DE MOTIVERENDE KRACHT VAN EEN VERTAALWEDSTRIJD
Getuigenissen | Enkele standpunten | Latijn & Grieks vertalen | Criteria beoordeling
Ervaringen van een leraar
Een efficiënt middel om leerlingen te motiveren voor het afleveren van een 'afgeborstelde' vertaling, is de vertaalwedstrijd.
Veeleer toevallig stelde ik in 1989-1990 aan het 6de jaar, een zeer geïnteresseerde klasgroep, voor om deel te nemen aan de vertaalwedstrijd van het Nederlands Klassiek Verbond. Het ging om een tekst van F. Petrarca, Epistulae ad familiares, en de jury verwachtte 'stukken in prettig leesbaar en goed verzorgd Nederlands'.
Nadat elke leerling de tekst individueel had vertaald en zelf zijn fouten had verbeterd, groeide de klassikale verbetering uit tot een echt klasgesprek. Wij hadden het over de historische achtergrond, over Petrarca en zijn tijd: wij reflecteerden over begrippen, wendingen en structuren, over toon en stijl, over taaleigenaardigheden in het Latijn en in het Nederlands. Precies door samen over de inhoud te praten, door de bedoeling te omschrijven kwamen wij dikwijls tot de geschikte vertaling van een woord of uitdrukking. Ook de laatste correctie van de tekst die zo tot stand gekomen was, gebeurde klassikaal. Met de Latijnse tekst voor zich beluisterden de leerlingen de vertaling. Zij hadden nog heel wat opmerkingen en nieuwe voorstellen: zo ontstond 'onze' vertaling. Niet iedereen had een even groot aandeel in het werkstuk, maar heel de groep had zich zeer geconcentreerd ingespannen om er het beste van te maken. Voor sommige knelpunten was er ook nu nog geen echte oplossing gevonden, er bleven nog vraagtekens. Maar we waagden het erop en werden tot onze verbazing beloond met 'de tweede prijs Latijns proza'. Het volgend schooljaar hebben enkele leerlingen mij gemotiveerd om hen nog eens te begeleiden: hun vertaling werd deze keer zelfs met een eerste prijs gehonoreerd.
Nochtans is niet in de eerste plaats het behaalde resultaat maar wel de uitdaging die zo'n wedstrijd meebrengt, het meest interessante aspect ervan. Waarin die uitdaging bestaaat, wordt duidelijk en bondig omschreven door Paul Claes en Gonda Lesaffer.
'Vertalen is dus een moeilijke opgave die taalgevoel, verbeelding en inspanning vergt. Niet alleen moeten we de tekst goed begrijpen, we moeten ook een ekwivalent vinden voor formuleringen die soms sterk van onze manier van denken en uitdrukken verschillen.' (in: Claes [Paul]-Lesaffer [Gonda], De dansende Faun. Handleiding, Leuven, 1989, p. 6).
De opgegeven tekst is een afgelijnd geheel; het wedstrijdelement biedt de leerlingen een concreet doel waarvoor zij een extra-inspanning willen leveren. Alle aspecten van taalreflectie, tekstbegrip en vertalen, die anders voortdurend, maar gespreid aan bod komen, kunnen nu geconcentreerd in die ene tekst behandeld en uitgediept worden. Elke zin uit de te vertalen tekst kan inderdaad als voorbeeld dienen om de moeilijkheden aan te geven waarmee de leerlingen worstelden.
De vertaling is het resultaat van heel wat discussie. Vertalen is afwegen, sommige tekstelementen prijsgeven om het andere te kunnen behouden. Het is voortdurend kiezen, beslissingen nemen. Of om het met J. Marouzeau te zeggen: 'Vertalen is onvermijdelijk een gevecht. De goede vertaler is degene die zoekt, die zich vragen stelt, die niet tevreden is met wat hij eerst gevonden heeft, maar dit integendeel onmiddellijk in twijfel trekt.' (in: De Neubourg [Leo], Vertalen en vertaling, Deurne-Antwerpen, 1972, p. 75.).
Door aan deze vertaalwedstrijden deel te nemen hebben de leerlingen aan den lijve ondervonden - ik gebruik nu de woorden van L. De Neubourg - welke hoge eisen bij het vertaalwerk aan het intellect gesteld worden. De leerlingen zijn zelf tot het inzicht gekomen dat vertalen niet gelijk is aan het omzetten van woorden en zinnen van de ene taal in de andere; zij hebben de onmacht ervaren, zowel om de oorspronkelijke tekst in al zijn aspecten te begrijpen, als om het begrepene in de eigen taal volledig weer te geven. Zij hebben geleerd dat vertalen zwoegen is, en uiteindelijk een produkt afleveren waarin de vertaler zelf nog steeds onvolkomenheden vindt.'
Uit: Vanherp [Diane], Tekstbegrip bij leerlingen: een fundamentele bekommernis, in: Kleio, 21 (1992), p. 136-146.
Veeleer toevallig stelde ik in 1989-1990 aan het 6de jaar, een zeer geïnteresseerde klasgroep, voor om deel te nemen aan de vertaalwedstrijd van het Nederlands Klassiek Verbond. Het ging om een tekst van F. Petrarca, Epistulae ad familiares, en de jury verwachtte 'stukken in prettig leesbaar en goed verzorgd Nederlands'.
Nadat elke leerling de tekst individueel had vertaald en zelf zijn fouten had verbeterd, groeide de klassikale verbetering uit tot een echt klasgesprek. Wij hadden het over de historische achtergrond, over Petrarca en zijn tijd: wij reflecteerden over begrippen, wendingen en structuren, over toon en stijl, over taaleigenaardigheden in het Latijn en in het Nederlands. Precies door samen over de inhoud te praten, door de bedoeling te omschrijven kwamen wij dikwijls tot de geschikte vertaling van een woord of uitdrukking. Ook de laatste correctie van de tekst die zo tot stand gekomen was, gebeurde klassikaal. Met de Latijnse tekst voor zich beluisterden de leerlingen de vertaling. Zij hadden nog heel wat opmerkingen en nieuwe voorstellen: zo ontstond 'onze' vertaling. Niet iedereen had een even groot aandeel in het werkstuk, maar heel de groep had zich zeer geconcentreerd ingespannen om er het beste van te maken. Voor sommige knelpunten was er ook nu nog geen echte oplossing gevonden, er bleven nog vraagtekens. Maar we waagden het erop en werden tot onze verbazing beloond met 'de tweede prijs Latijns proza'. Het volgend schooljaar hebben enkele leerlingen mij gemotiveerd om hen nog eens te begeleiden: hun vertaling werd deze keer zelfs met een eerste prijs gehonoreerd.
Nochtans is niet in de eerste plaats het behaalde resultaat maar wel de uitdaging die zo'n wedstrijd meebrengt, het meest interessante aspect ervan. Waarin die uitdaging bestaaat, wordt duidelijk en bondig omschreven door Paul Claes en Gonda Lesaffer.
'Vertalen is dus een moeilijke opgave die taalgevoel, verbeelding en inspanning vergt. Niet alleen moeten we de tekst goed begrijpen, we moeten ook een ekwivalent vinden voor formuleringen die soms sterk van onze manier van denken en uitdrukken verschillen.' (in: Claes [Paul]-Lesaffer [Gonda], De dansende Faun. Handleiding, Leuven, 1989, p. 6).
De opgegeven tekst is een afgelijnd geheel; het wedstrijdelement biedt de leerlingen een concreet doel waarvoor zij een extra-inspanning willen leveren. Alle aspecten van taalreflectie, tekstbegrip en vertalen, die anders voortdurend, maar gespreid aan bod komen, kunnen nu geconcentreerd in die ene tekst behandeld en uitgediept worden. Elke zin uit de te vertalen tekst kan inderdaad als voorbeeld dienen om de moeilijkheden aan te geven waarmee de leerlingen worstelden.
De vertaling is het resultaat van heel wat discussie. Vertalen is afwegen, sommige tekstelementen prijsgeven om het andere te kunnen behouden. Het is voortdurend kiezen, beslissingen nemen. Of om het met J. Marouzeau te zeggen: 'Vertalen is onvermijdelijk een gevecht. De goede vertaler is degene die zoekt, die zich vragen stelt, die niet tevreden is met wat hij eerst gevonden heeft, maar dit integendeel onmiddellijk in twijfel trekt.' (in: De Neubourg [Leo], Vertalen en vertaling, Deurne-Antwerpen, 1972, p. 75.).
Door aan deze vertaalwedstrijden deel te nemen hebben de leerlingen aan den lijve ondervonden - ik gebruik nu de woorden van L. De Neubourg - welke hoge eisen bij het vertaalwerk aan het intellect gesteld worden. De leerlingen zijn zelf tot het inzicht gekomen dat vertalen niet gelijk is aan het omzetten van woorden en zinnen van de ene taal in de andere; zij hebben de onmacht ervaren, zowel om de oorspronkelijke tekst in al zijn aspecten te begrijpen, als om het begrepene in de eigen taal volledig weer te geven. Zij hebben geleerd dat vertalen zwoegen is, en uiteindelijk een produkt afleveren waarin de vertaler zelf nog steeds onvolkomenheden vindt.'
Uit: Vanherp [Diane], Tekstbegrip bij leerlingen: een fundamentele bekommernis, in: Kleio, 21 (1992), p. 136-146.
Ervaringen van leerlingen
Hierbij aansluitend laten wij enkele leerlingen aan het woord die de opdracht kregen neer te schrijven wat de klassikale vertaalwedstrijd hun had bijgebracht. Uit die teksten blijkt dat het aantal lesuren dat eraan was besteed, zeker niet als 'verloren tijd' kan worden beschouwd. Een bloemlezing.
Een Latijnse tekst vertalen is als gedropt worden in een groot, complex gebouw, met de opdracht een weg naar buiten te zoeken. Je probeert verschillende gangen en deuren, eerst aarzelend, daarna gericht en vol goede moed. Soms loop een gang echter dood en moet je op je stappen tegrugkeren. Later, als je de weg niet kan vinden, storm je wild gang in gang uit, trap op trap af, om dan wanhopig in een hoekje neer te zakken. Tenslotte ga je weer terug naar je vertrekpunt en je begint opnieuw.
Na ontelbare keren proberen sta je eindelijk voor de laatste deur. Voor je die opendoet, kijk je achterom en je overschouwt de route die je genomen hebt. Is je weg kort en overzichtelijk, dan doe je de deur open en je ademt de frisse buitenlucht in.
Peinzend, piekerend, op zoek naar vergeten grammatica of woordenschat, hulp van mama, ontleden van een lange zin, zoeken naar de juiste betekenis... Zo ging het er ongeveer aan toe bij de voorbereiding van onze allereerste vertaling van de wedstrijdtekst. Met een grammaticaal gecorrigeerde versie was het gepeins en gepieker nog niet voorbij. Dan begon het zware werk pas. Zoeken naar het juiste ritme, gepaste woorden vinden: daar was vaak discussie over... Het samen werken was een heel toffe ervaring. Samen een tekst tot het diepste uitspitten, de echte betekenis zoeken, jezelf eenmaken met de intenties van de schrijver: ik zag de tekst echt tot leven komen. Tegen mijn verwachtingen in werd er uit de vele kladpapieren een mooie Nederlandse vertaling geboren. Een unieke ervaring die ik nooit zal vergeten.
Zo intensief bezig zijn met de tekst, doordringen tot in het diepste worteltje ervan en proberen te achterhalen wat in die tijd, in zo'n situatie de echte betekenis was van bepaalde verzen, vond ik fascinerend. Bovendien heb ik enorm veel bijgeleerd over werken in groep. We worden verondersteld in elke les te luisteren naar elkaar, elkaars mening te respecteren en de inbreng van de anderen te appreciëren, maar in dat dagelijks uurtje Latijn gebeurde dat automatisch: iedereen luisterde gewoon, niet omdat het zo hoort, maar wel uit interesse. Het was al snel duidelijk dat onze opdracht niet zo simpel was, want we hadden ongeveer twee lesuren nodig om de eerste drie verzen in correct en vloeiend Nederlands om te zetten. ...We hebben gezwoegd en gezweet, maar het eindresultaat mocht gezien worden. Toch weet ik nu dat een vertaling eigenlijk nooit af is: je kan altijd nog iets verbeteren.
We werkten in groep: iedereen droeg zijn steentje bij en zo kwamen we vers per vers verder. Als we het niet meer zagen zitten, overtuigden we elkaar om door te zetten. ... We hebben er veel door geleerd, vooral: geef niet te vlug op en wees niet te vlug tevreden. Door deze wedstrijd is de groep ook hechter en toffer geworden.
Ik ben ervan overtuigd dat het voor iedereen een positieve ervaring was, waar we allemaal veel van geleerd hebben. Nu is het alleen afwachten of we een prijs winnen. Maar dat is bijkomstig, vind ik. Het belangrijkste is dat wij een vertaling hebben ingestuurd die wij samen gecreëerd hebben.
Een goede vertaling maak je met respect voor de auteur. Je moet zijn bedoeling, zijn gevoel, zijn boodschap waarderen en zo juist mogelijk weergeven in het Nederlands. Dit houdt in dat je af en toe iets moet durven, spelen met taal, risico's nemen, maar dat maakt het nog spannender. Toen we met de wedstrijd bezig waren, ontdekte ik pas echt hoeveel stijlmiddelen Vergilius gebruikt om iets uit te drukken: er groeide respect voor Vergilius. Als je met een groep vertaalt, kan je niet altijd gelijk krijgen. De meerderheid wint, je moet je bij die beslissing neerleggen. Anderzijds ontdek je ook hoe taalvaardig, vindingrijk, wijs of spontaan iemand is. Daardoor respecteer je hem/haar meer.
Als je na hard zoeken geen oplossing gevonden hebt voor een probleem, zal je moeten toegeven dat je vertaling niet perfect weergeeft wat er staat. Dat kan frustrerend zijn, maar dat hoeft niet: je mag niet overdrijven in je perfectionisme. Respecteer jezelf, je werk en je inspanning.
De deelname aan de Vergiliuswedsrijd was een aangename ervaring: je plukt eindelijk de vruchten van je lange zwoegen om het Latijn onder de knie te krijgen. Het is zeker voor herhaling vatbaar.
5 Latijn-Moderne Talen en Latijn-Wiskunde, Sint-Norbertusinstituut, Duffel
De wedstrijdvertaling heeft me geleerd dat het Latijn eigenlijk wel een mooie taal is. Vergilius heeft met vele stijlfiguren en mooie uitdrukkingen een aangrijpend epos gemaakt van zijn Aeneis. In de klas en met een werkvertaling komt dit niet zo tot uiting, maar als je dagenlang naar een gepaste verwoording van stijlfiguren zoekt en dan je vertaling herleest, voel je de spannende momenten en leef je zelfs een beetje mee met de hoofdpersoon.
We hebben de tijd genomen om in te gaan op wat de auteur bedoelt met bepaalde constructies en geprobeerd die in het Nederlands om te zetten. Ik heb geleerd dat ook serieus werken in groep leuk kan zijn en alhoewel het in onze klas vaak dezelfden zijn die spreken, heeft iedereen deze keer zijn vondsten verteld, zodat het een echt groepswerk is geworden.
De deelname aan de wedstrijdvertaling heeft zeker geleid naar een betere groepssfeer. Ook op gebied van opzoeken heb ik vel bijgeleerd: voor een mooie vertaling gebruik je best zoveel mogelijk materiaal, van een klein woordenboekje tot uitgebreide vertalingen van Schwarz of Van Wilderode.
Ik vond het heel boeiend en tof om aan de wedstrijdvertaling mee te doen, ook al weet ik van mezelf dat ik niet goed kan vertalen. Het was soms heel moeilijk om in groep te vertalen, omdat de verschillende vertalingen soms botsten. Maar dat heeft ook zijn goede kanten, want zo leer je in groep werken en samen de beste oplossing zoeken.
Het is belangrijk creatief en origineel te zijn en plezier te hebben aan de deelname. Ik heb ook geleerd vlotter te vertalen, misschien wel iets te vlot. Voor de wedstrijdvertaling vertaalde ik nogal letterlijk. Ik merk dat ik soms nog altijd op zoek ga naar synoniemen en mooiere verwoording bij het maken van een werkvertaling. Voor mij heeft de wedstrijd vertalen leuker en interessanter gemaakt. Jammer dat er volgend jaar geen groepsvertaling is.
5 Latijn, Heilig-Grafinstituut, Turnhout
Een Latijnse tekst vertalen is als gedropt worden in een groot, complex gebouw, met de opdracht een weg naar buiten te zoeken. Je probeert verschillende gangen en deuren, eerst aarzelend, daarna gericht en vol goede moed. Soms loop een gang echter dood en moet je op je stappen tegrugkeren. Later, als je de weg niet kan vinden, storm je wild gang in gang uit, trap op trap af, om dan wanhopig in een hoekje neer te zakken. Tenslotte ga je weer terug naar je vertrekpunt en je begint opnieuw.
Na ontelbare keren proberen sta je eindelijk voor de laatste deur. Voor je die opendoet, kijk je achterom en je overschouwt de route die je genomen hebt. Is je weg kort en overzichtelijk, dan doe je de deur open en je ademt de frisse buitenlucht in.
Peinzend, piekerend, op zoek naar vergeten grammatica of woordenschat, hulp van mama, ontleden van een lange zin, zoeken naar de juiste betekenis... Zo ging het er ongeveer aan toe bij de voorbereiding van onze allereerste vertaling van de wedstrijdtekst. Met een grammaticaal gecorrigeerde versie was het gepeins en gepieker nog niet voorbij. Dan begon het zware werk pas. Zoeken naar het juiste ritme, gepaste woorden vinden: daar was vaak discussie over... Het samen werken was een heel toffe ervaring. Samen een tekst tot het diepste uitspitten, de echte betekenis zoeken, jezelf eenmaken met de intenties van de schrijver: ik zag de tekst echt tot leven komen. Tegen mijn verwachtingen in werd er uit de vele kladpapieren een mooie Nederlandse vertaling geboren. Een unieke ervaring die ik nooit zal vergeten.
Zo intensief bezig zijn met de tekst, doordringen tot in het diepste worteltje ervan en proberen te achterhalen wat in die tijd, in zo'n situatie de echte betekenis was van bepaalde verzen, vond ik fascinerend. Bovendien heb ik enorm veel bijgeleerd over werken in groep. We worden verondersteld in elke les te luisteren naar elkaar, elkaars mening te respecteren en de inbreng van de anderen te appreciëren, maar in dat dagelijks uurtje Latijn gebeurde dat automatisch: iedereen luisterde gewoon, niet omdat het zo hoort, maar wel uit interesse. Het was al snel duidelijk dat onze opdracht niet zo simpel was, want we hadden ongeveer twee lesuren nodig om de eerste drie verzen in correct en vloeiend Nederlands om te zetten. ...We hebben gezwoegd en gezweet, maar het eindresultaat mocht gezien worden. Toch weet ik nu dat een vertaling eigenlijk nooit af is: je kan altijd nog iets verbeteren.
We werkten in groep: iedereen droeg zijn steentje bij en zo kwamen we vers per vers verder. Als we het niet meer zagen zitten, overtuigden we elkaar om door te zetten. ... We hebben er veel door geleerd, vooral: geef niet te vlug op en wees niet te vlug tevreden. Door deze wedstrijd is de groep ook hechter en toffer geworden.
Ik ben ervan overtuigd dat het voor iedereen een positieve ervaring was, waar we allemaal veel van geleerd hebben. Nu is het alleen afwachten of we een prijs winnen. Maar dat is bijkomstig, vind ik. Het belangrijkste is dat wij een vertaling hebben ingestuurd die wij samen gecreëerd hebben.
Een goede vertaling maak je met respect voor de auteur. Je moet zijn bedoeling, zijn gevoel, zijn boodschap waarderen en zo juist mogelijk weergeven in het Nederlands. Dit houdt in dat je af en toe iets moet durven, spelen met taal, risico's nemen, maar dat maakt het nog spannender. Toen we met de wedstrijd bezig waren, ontdekte ik pas echt hoeveel stijlmiddelen Vergilius gebruikt om iets uit te drukken: er groeide respect voor Vergilius. Als je met een groep vertaalt, kan je niet altijd gelijk krijgen. De meerderheid wint, je moet je bij die beslissing neerleggen. Anderzijds ontdek je ook hoe taalvaardig, vindingrijk, wijs of spontaan iemand is. Daardoor respecteer je hem/haar meer.
Als je na hard zoeken geen oplossing gevonden hebt voor een probleem, zal je moeten toegeven dat je vertaling niet perfect weergeeft wat er staat. Dat kan frustrerend zijn, maar dat hoeft niet: je mag niet overdrijven in je perfectionisme. Respecteer jezelf, je werk en je inspanning.
De deelname aan de Vergiliuswedsrijd was een aangename ervaring: je plukt eindelijk de vruchten van je lange zwoegen om het Latijn onder de knie te krijgen. Het is zeker voor herhaling vatbaar.
5 Latijn-Moderne Talen en Latijn-Wiskunde, Sint-Norbertusinstituut, Duffel
De wedstrijdvertaling heeft me geleerd dat het Latijn eigenlijk wel een mooie taal is. Vergilius heeft met vele stijlfiguren en mooie uitdrukkingen een aangrijpend epos gemaakt van zijn Aeneis. In de klas en met een werkvertaling komt dit niet zo tot uiting, maar als je dagenlang naar een gepaste verwoording van stijlfiguren zoekt en dan je vertaling herleest, voel je de spannende momenten en leef je zelfs een beetje mee met de hoofdpersoon.
We hebben de tijd genomen om in te gaan op wat de auteur bedoelt met bepaalde constructies en geprobeerd die in het Nederlands om te zetten. Ik heb geleerd dat ook serieus werken in groep leuk kan zijn en alhoewel het in onze klas vaak dezelfden zijn die spreken, heeft iedereen deze keer zijn vondsten verteld, zodat het een echt groepswerk is geworden.
De deelname aan de wedstrijdvertaling heeft zeker geleid naar een betere groepssfeer. Ook op gebied van opzoeken heb ik vel bijgeleerd: voor een mooie vertaling gebruik je best zoveel mogelijk materiaal, van een klein woordenboekje tot uitgebreide vertalingen van Schwarz of Van Wilderode.
Ik vond het heel boeiend en tof om aan de wedstrijdvertaling mee te doen, ook al weet ik van mezelf dat ik niet goed kan vertalen. Het was soms heel moeilijk om in groep te vertalen, omdat de verschillende vertalingen soms botsten. Maar dat heeft ook zijn goede kanten, want zo leer je in groep werken en samen de beste oplossing zoeken.
Het is belangrijk creatief en origineel te zijn en plezier te hebben aan de deelname. Ik heb ook geleerd vlotter te vertalen, misschien wel iets te vlot. Voor de wedstrijdvertaling vertaalde ik nogal letterlijk. Ik merk dat ik soms nog altijd op zoek ga naar synoniemen en mooiere verwoording bij het maken van een werkvertaling. Voor mij heeft de wedstrijd vertalen leuker en interessanter gemaakt. Jammer dat er volgend jaar geen groepsvertaling is.
5 Latijn, Heilig-Grafinstituut, Turnhout