Italia, La dolce vita!

Al aan het dromen over een vakantie in Italië?

Italië is vanouds geliefd bij mensen met een hang naar cultuur en romantiek. Slechts weinig landen kunnen tippen aan Italië's klassieke erfenis en aan de kunst en de architectuur van het land, de muzikale en literaire tradities, de landschappen, de wijnen en de keuken. De Italiaanse economie heeft na de Tweede Wereldoorlog een enorme vlucht genomen, maar het land heeft niettemin veel van zijn -in het agrarische verleden wortelende- tradities behouden.

Italië heeft vele gezichten. Tussen de met sneeuw bedekte toppen van de Dolomieten in het noorden en de ruige, glooiende hellingen van Sicilië in het zuiden strekt zich een lappendeken van duidelijk onderscheiden regio's en culturen uit. Het land is pas in 1861 een staatkundige eenheid geworden, en de 21 regio's waarin het is onderverdeeld, vertonen qua cultuur en volksaard nog steeds grote verschillen. Bezoekers zijn vaak aangenaam verrast door de vele dialecten en de verscheidenheid op het gebied van architectuur, gastronomie en kunstnijverheid. Italië is nog op een andere, grovere manier onder te verdelen: in het rijke, geïndustrialiseerde noorden en het armere, agrarische zuiden, ook wel Il Mezzogiorno genoemd, 'Het land van de middagzon'. Waar precies het noorden ophoudt en het zuiden begint, is niet helemaal duidelijk, maar de grens ligt tussen Napels en Rome.

Italië dankt zijn status van één van de meest geïndustrialiseerde landen ter wereld geheel en al aan het noorden, waar bedrijven zoals Fiat, Pirelli, Ferragamo, Olivetti, Zanussi, Alessi en Armani gevestigd zijn. Het zuiden daarentegen, kampt met grote werkeloosheid en lage lonen, is in de greep van de georganiseerde misdaad en telt gebieden die tot de armste van Europa behoren.

Het historisch gegroeide onderscheid tussen noord en zuid speelt een belangrijke rol in de Italiaanse politiek. De nieuwe federalistische partij Lega Nord heeft haar programma er zelfs op gebaseerd. De partij heeft in het recente verleden genoeg stemmen gehaald om toe te kunnen treden tot de regering. Degenen die voor afscheiding zijn, zien het zuiden als een bodemloze put. Milaan wordt beschouwd als efficiënt en welvarend, Napels als chaotisch, smerig en corrupt.

Historische en geografische factoren hebben de tweedeling in de hand gewerkt. Het noorden heeft altijd geprofiteerd van de gunstige ligging ten opzichte van Frankrijk en Duitsland, terwijl het zuiden een lange geschiedenis van vreemde overheersing heeft gekend. Carthagers en Grieken in de Oudheid, Saracenen en Normandiërs in de Middeleeuwen en vervolgens, tot halverwege de 19de eeuw, de Spaanse Bourbons.

Traditie

 Veel van de verschillen tussen de regio's zijn terug te voeren op de natuurlijke barrières in dit bergachtige land. Toscaanse stadjes ogen heel anders dan Ligurische, en de boerderijen van Apulië lijken niet op die van Emilia-Romagna. Veel bezoekers laten hun Italiaanse reis eindigen in de zuidelijke regio Campanië. Nog verder naar het zuiden wordt het land wezenlijk anders. Het landschap, de architectuur, de dialecten, het eten en zelfs het uiterlijk van de mensen doen eerder denken aan de Levant of aan Noord-Afrika dan aan Europa. In het diepe zuiden worden in bepaalde kleine, geïsoleerde gemeenschappen dialecten gesproken die nog sporen van Oudgrieks en Oudalbanees bevatten. Christelijke en heidense rituelen zijn er nauwelijks met elkaar verweven. In afbeeldingen van Maria is soms Demeter, de godin van de Aarde, te herkennen.

In het Italiaanse boerenbedrijf worden nog allerlei oude technieken toegepast en de middelen van bestaan zijn veelal afhankelijk van het land en de seizoenen. Belangrijke landbouwproducten zijn tarwe, olijven en druiven. In kleurrijke paasvieringen wordt de lof gezongen van de vruchtbaarheid van de bodem. De naoorlogse welvaart in het noorden is voor een deel te danken aan de industrie (met name de auto-industrie in Turijn), maar zeker ook aan de expansie van kleine familiebedrijven in de ambachtelijke sfeer en de export van handgemaakte producten naar het buitenland. Het internationale succes van Benetton is een recent voorbeeld. 'Made in Italy' staat voor kwaliteit, vooral wanneer het gaat om kleding, schoenen of lederwaren.

Kunst en cultuur

Italië's roemruchte, artistieke verleden vervult de Italianen met trots. De meer dan 100.000 monumenten die het land rijk is (archeologische vindplaatsen, kerken, kathedralen, huizen en beeldhouwwerken), zijn stuk voor stuk van grote, historische betekenis, maar kosten aan onderhoud meer dan het land kan opbrengen. Veel Italiaanse musea, met name in het zuiden, zijn geheel of gedeeltelijk gesloten, en menige kerk lijkt wel voor altijd in de steigers te staan. Het toerisme maakt echter zo'n 3 procent van het bruto nationaal product uit, en men doet zijn best om zoveel mogelijk gebouwen en collecties open te stellen voor het publiek. Ook de uitvoerende kunsten kampen met geldgebrek, maar Italië kent niettemin een aantal spectaculaire festivals en culturele manifestaties. Opera komt op de eerste plaats. Bijna elke stad heeft zijn eigen operagebouw. Het meest bekende is 'La Scala' in Milaan, waar wereldberoemde sterren zoals Luciano Pavarotti optreden.

Een andere bloeiende tak van de kunst is de film. De Cinecittà-studio's, net buiten Rome, zijn gebruikt door befaamde regisseurs zoals Fellini, Pasolini, De Sica en Visconti. Films zijn voor Italië vanouds een belangrijk exportartikel. Kunst is er voor iedereen. In Italië worden niet alleen de bioscopen maar ook de musea en de opera bezocht door mensen uit alle lagen van de bevolking.

Sociale gebruiken en politiek

De Italiaanse maatschappij is doordrenkt van traditie en Italianen kunnen zeer formeel zijn. Bij wijze van begroeting is ciao ('hallo' of 'tot ziens') op zijn plaats bij vrienden of bij kennissen van uw eigen leeftijd of jonger. Groet ouderen met piacere ('aangenaam'), buon giorno ('goedendag') of buona sera ('goedenavond') en bij het weggaan met arrivederci ('tot ziens'). Vreemden geeft men een hand, maar familie of vrienden begroet men vaak met een kus. Kleren maken de man in Italië. Als twee mensen precies hetzelfde aanhebben, dan is dat omdat Italianen in het dagelijks leven, en dus ook qua kleding, een neiging tot conformisme hebben. De politiek daarentegen is minder gereglementeerd. Italië heeft sinds de oorlog een lange reeks kortdurende coalitieregeringen gekend, waarvan de christen-democraten tot voor kort steeds de spil vormden. In 1993 heeft het land echter een politieke crisis doorgemaakt, die het oude partijenstelsel heeft weggevaagd. Een Milanees onderzoek in 1992 naar illegaal ontvangen gelden binnen de partijen legde een immens corruptieschandaal bloot. Tal van belangrijke politici en zakenlieden werden aangeklaagd, onder wie Giulio Andreotti, leider van de christen-democraten en zesvoudig minister-president, die ervan werd beschuldigd banden met de maffia te onderhouden. Silvio Berlusconi, mediamagnaat en leider van de nieuwe partij Forza Italia, werd premier in 1994, maar zijn regering duurde maar kort. Ook hij werd beschuldigd van corruptie.

Het moderne leven

Eten en voetbal zijn de grote constanten; Italianen leven voor beide. Ze besteden veel tijd aan koken en aan eten. De Italiaanse keuken, vooral in het zuiden, is zeer gezond. Voetbal is een nationale hartstocht en houdt de media en de gemoederen volop bezig, niet in de laatste plaats vanwege de regionale trots die ermee gemoeid is.

Wat de godsdienst betreft: het aantal praktiserende katholieken neemt gestaag af. Rome mag dan het centrum van de katholieke Kerk zijn, veel Italianen hebben tegenwoordig weinig belangstelling voor religie en gaan alleen op feestdagen nog naar de kerk. Behalve de neiging tot conformisme blijft ook de verknochtheid aan de familie zijn stempel drukken op de Italiaanse maatschappij, onlangs het lage en nog steeds dalende geboortecijfer. Grootouders, kinderen en kleinkinderen bij elkaar in één huis is nog heel gewoon, al komt het steeds minder voor. Kleine kinderen worden in de watten gelegd, maar jongens nog steeds het meest. De vrouwenbeweging heeft er in de jaren '60 en '70 veel aan gedaan om de   positie van de vrouw op het werk te verbeteren, met name in de stedelijke gebieden van noord en midden Italië, maar het idee dat mannen zouden kunnen helpen in het huishouden en bij de verzorging van de kinderen heeft nog niet erg post gevat.

Na de jaren van de explosieve economische groei heeft Italië in de jaren '90 niet alleen te lijden gehad de wereldwijde recessie, maar ook nog eens van een politieke chaos die zijn weerga niet kent. Voor de buitenlandse bezoeker is van dit alles echter weinig te merken. Een land dat in staat is om zijn interne cultuurverschillen en zijn tradities zozeer in eer te houden, komt zonder veel kleerscheuren door praktisch elke crisis heen.