige dagen warmde een enkele atalanta zich op als voorbereiding voor de latere trek naar het zuiden. Laten we de slechte zomer maar de schuld geven van het vlindertekort. En dan zijn we meteen bij de zomer beland en dat betekent hooitijd. Ongeveer 5 ha hooiland is gehooid op 4 dagen tijd, tussen twee regenperioden, door de uitbater van de Dobbelhoeve in Schilde. De melk van de Dobbelhoeve zal volgende winter wat meer biologisch gekleurd zijn dankzij het hooi van het Zevenbergenbos. Zomerzon of niet, wat altijd groeit zijn de akkerdistels in de weilanden. Normaal zouden we hiervan niet wakker liggen, maar onze buren wel. Goed nabuurschap verplicht ons de distelgroei min of meer te beperken door te maaien. Onze tractor bewees ook voor deze klus goede diensten zodat we geen loonwerker meer moeten aanspreken. Enkele jaren volhouden en we zullen wellicht de distelwoekering volledig onder controle hebben.
De fikse zomerse regenbuien en windvlagen hebben in het eeuwenoude bomenbestand van het Zevenbergenbos ook hun tol geëist. De oudste lindeboom van Ranst heeft hierdoor zijn kruin verloren. De stam staat er nog, de kruin ligt er naast en de natuur profiteert van de plotse lichtinval. Voor het verlies aan uitzicht treuren we, voor de natuurvariatie kunnen we alleen maar juichen. Natuurbehoud is dikwijls twijfelen tussen emotie en ratio. In dit geval heeft de natuur zelf voor de ratio gekozen.

Een nieuwe plant voor het natuurgebied dook tijdens de zomermaanden op langs de Kleine Merrebeek. Het betreft de reuzenbalsemien. Deze eenjarige plant uit Noord-India kan op enkele jaren tijd moerasgronden naast beken en rivieren volledig overwoekeren. De oevers van de Kleine Nete staan er inmiddels vol van. Een maai-interventie bij alle aanwezige planten zal hopelijk de verspreiding langs de Kleine Merrebeek (en verder naar het Groot Schijn) wat in de hand kunnen houden. Alleszins een op te volgen evolutie. Wellicht is de plant in het natuurgebied terecht gekomen via zaadjes op de machines en tractoren van de bosontginners die de populieren gekapt hebben.
De zomer is op dit moment nog niet geëindigd waardoor de natuur nog volop actief is. Libellen aan de vlaspoel, die door de natte zomer niet uitdroogde, zorgen voor nakomelingen. De ijsvogel laat zich maar al te graag bewonderen langs de vlaspoel maar verraadt niet waar zijn kroost wordt groot gebracht. De steeds aanwezige buizerd doet zich maar al te graag tegoed aan muizen en mollen in de weilanden en af en toe ook aan één van de overvloedig aanwezige houtduiven. In de weilanden stoeien hazen en plaatselijk ook konijnen. Enkele fazanten hebben het naburige jachtterrein verlaten, wegens te onveilig, en hebben hun kroost grootbracht in het natuurgebied. We geven de fazanten groot gelijk.

Drogenhofpad

En dan is er ook nog groot nieuws voor wie graag wandelt in het natuurgebied Zevenbergenbos. In samenwerking met de gemeente Ranst hebben we een nieuw wandelparcours uitgetekend met de openstelling van een voorheen niet toegankelijke weg tussen de grot aan de Kasteeldreef en de Vaartstraat. De wandelroute heet Drogenhofpad en is 3 km lang. Ze gaat door en rond het natuurgebied Zevenbergen en het gemeentelijk wandelbos. Op 4 plaatsen langsheen het traject staan infoborden met een kaart van het gebied en de wandelroute.  Langs het traject staan ook palen met aanwijzingen voor de te volgen weg. Mogen we u ook begroeten op het Drogenhofpad? Er is ook de mogelijkheid om deel te nemen aan een geleide herfstwandeling op plaatsen waar het normaal niet toegankelijk is. De afspraakplaats voor de herfstwandeling is de grot aan de Kasteeldreef op zondag 5 oktober om 14.30 uur. Een slecht vlinderjaar belooft wellicht een goed paddestoelenjaar te worden. We kijken dus al uit naar de herfstperiode.

verschenen in Limonium Jaargang 28 nr.4 december 2007

door
John Maes

De kerkuilenwerkgroep van Vlaanderen controleert in de Millegemkerk te Ranst elk jaar de nestbak die onder het zadeldak boven het schip geplaatst is.  Tijdens de maand juni 2007 werden 3 goed doorvoede uilskuikens van de kerkuil aangetroffen. De droge aprilmaand zorgde immers voor een goed muizenbestand waardoor het broedsucces van de kerkuilen toeneemt. De uilskuikens werden geringd, gewogen en beoordeeld op hun gezondheidstoestand alvorens ze terug in het nest te plaatsen. De Jeugdbond voor Natuurstudie en leden van Natuurpunt (Kris Boers) onderzochten ook de braakballen die via de dakgoot en de regenpijp naast Millegemkerk te vinden zijn. Dit leverde een beeld van het menu van de Millegemse kerkuilen op. 50 % van hun menu bestaat uit huisspitsmuis, 10 % bosmuis, 10 % bosspitsmuis en 5 % aardmuis. De overige 25 % zijn verdeeld over nog 8 andere soorten muizen en ratten.

Ten noorden van het Zevenbergenbos verbleef de voorbije winter ook een kerkuil in de schuur van Natuurpunt (Drogenhof) langs de Schawijkstraat. Analyse van de braakballen van deze kerkuil leverde een volledig ander menu op. De kerkuil van het Schawijk leeft voor 40 % van de dwergmuis (een soort van extensief beheerde graslanden), voor 30 % van de aardmuis en verder nog 15 % van de bosmuis. De overige 15 % zijn verdeeld over 6 andere soorten. We kunnen dus stellen dat de kerkuil van Millegem zijn voedsel meer in tuinen en cultuurlanden zoekt (huisspitsmuis) terwijl die van het Schawijk meer leeft van de soorten in de weilanden en houtkanten rond  het Zevenbergenbos (dwergmuis).

verschenen in Limonium Jaargang 28 nr.4 december 2007

door
John Maes

Het voorbije jaar was een echt werkjaar voor de kern van vrijwilligers die het wel en wee van de natuur in het Zevenbergenbos in goede paden trachten te leiden. De nieuwe aanwinst van weilanden langs de Kleine Merrebeek en de Schawijkstraat is stilaan aan het uitgroeien tot een schatkamer waar af en toe  een nieuwe vogelsoorten en plantensoorten voor het natuurgebied opduiken.  Recent werd poelruit ontdekt in een verrruigd moerasgedeelte langs de Kleine Merrebeek waar gedurende twee jaar niet meer gehooid werd. Poelruit behoort tot de familie van de ranonkelachtigen (met onder andere boterbloem en bosanemoon als meer gekende soorten). In halfschaduw groeit de soort langs de Kleine Merrebeek samen met engelwortel, gewone wederik, leverkruid, kattestaart en wellicht oeverzegge. De aanwezigheid van oeverzegge moet nog bevestigd worden door determinatie tijdens de bloei volgend jaar. In de Atlas van de flora van Vlaanderen en het Brussels Gewest uit 2006 wordt poelruit als vrij algemeen beschouwd, maar steeds gebonden aan verruigde randen langs waterlopen en beken. Er is wel een significante achteruitgang in een aantal uurhokken waar te nemen (ook in de omgeving van het Schijnbekken).  In Wilde Planten van V. Westhoff wordt poelruit aangegeven als kensoort voor een verruigend verlandingsmilieu op vochtige min of meer stikstofrijke minerale en venige gronden. De begeleidende soorten zijn exact dezelfde als degene die in het natuurgebied Zevenbergenbos poelruit begeleiden. De vondst van poelruit bevestigt de uitzonderlijk zeldzame status van de bovenloop van de Kleine Merrebeek als een van de laatste oorspronkelijke zuivere waterlopen in het Schijnbekken ten westen van het Albertkanaal met relicten van middeleeuwse moerassen. 

De begrazing met Galloways in het natuurgebied loopt ten einde. Langsheen de Boerenkrijglaan verhuizen de Galloways al vanaf half november naar de boerderij van Natuurpunt in Mechelen. Op de weilanden langs de Kleine Merrebeek kunnen de dieren nog rustig verder grazen tot half december door de aanwezigheid van enkele hoge en droge weilanden en de aanwezigheid van een schuilhok. Op 11 november werd de begrazing van dit weilandencomplex bekroond met de geboorte van een kalfje (zie foto).

In het Zevenbergenbos zal tijdens de winter een perceel hakhout gekapt worden. Dit is een eeuwenoude techniek die in onbruik geraakt is door het vele handwerk dat er aan te pas komt. De hoge brandstofprijzen doen echter de vraag naar brandhout stijgen en dat is de reden waarom dit onderdeel van het beheersplan nu kan uitgevoerd worden. We hopen door deze ingreep de voorjaarsbloei terug te stimuleren en vooral in het voorjaar een geschikt milieu te creëren voor de nachtegaal. Deze onopvallende zanger moet het echt van zijn zang hebben om waargenomen te worden. Jong opschietend struikgewas onder hoge loofbomen is de ideale biotoop voor de nachtegaal.  We kijken uit naar zijn terugkomst.  Sinds half oktober heeft de houtsnip zich ook al gevestigd in het winterverblijf van het Zevenbergenbos. We gunnen ze de onverstoorde rust zodat ze volgende zomer terug voor nakomelingen kunnen zorgen in de uitgestrekte bosgebieden van  Scandinavië of Siberië.

verschenen in Limonium Jaargang 28 nr.2 juni 2007

door
John Maes

Na de turbulenties in het weer van de voorbije winter en lente met de nodige stormen en sneuvelende hitterecords is het natuurgebied Zevenbergenbos in Ranst in zomerrust gegaan. Terugblikkend kunnen we stellen dat de natuur in het Zevenbergenbos er zeker niet op achteruit gaat. De biodiversiteit is er bijzonder gevarieerd en specifieke soorten krijgen kansen. Op 1 april konden enkele honderden bezoekers van de opennatuurdag genieten van de zeer uitbundige voorjaarsbloei waarbij vooral bosanemonen het uitzicht bepalen. De zwarte specht liet zich geregeld zien en horen en dit gaf bijkomend spektakel.  De uitbarsting van natuurgeweld tijdens de maanden  april en mei gaf heel wat bijzondere waarnemingen.

In het struikgewas rond de vlaspoel zingt de nachtegaal zijn beste repertoire. Ondertussen vliegt naast de vuurjuffer ook de ijsvogel regelmatig over de vlaspoel op zoek naar stekelbaarsjes. De buizerd zweeft op mooie dagen schijnbaar louter voor het plezier onverstoorbaar hoog boven het bos.  In de vlaspoel is het amfibieënleven ook present met kleine watersalamander, alpenwatersalamander, gewone pad, bruine kikker en sinds kort horen we tijdens warme dagen ook het gekwaak van de groene kikker. Wat dit jaar bijna volledig ontbreekt in de vlaspoel is de waterviolier. De oorzaak ligt bij de natte maand augustus waardoor de vlaspoel niet uitgedroogd is en de waterviolier als moerasplant niet kon kiemen. De zaadbank in de waterbodem blijft echter actief en als de zomer normaal wordt, dan hebben we volgend jaar in mei terug een explosie van bloeiende waterviolieren.

In de schuur naast de vlaspoel heeft een kerkuil een slaapplaats gevonden. Uit het braakballenonderzoek blijkt dat die zich vooral voedt met de dwergmuis. De dwergmuis leeft in de hoog gras en ruderaal terrein. Dit biotoop is ruimschoots voorhanden in de meer dan  7 ha weilanden tegenover de schuur. Met de kerkuilenwerkgroep is nu al een afspraak gemaakt om in september een nestbak in de schuur te plaatsen. Hopelijk kunnen we dan volgend jaar geboortekaartjes sturen van een nest jonge kerkuilen. Jonge kerkuilen zijn er dit jaar wel in Millegemkerk te Ranst. Op 26 mei heeft de kerkuilenwerkgroep 3 jongen gewikt en gewogen en geringd. De bijzondere warme aprilmaand heeft overal voor een explosie van het muizenbestand gezorgd waardoor de kerkuilen een succesvol broedjaar hebben.

De zwarte specht profiteert in het Zevenbergenbos volop van het toenemend aanbod van dood hout waardoor ook voor deze vogel tafeltje-dek-je met een bijhorend broedgeval van toepassing is. Eind mei kwamen de jonge zwarte spechten met hun kopjes uit het nest hangen in afwachting van moeder en vader zwarte specht.

Een inventarisatie van vlinders in de weilanden leverde op 8 april een uitzonderlijk rijk resultaat op: citroentje, klein koolwitje, groot koolwitje, klein geaderd witje, oranjetip, bont zandoogje, gehakkelde aurelia, dagpauwoog en boomblauwtje. In de weilanden is door de maaibeurten van vorig jaar het aantal distels fors verminderd. Dit bewijst dat deze plant ook op natuurlijke wijze terug te dringen is. Anderzijds is de knolsteenbreek in de hooiweide, samen met schermhavikskruid en blauwe knoop sterk in opmars. Een verder gaande verschraling door het volgehouden hooibeheer leidt wel degelijk tot een  toename van een aantal specifieke soorten in de hooiweide. Eenbes, keverorchis, gulden boterbloem en heelkruid toonden zich ook allemaal present in het oude bosgedeelte.

Ondertussen zijn ook de Gallowaykoeien toegekomen uit hun winterverblijf in Mechelen. Ze zijn te bezichtigen in de weilanden langs de Schwaijkstraat tegenover de schuur van het Drogenhof en in de weilanden langs de wandelweg vanaf het oud kasteel Zevenbergen. Wellicht mogen we tijdens de zomerperiode ook nog enkele geboorten van kalfjes verwachten. De konijnen en hazen in het gebied mogen dus rekenen op speelkameraadjes.

Het natuurbeheer in het Zevenbergenbos richt zich in de komende maanden en jaren op het verder ontwikkelen van variatie in de bosstructuur en op natuurontwikkeling op de landbouwgronden langsheen de Schawijkstraat. Opruimen van oude weideafsluitingen, maken van nieuwe rasters, knotten en maaien horen daar allemaal bij. De zaterdagse werkdagen zijn ondertussen een begrip geworden waarvoor steeds meer vrijwilligers zich aanmelden. Ook de JNM van Antwerpen steekt regelmatig een handje toe en dit is meer dan welkom. Het resultaat mag dan ook met fierheid getoond worden tijdens de geleide wandelingen doorheen het natuurgebied.

verschenen in Limonium Jaargang 28 nr.1 maart 2007

door
John Maes

De winter van 2006-2007 zullen we in Zevenbergen Ranst niet snel vergeten: een zachte winter maar ook een stormachtige winter. Op 18 januari zijn 4 honderdjarige beuken in het natuurgebied Zevenbergenbos door de wind geveld. Daarnaast sneuvelden nog een twintigtal andere bomen (populieren, sparren, eiken, berken).  De vrijwilligers van de Werkgroep Zevenbergenbos hebben nadien zo goed als mogelijk de wandelwegen terug vrij gemaakt. Veel omgevallen bomen blijven in het meest kwetsbare gedeelte gewoon liggen.  Het langzaam verterende hout zal de komende twee decennia voor uitbundig leven zorgen, gaande van mossen, schimmels en paddenstoelen tot insecten en hun gevederde en andere belagers. Dood hout brengt leven is de paradox die een stormachtige winter teweeg brengt. 

Naast het opruimen van stormschade werden door vrijwilligers ook een aantal jongere beuken verwijderd op plaatsen waar die in het verleden dicht bij elkaar geplant zijn. Beuken hebben de gewoonte alleen zichzelf te verdragen en vooral op de hogere zandachtige gronden in het natuurgebied zorgt dit voor verzuring van de bodem en afsterven van alle andere bomen en struiken onder het bladerdek van de beuken. Om de ecologische waarde van de monoculturen van beuk te verhogen, kappen we hier en daar een aantal gaten in het beukenbestand. Na enkel jaren zien we daar dan al terug andere plantensoorten verschijnen en komt er variatie en een mozaiekstructuur in het bosbestand tot stand.

De inrichting van de uitbreiding van het natuurgebied met ongeveer 7,5 ha ecologisch waardevol agrarisch gebied begint ook vorm te krijgen. Vrijwilligers van de werkgroep Zevenbergenbos hebben een houtkant aangeplant met een  lengte van 300 meter en een breedte van 6 meter. Het plantgoed is afkomstig van autochtoon materiaal. Het plantmateriaal van  es, zomereik, rode kornoelje, kardinaalsmuts, sporkehout, berk  en zwarte els komt voort uit zaailingen van het Zevenbergenbos. De hazelaars, Gelderse roos, sleedoorn en meidoorn zijn met autochtoon zaadmateriaal opgekweekt door Sylva in Waarschoot via een contract met de Vlaamse Landmaatschappij. Een overschot van deze partij heeft zo zijn weg gevonden naar het Zevenbergenbos. Wellicht kan de afrastering rond het nieuw verworven gebied nog tijdens de lente in orde gemaakt worden zodat er binnenkort ook Galloways grazen. Voor de weidepalen hebben we gebruik gemaakt van gekloven eikenhout uit het Zevenbergenbos. Wat betreft de duurzaamheidsfactor wordt driemaal gescoord: eikenhout gaat makkelijk 30 jaar mee, het is niet behandeld en het  is ter plaatse gewonnen zodat er geen energie voor transport nodig is.  
 
De vlaspoel in het natuurgebied werd tijdens de winter langs twee zijden vrijgesteld van struikgewas om de lichtinval voor de groei van de waterviolier te verhogen. Het nadeel hiervan is dat tientallen padden tijdens de vroege  trek in februari onbeschermd door de vegetatie het slachtoffer werden van een belager. Langs de oevers vonden we tientallen afgestroopte huiden van padden. Welke fijnproever is hier aan het werk geweest? Een bosuil of een buizerd wellicht. Vroeger hebben we immers nog afgestroopte huiden gevonden van padden onder bomen die als rustplaats door de bosuil of de buizerd gebruikt worden. 

Door de zachte winter zal de voorjaarsbloei uitzonderlijk vroeg vallen. De opennatuurdag van zondag 1 april in het Zevenbergenbos belooft dan ook midden in het hoogtepunt van de voorjaarsbloei te vallen. Vanaf 10 uur tot 17 uur is het natuurgebied vrij toegankelijk op de bospaden. Geleide wandelingen vertrekken om 10 uur en om 14.30 uur aan de Grot op het einde van de Kasteeldreef. Het boshuisje zal ook omgetoverd worden tot een idyllisch pannenkoekenhuisje.