ROMEINS RECHT.

Cuj = Iacobi Cujacii IC Praestantissimi Opera Omnia in decem tomos distributa .. editio nova, Lutatiae Parisiorum 1663
De Rosa = Civilis decretorum praxis plurimis ac recentissimis S.C. Decisionibus illustrata, Auctore De Rosa, sive de rosis, Neapoli, 1707.
Instit = D.N. Justiniani Perpetui Augusti Institutionum sive Elementorum Libri Quatuor, Emendatissime ex editione Jacobi Jujacii, in eosdem Jani a Costa J.C. Commentarius, Lugduni Batavorum, 1719.
Marg = Margadant, Guillermo Floris Margadant S., El Derecho Privado romano como introduccion o la cultura juridica contemporanea, 19^e edicion, Naucualpan Edo. de México, 1993.
Warnk =Warnkoenig, Commentarii iuris Romani privati, Leodii, 1825.
Wynants = Supremae Curiae Brabantiae Brabantiae Decisiones, Authore Illustrissimo ac clarissimo Viro D. Goswino Comite de WYNANTS, Bruxellis [1744].
Zimm = Zimmermann, Reinhard, The Lax of Obligations, Romain Foundations of the Civilian Tradition, Clarendon Paperbacks, 1996

ALGEMEEN

· zaakvervanging: pretium succedit in locum rei, Marg. 479, C.5.3.20.

· Domat’s « Loix civiles.. » zouden, in Engelse vertaling, ook in Engeland invloed hebben gehad: Margadant 348, nt.

· Justinianus hield van het getal 4: Marg 315.+ 385 if.+ 448; Zimm 14.

· Rom R = streng R in famR, zakenR, contrR, erfR; ByzantijnsR: niet streng in allemaal: Marg 244

· IPR bij de Romeinen: van Hecke, miscellania, p. 215.

· geen IPR bij de Joden? “Tam indigenae quam peregrini eodem ritu offerent sacrificia. Unum praeceptum atque iudicium tam vobis quam advenis terrae” Numeri 15:13, Deut 13:12.

· Zelfs de fout door onwetendheid is voor allen gelijk: “Tam indigenis quam advenis una lex erit omnium, qui peccaverint ignorantes” Num 15,29.

· rechtsmisbruik: Margadant p 111.

· gelijkheid: definitie van ‘gelijk’ is niet juridisch: Margadant, 100

· ius gentium was Hellenistisch R, Margadant, 70 if.

· indeling van de Instituten: via verbanden: “Sed quum omnino de testamentis, ... loquuti sumus, non sine causa sequenti loco potest haec iuris materia tractari”, Inst. 2.20, pr. (de legatis), p. 290, en: « Huic proxima est illa iuris regula ... », Inst. 2.20.30, Cuj. 133.

· geleidelijke evolutie, niet ineens: Margadant 152 (cfr. Engeland). Common law = RomR be‹nvloed, bv. Blackstone: Zimm 27 nt. 151.

DE WET

- de latere wet heft de vorige op: “Quod postremum populus iussit, id ius ratum esto”: 11^e Tafel (Dig Praef clxiv)

· retroactiviteit: ook deDigesten zelf werden met retroactiviteit op de hangende geschillen ingevoerd: Dig Praef lx!; en daarna nog eens verbeterd: Dig Praef lxi...; Margadant p.110.

· in principe heeft de wet geen retroactieve werking: “Leges et constitutiones futuris certum est dare formam negotiis, non ad facta praeterita revocari; nisi nominatum et de praeterito tempore, et adhuc pendentibus negotiis, cautum sit, Cod. Theod et Valent. », Dig. 1.3.5 P.8

· geen commentaren op de Digesten: Dig Praef lx.

· rechtsstudies moeten 5 jaar duren: Dig Praef lx.

· het ongeschreven recht is in zekere zin sterker dan het geschrevene: het was eerder, en heft het geschreven recht op door onbruik: “Est enim ius non scriptum quodam modo potentius iure scripto. Omnis enim lex pr diuturnam consuetudinem contrarium tollitur.”, Muretus, in A Costa, p. 30

· Ius honorarium viva vox est iuris civilis: Dig 1.1.11.

· interpretatie: Benignius leges interpretandae sunt, quo voluntas earum conservaretur, Celsus, Dig. 1.3.16 p.9.

· interpretatie: cfr. Margadant, 107 + 363 (14 regels)

· incommoda vitandis melior quam commoda petentis est causa: D.50.17.41.1, Quintilianus, Inst. Or. 7.4.10, Margadant 113 + 363

· nieuw recht niet te vlug invoeren: « In rebus novis constituendis evidens esse debet utilitas, ut recedatur ab eo jure quod diu aequum visum est », Ulpianus Dig 1.3.7 p.8

· de kennis om het recht te interpreteren moet men bewijzen, niet krijgen van de keizer: “Hoc non peti, sed praestari solere; et ideo, si quis fiduciam sui haberet, delectari se; Populo ad respondendum se praepararet, D de orig. Iur,1.2.46 (p.7), Dig Praef x.

· De wet berust op de stilzwijgende toestemming van het volk: “Lex est ... communis Reipubliae sponsio”, Papinianus, Dig 1.3.2. p.8, teruggaand op een definitie van Demosthenes!

· De wet moet zich aanpassen aan de meerderheid van de gevallen: “Nam ad ea potius debet aptari ius quae et frequenter et facile, quam quae perraro eveniunt”, Dig 1.3.2. p.8..

· Princeps legibus solutus est: Dig 1.3.10, p. 9; D. 1.3.31 Margadant p. 30: Komt uit een boek over verouderde wetgeving.

· de wet moet begrijpelijk zijn: “Leges sacratissimae quae constringunt hominum vitas, intelligi ab omnibus debent, ut universi, praescripto earum manifestius cognito, vel inhibita declinent, vel permissa sectentur”, Ulp. Dig 1.3.9. p 9.

· Alleen de princeps kan interpreteren naar billijkheid: “Inter aequitatem, iusque, interpositam interpretationem nobis solis et oportet et licet inspicere”: Dig 1.3.11, p.9.

· systematische interpretatie is nodig: « Incivile est, nisi tota lege perspecta, una aliqua particula eius proposita, iudicare vel respondere », Celsus, Dig. 1.3.12, p.9

· de gewoonte is de beste interpretator: “Optima enim est Legum interpres consuetudo”, Paul. Dig 1.3.15., p.9.

· precedenten hebben rechtskracht: “In ambiguitatibus quae ex Legibus proficiscuntur, consuetudinem, aut rerum perpetuo similiter judicatarum auctoritatem, vim Leges obtinere debere”, Callistr. Dig 1.3.15.

· eerder interpreteren zodat er geen verbintenis ontstaat: Dig 1.3.16, p.9.

· ratio legis: « et idio rationes eorum quae constituuntur, inquiri non oportet: alioquin multa ex his quae certa sunt,subvertuntur, Nerat. Dig. 1.3.21 P.10.

· analogische interpretatie is verplicht: « sed quum in aliqua causa sententia eorum manifesta est, is qui jurisdictioni preest, ad similia procedere, atque ita Ius dicere debet »: Jul, Dig. 1.3.22, p.10.

· fraus legis: « Contra legem facit, qui id facit quod Lex prohibet; in faudem vero, qui salvis legis verbis sententiam eius circumvenit »: Paul., Dig. 1.3.22; ook Ulpianus? Marg. 346.

· simulatio: Margadant 347: C.4.22 & C.4.38.3 + Margadant, « notas dogmaticas e historicas sobre la simulacion, Revista juridica Veracruzana, marzo-abril 1960.

· niet tegen de ratio legis in interpreteren: « Nulla iuris ratio aut aequitatis benignitas patitur, ut quae salubriter pro utilitate hominum introducuntur, ea nos duriore interpretatione contra ipsorum commodum producamus ad severitatem », Modest. Dig 1.3.24, p.10

· wat als voordeel bedoeld is mag niet schaden: “Quod favore quorundam constitutem est, quibusquam casibus ad laesionem eorum nolumus inventum videri”, Theod. & Valent. Dig. 1.3.24, p.11..

· afschaffing v/e wet dd. gewoonte: « Quare rectissime etiam illud receptum est, ut Leges non solo suffragio Legislatoris, sed etiam tacito consensu omnium per duetudinem abrogentur » Dig 1.3.23, p.11.

· Quas universitatibus indulgentur, speciali nomine dicuntur « Pragmaticae sanctiones »: Cod. de divers. rescript. zie Dig, p.11 i.f.

· De contractibus simulatis, et quomodo probetur simulatio. Niet lichtvaardig oordelen over simulatie : « …notandum est primo, quod authorum nullus teneat, unam sufficere praesumptionem: sed ad minus duas requirunt, alii tres, alii id judicis committunt arbitrio. Ad quidemjure optimo, dum tamen judex sciat, quod plures praesumptiones leves rem non perficiant, sed quod graves esse debeant, quod se invecemjuvare et una quasi es altera sasci debeat : quia non tam ex numero praesumptionum quam ex earum pondere judicium illius formandum est.. » Wynants 67 p. 183.

· Justinianus (die vroeger “Uprauda” heette: Warnk. p. 34) zou volgens Procopius’ Anecdotis (sive hostoria arcana) wetten ingevoerd en afgeschaft hebben tegen betaling (Warnk. p. 35)

PERSONENRECHT.

· vrijlating, beperking: Lex Aelia Sentia, van de 2 consuls (Chronicon Belgicum 757 AUC).

· persona komt van ‘masker’: “Persona igitur hoc loco proprie is homo dicitur, qui persona vel liberi, vel servi hominis, velut habitu quodam, iure indutus est: quod ab iis, qui partes agunt in fabulis, deductum videtur. Illi enim proprie personae, personati, et personam agere dicuntur”, A Costa, commentaar bij de Instituten van Iustinianus, 1719, p.32.

· iedereen is van nature vrij: “Iure enim naturali omnes homines ab initio liberi nascebantur.”, Inst. p.21, Dig 1.1.7.

· sinds Antoninus mochten slaven maar door de heer gestraft worden, na toelating van de gemeentelijke overheid, Inst. p. 53.

· De personis: Dig 1

· vrijgelatenen bleven tot de familie behoren: Inst. 2.5.2.

· bij emancipatio van een zoon kreeg de vader 1/3 van zijn peculium, half in eigendom, half in vruchtgebruik (pro premio emancipationis): Inst. 2.9.2, p. 227.

· ook slaven konden een rescriptum bij de keizer aanvragen, bvb. bij moord op hun heer, en later algemeen: Dig 1.4.7, p.12.

· Qui in utero sunt, in toto pene Iure Civili intelliguntur in rerum natura esse: Dig. 1.5.40, p.19; althans: quoties de commodis ipsius partus quaeritur: ibidem. (= infans conceptus ...); Paulus, D.50.16.231, Margadant p 119.

· bescherming van de slaven: Dig p. 19.

· Servus vicarius: Inst. 2.20.16, Cuj.130: « homo hominis accessio non est ».

WOONPLAATS

- IPR: « est autem patria duplex: una originis, altera domicilii; et domicilii potius locum spectandum Isocrates scribit, Inst. 2.10, p.231-2 nt.(inz. vorm v/testamenten).

· Def: D. 50.1.27; feiten, wilsuiting; uitzonderlijk is iem. zonder domicilium mogelijk, Margadant 134.

AFWEZIGEN

HUWELIJK

- Nuptiae = huwelijk, huwelijksfeest, huwelijkssluier. De huwelijkssluier zou afkomstig zijn van Rebecca, Genesis 24 (Instit. 54 i.f.)

· Matrimonium, Sponsalia,Divortia: Dig 23

· voor confarreatio waren 10 getuigen nodig: Dig. p.20 (cfr. ons huwelijksfeest). Bij donder was het huwelijk nietig: ibidem.

· vrijheid van huwelijk: strafclausule bij legaat was ongeldig; sinds Justinianus echter w’l geldig., Inst. 2.20.36, Cuj. 135.

· agnatio: matriarchaat: Marg 194

· familia = patrimonio domestico (cf. familiae emptor) Marg. 197. Cfr. Ulp. D.50.16.195.1-5, Zimm 2 nt 5.

· manus uit usus: niet als de Eg de relig. feesten nog bij haar vader vierde: Marg 199,nt. 14.

· huwelijksverbod tot 14^e graad in de ME! Marg 209

· vrouw die 21 x gehuwd was (bij San Jeronimo): Marg. 208

· donatio propter nuptias = soort omgekeerde dos: Marg 217

· Sponsalia non possunt probari per testes (vlgns Eeuwig edikt), Wynants dec. 131, p. 359.

ECHTSCHEIDING

· bij overspel mocht de man de vrouw doden vlgns de 12 tafelen: Dig Praef clxxvj

· repudiation: nog in Uruguay: Marg. 213

· bescherming/K’n uit 1^e huwel: goederen uit 1^e Huw in VG! Marg 218

AFSTAMMING

- men volgt de status (vrij of slaaf) van zijn moeder: Dig 1.5.12, p.14.

· maar: quum legitimae nuptiae factae sunt, patrem liberi sequuntur; volgo quaesitus matrem sequitur: Cels. Dig. 1.5.39, p.18.

· natuurlijk kind wordt decurio (verantw. voor gemeentel. fiscal.): kon gewettigd worden, Marg. 203

· adrogatio= adoptie v/ volwassenen. Belangt de gens aan. Marg 205

· wijzijn kinderen verschillende beroepen heeft laten leren, waarmee hij zijn kost kan verdienen, is geen alimentatie meer verschuldigd: Wynants, Dec. 145 p. 413.

ADOPTIE

· ook de ouderlijke macht na adoptie omvatte de potestatem ‘vitae necisque’ vlgns de 12 Tafelen: Dig praef clxxiii.

· na de emancipatie van uw adoptiefzuster mocht je ermee trouwen: quum vero peremancipationem adoptio sit dissoluta, poteris eam uxorem ducere, Inst. 1,10,2 p. 63.

· er is ook een christelijke adoptie-ritus: Inst. p.70 (l.26 C. de nupt.)

· vroeger kon adoptie alleen in Rome gebeuren, voor de comitia curiata, A Costa, Inst. 70 (principali..): “Olim enim adrogatio Romae tantum fieri potuit, uit Ulp. docet.”

· 2 soorten adoptie: al sinds Justinianus: Marg. 204

OUDERLIJK GEZAG

- kwam in het Romeinse recht voort uit het wettige huwelijk: Inst. 53, Dig. 1.

· bij burgerlijke dood verviel ook de patria potestas: “is qui ob aliquid maleficium in insulam deportatur, civitatem amittit; sequitur, ut ... desinant liberi in potestate eius esse”, Inst. I,12,1 p. 78.

· de vrouw bleef onder de ouderlijke macht van haar vader, haar kinderen echter onder die van haar man: Instit.p. 57.

MINDERJARIGHEID,VOOGDIJ

· Sub Vespasiono,Senatusconsultum Macedonianum quo prohibetur ne filiisfamilias pecunia credatur (Dig Praef vi).

· Sub Marco-antinino, Senatusconsultum Orphitianum quo prohibentur nuptiae inter tutores curatoresve et eorum pupillas aut adultas (Dig Praef vi).

· Tutela et Curatela: Dig 26+27.

· Peculium castrense: Inst. 2.9.1., p. 226 + nt (4 soorten peculia: profectitium, castrense, quasi castrense, adventitium, d.i. bona materna, lucra nuptialia, lucra sponsalia, en sinds Justinianus alle bona adventitia: “ne quod ei suis laboribus, vel prospera fortuna accessit, hoc ad alium perveniens luctuosum ei procedat”(p.227)).

· 2 voogden, een voor de persoon, een voor de goederen: is ongeldig, Dig. 1.3.17 p.10.

· de patronus werd de tutor legitimus v/e libertus, en na zijn overlijden de kinderen van de patronus: Inst. 1.19, p.13.

· bekrachtiging door de totor was niet geldig: “Post tempus vero, aut per epistolam, interposita auctoritas nihil agit”, Inst. 1.22, p.111.

· Tutor incertus kan niet: men moet een bep. persoon aanwijzen,Ins. 2.20.17, Cuj.134.

· voogd vs. curator: Marg. 220 (in Mexico is curator = toeziende voogd)

· minderjarige aanspr. tot verrijking: sinds Ant. Pius; tenzij capax doli (nt. 80a): Marg. 221

· Licitum est tutori, mobilia pupilli sine judicis interventione publice distrahere, Wynants 26 p.85.

MEERDERJARIGHEID, ONBEKWAAMVERKLARING

· verkwisters: uit de 12 tafelen: Dig Praef clxxvii; Inst. 1.23.3.

· na 14 resp. 12 jaar eindigde de voogdij: Inst. 1.22, p. 113.; maar tot 25 jaar kregen ze een curator: Inst. 1.23., p. 118.

· vroeger was men ‘pubes’ indien ‘idoneus ad generationem’, volgens de Sabiniani: ibidem, p. 113.

· furor interveniens non perimit testamenta facta neque ullum aliud negotium recte gestum, idem prodigus...: Inst. 2.10.2., p.247. Formule: ibidem.

ZAKENRECHT.

ONDERSCHEIDING VAN DE GOEDEREN

· het visrecht was vroeger voor iedereen: “ideoque ius piscandi omnibus commune est in portu fluminibusque” Inst. 2.1.2; ook het recht om de oevers te gebruiken (Inst. 2.1.5).

· alluvio en avulsio: Inst. 2.1.20 p. 156.Margadant 258 + nt. 73 (er zijn echter ook andere handschriften)

· grex, kudde: Inst. 2.2O.18, Cuj. 130.

· zakenR vs personenR: met vindicationes vs condictiones, Marg. 181 par. 162 (vind.) par. 232 (cond.)

EIGENDOM

· soms werking tegen derden zonder zakelijke rechten (actiones in rem scriptae), bv. actio quod metus causa: Marg. 338.

· wie is eigenaar (bij erfpacht of “Reallasten”)? Marg 288

· burenhinder: proletaria vs. aristocratica

· eigendom is eigenlijk alleen voor lichamelijke dingen: “Est autem proprie dominium ius re aliqua corporali utendi iure domini, id est potestate vindicandi et alienandi. Nam qui dominus est, is proprie vindicare et alienare potest, l. I Cod. de fundo dot. l. 21 Cod Mandat. par; 40. Sunt vero eisdem rei nomina dominium et proprietas, sive proprietatis nomen pro dominio usurpatur. Marcilius in A Costa p. 139-140.

· wat bij vermenging van roerende goederen? Inst. 2.1.25 e.v. (= ook gevallen van accessio)

· omne quod aedificatur, solo cedit: Inst. 2.1.29.(p.l64). Maar de waarde van een balk mag dubbel teruggeëist worden: actio de tigno injuncto, volgens de XII Tafelen, ibidem.

· wie bouwt op andermans grond bouwt voor een ander; maar bij goede trouw kan hij de waarde v/d materialen vragen: cfr. art. 555 BW: Inst. 2.1.30 + noot.

· eigendom van bomen wordt bepaald door de plaats waar de wortels groeien: Inst. 2.1.31 + nt, p.168.

· squatting werd ooit officiëel toegelaten: “Et Imper. Vespasianus apud C.Sueton. c. 8 vacuas areas Romae occupare, et aedificare, si possessores cessarent, cuicumque permisit (Marcilius, Instit. p. 166).

· occupatio rei derelictae: Inst. 2.1.47, p-.183.

· Actio finium regundorum: Dig 10

· De Dominio: Dig 42

· grenzen v/d domein: waren beschermd dr God “Terminus”, van etruskische oorsprong: Marg 230.

BEZIT.

· de bezitter beweert eigenaar te zijn; de detentor wijst iem. anders als eigenaar aan, Marg. 479.

· ignoranti possessio non adquiritur: Margad 239

· possessio vlgns Savigny vs. Jehring: Marg 243

VRUCHTGEBRUIK

· VG is geen tijdelijk eigendom: Marg 248

· de niet-ge‹nde vruchten bij het einde van het vruchtgebruik worden eigendom van de eigenaar: Inst. 2.1.36

· het kind van en slavin hoort de vruchtgebruiker niet toe, wel de eigenaar: Inst. 2.1.37, hoewel het vlgns Dig. een vrucht is (cfr.nt p.178). Maar wie er anders over denkt, en het kind verkoopt, is geen dief: Inst. 2.6.5., p.209.

· vruchtgebruik is een onlichamelijke zaak: Nam ipsu ius utendi fruendi, et ipsum ius obligationis, incorporale est; Inst. 2.2.2, p.185.

· Ususfructus est ius alienis rebus utendi fruendi, salva rerum substantia: Inst. 2.4.

· Frui magis est quam uti, Augustinus, nt. bij Inst. 2.3., p. 192.

· oneigenlijk vruchtgebruik ingevoerd bij Senatusconsultum: « Sed utilitatis causa Senatus censuit, posse etiam earum reum usumfructum constitui, i.e. rerum quae ipso usu consumunter, sicut vinum, oleum, frumentum, enz. Inst. 2.4.2, p. 195.

· « eo amplius constat, si aedes incendio consumptae fuerint, vel etiam terrae motu, vel vitio suo corruerint, extingui usumfrunctum, et ne areae quidem usumfrucum deberi », Inst. 2.4.3, p.199

· Usus et habitatio: Inst. 2.5., p.200.

· Habitatio: Inst. 2.6.5., p. 202

· Wat een slaaf, waarvan ik het vruchtgebruik heb, verwerft, is voor mij verworven: “Adquiritur nobis non solum per nosmetipsos, et etiam per servos in quibus usumfructum habemus”, Inst. 2.9, p. 226. Althans: “quicquid ex re nostra, vel ex operibus suis adquirant, id nobis adjuciatur: quod vero extra eas causas persequuti sunt, id ad dominum proprietatis pertineat”: Inst. 2.9.4., p.230!

· de eigenaar blijft volledig eigenaar, vruchtgebruik is maar een soort dienstbaarheid: “Recte dicemus eum fundum totum nostrum esse, etiam quum ususfructus alienus st; quia ususfructus alienus est; quia usufructus non domini pars, sed servitutis sit: ut via, et iter. Nec falso dici totum meum esse, cuius non potest ulla pars dici alterius esse. Hoc et Julianus: et est verius. Dig. 6.1.2, p. 215.

· Vruchtgebruik van een kudde = v/e alg.van goederen. E’n schaap is geen kudde meer, maar het vruchtgebruik blijft erop gevestigd. Inst. 2.20.18

· VG a/d rechtspersoon: duurt 100 jaar « qui finis vitae longissimus esset », D.33.2.8, Margadant 120.

· Vruchten, Df: Marg 234. Netto te beschouwen: “quod iustis sumptibus deductis superest”, D.22.1.46.

· An mater usufructuaria filio cautionem praestare debeat? de rechter oordeelt in casu, Wynants p. 192.

ERFDIENSTBAARHEID

· erfdienstbaarheden zijn onlichamelijke zaken: Inst. 2.2.3.

· iter, actus, via, aquaductus: Inst. 2.3.

· zandgroeve was een erfdienstbaarheid: Inter rusticorum praediorum servitutes quidam computari recte putant ... arenae fodiendae: Inst. 2.3.2., p. 190.

· Dig 7+8

· actio aquae pluviae arcendae: Dig 39

ERFPACHT EN OPSTAL

· emfiteusis: cijns = “vectigal” Marg 287

· emfiteusis vererft? dan voorkeurR voor eigenaar of 2% laudemium (cfr. feodaliteit!) Marg 288

“VERKRIJGING VAN EIGENDOM.

· wilde beesten, vogels, vissen worden door occupatio eigendom v/wie ze pakt, zelfs op grond van iemand anders: Inst. 2.1.12, p.151.

· schatvinding: Inst. 2.1.39, p.179. Margadant 256.

· al wat een slaaf verwerft, is voor de heer: Inst. 2.9.3, p.228.

· mancipatio: bleef in gebruik tot 1000 na Xus, ondanks afschaffing dr Justinianus: Margadant 263.

· traditio: Margadant 264.

· usucapio: mits res habilis, titulus, fides, possessio, tempus (Marg 268)

· bona fides praesumitur: ex D 6.2.13.2, Margadant 270.

ERFENISSEN

· inbreng of collatio: Marg.486

· reserve: eerst ¼, later variabel, cfr. Nov. 18, Marg. 485,nt.

· was oorspronkelijk wel een testam. mogelijk over res mancipi? betwijfelbaar, Marg. 465.

· sterven zonder testament = schande? wsch. verkeerd begrepen passage uit Plautus, Marg. 466

· plaatsvervulling komt van Salvio Juliano, D. 37.8.1.pr, Marg.458.

· hereditas = term uit ius civile; bonorum possessio = ius honorarium (Marg 458)

· “sui heredes”: de zonen waren al “quodammodo domini” vlgns Gaius II.157, cfr. D.28.2.11, Marg. 456 (latente mede-eigendom)

· commorientes: Margadant 120.

· de dichtste graad is doorslaggevend: komt uit de voogdij. “Quum autem ad adgnatos tutela pertineat: non simul ad omnes pertinet, sed ad eos tantum, qui proximiore gradu sunt”. Inst. 1.16.7, p. 99.

· verband tussen erfrecht en voogdij: “ubi successionis est emulumentum, ibi et tutelae onus esse debet”. Inst. 1.17, p. 100.

· Actio familiae erciscundae: Dig 10 + Marg. 456

· Legitimas hereditates: Dig 38.

· een opengevallen erfenis heeft rechtspersoonlijkheid, zolang zij niet aanvaard is: “Nondum enim adita hereditas, personae vicem sustinet, non heredis futuri, sed defunti”: Inst. 2.14.2, p.260.

· een aanvaarde successie kan men nog verwerpen, bij minderjarigheid en onder Hadrianus “quum post aditam hereditatem grande aes alienum, quod aditae hereditatis tempore latebat, emersisset”; sinds Justinianus: aanvaarding onder voorrecht van boedelbeschrijving: Inst. 2.19.5., p. 288.

· rechtspersoonlijkheid: D.5.1.76 (Alfenus): vgl. met schip, Margadant 116 + 320-1.

· aanvaarding v/e erfenis: eerst plechtig, dan door een daad (pro herede gerendo), dan “nuda voluntate” - bekritiseerd door A Costa, Inst. 2.19.7, p.289.

· Eg erft kindsgedeelte: uit RomR: Marg. 199

· aan wie komt het voorrecht van boedelscheiding ten goede? Wynants dec. 111, p. 311.

SCHENKINGEN EN “TESTAMENTEN

· legaat onder vw: dies cedens bepaalt de waarde: Marg 495-6.

· tabel met overlevingskansen van Ulpianus: D. 35..68, Marg 493

· testament moest in 1 keer opgemaakt worden, tenzij in tijden van pest: C.6.23.8, Marg 470.

· causa favorabilis: interpretatie ten voordele v/h testament, en ten voordele/legataris boven de erfgenaam: D.50.17.12, Marg. 470

· slaaf als alg. legataris: liet toe de nalatenschap te verkopen door de slaaf te verkopen: (Jhering Espiritu III 250, Marg. 474)

· bij onwaardigheid ging de nal. naar de fiscus! Marg. 474

· testamentum comitiis calatis: was maar op 24 maart en 24 mei; daarom: testamentum via familiae emptio: Marg. 467 (eigenlijk ‘n derdenbeding: Marg 468)

· verschil derdenbeding en legaat: Marg 488

· donatio propter nuptias: dd. man a/d vrouw: Marg 431

· invito beneficium non datur: Marg 431

· insinuatio van een schenking: tussen 3^e eeuw en Justin. Marg 430.

· verwerping v/ nalatenschap is geen schenking: Marg. 428.

· schenkingen tss echtgenoten waren nietig; maar werden geldig bij vooroverlijden v/d schenkende echtgenoot: C 5 16 25, Marg. 364 + 431

· de causa bij schenkingen (de ‘impulso de generosidad’) komt van Domat (Marg. 348).

· vreemdelingen konden geen testament maken; fideicommis was een oplossing daarvoor (tot 212); Marg. 320.

· ondankbaarheid tegenover de patronus werd gestraft met de “maxima capitis deminutio”, ontneming van de vrijheid: Inst. 1.16.1, p. 96.

· door traditio van een lichamelijk goed gaat eigendom over: Inst. 2.1.40, p.180: “cuiuscumque generis sit corporalis res, tradi potest, et a domino tradita alienatur.” Noot: « sed intelligenda est traditio cum causa et titulo, ut ex emto, aut donato. Nuda enim traditio non transfert dominium » (p.181 i.f.).

· traditio kan ook door iemand anders, met instemming van de eigenaar: “Nihil autem interest, utrum ipse dominus tradat alicui rem, an voluntate eius alius”, Inst. 2.1.42, p. 182.

· ‘constitutum possessorium’ en traditio clavium: Inst. 2.1.44+45, p.182.

· boven de 500 solidi moest een schenking geregistreerd worden (insinuatio)

· herroeping wegens ondankbaarheid: door Justitinianus ingevoerd: Inst. 2.7.2, p.218

· Een vreemdeling maakte zijn testament volgens zijn eigen wet: Inst. 2.10, nt. p. 231 (Ulpianus) (IPR!).

· Voor een praetoriaans testament waren 7 getuigen nodig: Inst. 2.10.2, p.234, maar het niet-geschreven testament bleef geldig: Inst. 2.10.13, p.239.

· Als een getuige nadien bleek een slaaf te zijn: toch is het testament geldig: Inst. 2.10.7., p.236 (error communis facit ius?).

· Een getuige moet niet sui iuris zijn: Inst. 2.10.8, p.237: “Pater, necnon is, qui in potestate eius est, item duo fratres, qui in eiusdem patris potestate sunt, utrique testes in uno testamento fieri possunt”.

· Geen wederzijdse schenkingen tss Eg: D 24.1.1., Marg. 210

· De testamentis, institutiones, substitutiones, codicillis: Dig 28 ev.

· De legatis, fideicommissis: Dig 30 ev.

· De donationibus inter vivos et mortis causa: Dig 39.

· militair testament: door de keizers ingevoerd: Inst. 2.11, p.241. Kon zelfs mondeling, maar men is zich van het gevaar hiervan bewust Inst. 2.12, p. 244. Het blijft geldig, zelfs na capitis deminutione: Inst. 2.12.5, p.244. En het geldt ook voor het peculium castrense door de keizers; door Justinianus werd het militair recht in het gewone recht ingevoerd, of is de passage corrupt?: Inst. 2.12.6, p. 245+nt.

· uw zoon onterven: kon alleen uitdrukkelijk: “qui filium in potestate habet, curare debet, ut eum heredem instituat, vel exheredem eum nominatim faciat”, Inst. 2.13, p.250.

· meestal werd een erfenis in 12 delen verdeeld, genoemd naar de as, “ut puta haec: uncia, sextans, quadrans, triens, quincunx, semis, septunx, bes, dodrans, dextans, deunx, as”, Inst. 2.14.5, p.260.

· testament onder onwettige voorwaarde (900) vs. contract onder onwettige vw (1172 BW): reden v/onderscheid: Cujacius, Inst. p.262; discussie: Marg. 499

· aanwas bij verwerping gebeurt proportioneel: “Et si ex disparibus partibus heredes scriptos invicem substituerit, et nullam mentionem in substitutione partium habuerit, eas videtur in substitutione dedisse, quas in institutione expressit”, Inst. 2.15.2, p.266.

· door een “pupillaris substitutio” maakte de vader eigenlijk het testament van zijn minderjarig kind: Inst. 2.16. p.270: “Nam moribus institutum est, ut quum eius aetatis filii sint, in qua ipsi sibi testamentum facere non possunt, parentes eis faciant”.

· een testament werd nietig door adoptie nadien: Inst. 2.17.1, p.275.

· nietigheid ex nunc = “rumpitur testamentum”, of “irritum fit testamentum”, nietigheid ex tunc = “irritum est testamentum” (Inst. 2.17.4, p.278).

· de reserve van ¼ is niet Romeins, wel 1/3, hoewel dat dikwijls anders wordt gezegd, o.m. door Viglius, cfr. A Costa, Inst. p. 285, noot bij par. VII.

· Favor testamenti: “defunctorum voluntates validiores esse cupientes, et non verbis, sed voluntatibus eorum faventes, ...”Inst. 2.20, 2, p. 292.

· in het klassieke recht werden legaten strict, fideicommissa ruim ge‹nterpreteerd: “Quum enim antiquitatem invenimus legata quidem stricte concludentem, fideicommissis autem, quae ex voluntate magis descendebant defunctorum, pinquiorem natura indulgentem, ...”: Inst. 2.20, 3, p. 294. Cf. Marg. 500 ev.

· een legaat van iemands anders’ goed is geldig: Inst. 2.20.5, p. 197.

· toepassing van ‘accessorium seq. principale’ inz. testamenten: Inst. 2.20.16 e.v. (peculium, servi vicarii).

· keuzelegaat is geldig, maar de keuze moest oorspronkelijk dd. legataris zelf uitgeoefend worden (gewijzigd door Just.): Inst. 2.20.23.

· legaat aan incertae personae = ongeldig; maar wel aan onzekere personen binnen een zekere groep (cfr. beneficiaries v/e discretionary trust): Inst. 2.20.25, Cuj. 131. En er ontstond wel een natuurlijke verbintenis (ibidem).

· consensualisme inzake legaten: 2.20.29+30; 2.20.34 (p. 317);

· ook al vervalt het motief van een legaat, toch blijft het geldig (contra: theorie v/d causa bij legaten!): Inst. 2.20.31, Cuj.134.

· slaaf als legatarius: gaat niet; slaaf als heres: wel Inst. 2.20.32-33, Cuj. 134.

· strafbeding als testament was ongeldig, zelfs niet bij het militair testament, en zelfs bij manumissio; veranderd door Justinianus Inst. 2.21.36 (p. 318).

· reserve: “de lege Falcidia”, Inst. 2.22.pr., Cuj. 136: ¾ (dodrans).

· geen reserve voor “ad pias causas relicta”: Novellae, cfr. Cuj. 137.

· schenkingen moesten bij ons aanvaard worden:Stockmans decis. 111, gecit. Wynants decis. 72 p. 197.

· interest op legaten sinds het overlijden? Wynants Dec. 118 p.338.

CONTRACTEN IN HET ALGEMEEN

· contractuele subrogatie, vb.: De Rosa p. 21 im; wettelijke: ibidem if en p. 22.

· contractus litteris: Zimm 32 nt. 178 verwijst naar Cicero Pro Q Roscio comoedo I,2.

· culpa in contrahendo: van Jhering (1861): Zimm 12 nt 62.

· obligatio = zowel actief als passief. Zimm p.1

· actio Pauliana: Marg. 442-3. D. 42.8.6.11

· tot wanneer kan men een aanbod terugtrekken? discussie. Marg. 401

· inmorastelling (interpellatio): sinds justinianus: Marg 369

· exceptio non adimpleti contractus: niet klassiek Marg 369

· acceptilatio: was de actus contrarius v/d Stipulatio: Marg 370

· pacta adiecta ex intervallo: D 2.14.7.5, Marg 375 + 475 nt.

· dolo facit qui petit quod redditurus est: Marg 378 + 379

· spoliatus ante omnia restituendus: Marg 379-

· culpa lata dolo aequiparatur, en D 50 16 213 da al grado extremo de estupidez el mismo tratamiento que recibe la culpa lata (Marg. 365).

· de ontbindende vw ontstond pas tijdens de ‘comentaristas’ en is dus niet klassiek!, Marg. 355.

· retroactiviteit v/d vw is van Justinianus; alle passages in de Digesten in dit verband zouden ge‹nterpoleerd zijn, Marg. 358.

· « la forma es a los negocios juridicos lo qe el cu¤o a las monedas » (Jhering), Marg. 349. « la forma es la enemiga jurada de la arbitraridad: es la hermana gemela de la libertad », Jhering, ibidem.

· dwaling: Dig 18. « non consentiunt qui errant », Ulp.D 50 17 116 2, Marg. 334.

· dolus malus en simulatie: Marg. 339.

· hoofdelijkheid: alleen uit “n contract. Vb niet: huis 2x verzekerd: dan geen regresrecht v/d ene Mpij op de andere, Marg. 321 i.f.

· hoofdelijkheid & solidariteit: blijkt hetzelfde, uiteindelijk, Marg. 325 (onderscheid berustte op interpolaties).

· derdenbedingen: Marg. 326. + Zimm 34 ev.(stipulatio alteri): Wijziging sinds King Alfond XI van Spanje in 1348.

· contractes unilaterales = ouder, en ‘stricti iuris’; bilaterales = bonae fidei, en jonger, Marg. 311.

· natuurlijke verbintenissen, kenmerken: Marg. 312. Zimm. 7.

· actori incumbit probatio: « ... quia semper necessitas probandi incumbit illi, qui agit », Inst. 2.20.5, p.197.

· vroeger: stricte formules: Dig praefatio p. iv

· interpretatie: niet te letterlijk

· “Ius civili si ab ipso (= a iure honorario) separetur, nimis severum est; dumque subtili ex qua constat ratione nititur, dum nativae verborum ex quibus conceptum est proprietati inservit, apertius quandoque impingere videtur in aequitatem” (Dig, Praef, viii)..

· interpretatie per analogie: actiones utiles: « Si enim negotium ex quo mihi quid deberetur, affinitatum haberet cum aliquo ex illis ex quibus proditae essent Jure Civili actiones, actionem quoque mihi dandum ex hoc negotio, suadente imsa ratione Legis, recte definiverant (Iurisconsulti) » (Dig Praef x).

· theorie van de ‘acte contraire’: uit Paulus, L.153 ff. de reg.iur: « quibus modis adquirimus, hisdem in contrarium actis amittimus ».

· vrijlating van slaven ‘in fraudem creditorum’: is een vorm van fraus legis, A Costa bij Inst 6,1,6 p. 43

· een minderjarige kan zonder zijn voogd zijn situatie verbeteren, maar niet verslechteren: “namque placuit meliorem quidem suam conditionem licere eis facere, etiam sine tutoris auctoritate, deteriorem vero non aliter, quam tutoris auctoritate” Inst. I.21.p.109.

· een betaling aan de minderjarige is geldig in zoverre hij er rijker van werd (exceptio doli): Inst. 2.8.2, p.225

· de eed: De iureiurando,Dig 12

· De instrumentis, testibus, probationibus, praesumptionibus:Dig 22

· Actio Pauliana (m.i.): Dig 43

· De exceptionibus et actionibus: Dig 44

· De verborum obligationibus: Dig 45

· De solutionibus: novatio, delegatio, acceptilatio: Dig 46

· niet voor zichzelf getuigen (bij testament): “nec ei concedimus, sibi quodammodo testimonia praestare”: Inst. 2.10.10, p.238.

· Uitstel van betaling bij rescript geldt maar als er een voldoende borg wordt gesteld: Dig 1.4.5, p.12.

· uitvoer van know how is verboden: het contract is nietig en de persoon verliest zijn goederen. Toepassing bij poging tot uitvoer van de kantwerkkunst: “N. de goufferville qui tentaverat in Galliam seducere puallas multas textrinae denticulatae gnaras, … in perpetuum bannitus fuit, cum omnium bonorum confiscatione”, Wynants, p. 196.

· afgifte van de titel van schuldvordering = geldige kwijting: In pacto liberatorio, si debitor apocham a creditore receperit, id pro acceptatione est. Wynants p. 197.

· een gemeente, dorp, enz. kon geen goederen verkopen zonder akkoord van de Principes: Wynants decisio 74, p. 200.

· bewijs door eed: Wynants p. 203 ev.

· regelmatige betaling aan de paters voor hun school verplicht de gemeente niet om dat verder te geven: Wynants, dec. 85 (dd. 1709) p. 225.

· Percentage wettelijke interest? semis of quincunx? Wynants dec. 121 p. 343.

· bewijs met koopmansboeken en met « kerven » (tesseris, vulgo lootjens, kerven, Gallice Tailles): Wynants dec. 135 p. 366

VERBINTENISSEN BUITEN OVEREENKOMST

· obligationes quasi ex delicto, evolutie + strict liability: Zimm 20.

· negotiorum gestio; ratificatio = retroactief, D.50.17.60: Marg. 444

· term “quasi-delict” bij afwezigheid van opzet om te schaden is niet Romeins maar van Pothier, Trait’ des obligations, 116; Marg. 316.

· In integrum restitutio: Dig 4

· Lex Aquilia + Actiones noxales: Dig 9

· Cautio ex causa Damni infecti (nondum illati, seq quod inferendum timetur): Dig 39

· Geen schadevergoeding bij oorlogsschade wegens overheidsmaatregelen (oa. bij de beschietingen in 1695!): Wynants Dec. 91 p. 246.

HUWELIJKSVERMOGENSSTELSELS (HGR)

· De dos mocht zonder de toestemming van de vrouw niet vervreemd worden, al hoorde ze toe aan de man. Sinds Justinianus is hypotheek mogelijk, met haar toestemming: Inst. 2.8.

· De vrouw gaat voor de schuldeisers van de man, mbt. tot haar dos (bij dos aestimata) maar ook voor de schuleisers met hypotheek? neen (discussie bij De Rosa p. 22-23). Ze heeft gelijke rechten als de fiscus: nam mulier et fiscus pari passu ambulant, l. 2, C de privil. fisci; maar niet altijd; De Rosa 24. Werd de dos niet geschat, dan neemt ze hem zo terug De Rosa p.25

· Iura dotium: Dig 23 ev.

· Utrum ad regulandam dotem teneantur parentes edere statum bonorum? (privacy!), Wynants dec.138 p. 370.

KOOP

· verkoop met handgeld: C. 4.21.17.2, Marg 409. Semitische oorsprong?

· als de koper “honorado” was, was hij niet aansprakelijk voor verdere schade door een gebrek i.d. zaak (bv. besmetting v/d hele stal door een ziek dier) D 19.1.13, Marg 407. Toepassing van “recidive” in burg. recht?

· laesio enormis: Marg. 404

· tegen 1 sestertius: herkwalificatie in schenking Marg 404

· was niet eigendomsoverdragend; Marg 402, maar de koper had wel het risico (cuius commodum, eius etiam periculum): Marg. 408+463:D.50.17.10.(andere toepassing v/h adagium Marg.p. 480)

· verkoop dd niet-eigenaar was geldig; die moest wel betalen bij evictio (actio auctoritatis): Marg 403.

· Emptio Venditio: Dig 18

· Bij verkoop gaat de eigendom maar over na traditio ‘n betaling: Inst. 2.1.41, p.181.

· quid sit venditio ad corpus, ad quantitatem, ad qualitatem, adiecto modo: Wynants,dec. 101 p.290.

RUIL

· Marg. p. 404, nt. 1; Gaius III.141.

HUUR

· Dig 19

· Marg 410 ev.

· ook hier herkwalificatie in schenking mogelijk: D. 19.2.46, Marg 412 nt. 116.

· Remissio mercedis bij slechte oogst: D.19.2.15.3, Marg 412.

· “vente passe louage” wordt nu nergens nog toegepast: Marg 413.

· veepacht bij helften (aparceria): was toen huur, nu wellicht vennootschap: Marg 414.

· vrije beroepen: viel niet onder “locatio conductio operarum”, maar onder “mandato remunerado” (vb. bestuurders v/e NV in Mexico), Marg. 415 + 417 (ook dokters & advokaten). Succes fee zou verboden zijn geweest: Papinianus D.17.1.7, Marg 417. Is daar niet eerder sprake van de koop v/e betwiste rechtsvordering, die verboden zou zijn??

VENNOOTSCHAPPEN

· fraternitas = essentieel; actio pro socio ontbond de venn. Marg. 421-2 + 423

· pactum leoninum: Marg. 422 vs. Pothier, XX p. 10, L. 17.2 ff pro socio.

· deelpacht (colonus): niet ge‹nde vruchten komen aan de eigenaar toe: Inst. 2.1.36 p.176.

· Societas:Dig 17

· Eenmansvennootschap geldig? arg. pro: D. 3.4.7.2!

· Krijgt de vennoot die meer geld inbracht ook intrest? neen, want er is geen wettelijke interest zonder inmorastelling: Wynants, Dec. 87 p.232.

LENING

· mutuum: Dig 12

· De usuris: Dig 22

BEWAARGEVING

· voorraad tot verkoop = “aestimatum”, Dig. D.19.3.1. Marg 426.

· De commodatum: Dig 12

· Depositum irregulare: was ook in ‘t voordeel v/d bewaargever, Marg 399. Depositum miserabile: in geval van nood (ibidem)..

· Bewaarplicht van de herbergier: Wynants Dec.92 p.248.

KANSCONTRACTEN

cfr Censius, De censibus (1630):

· census consignativus: vgl. met sale lease back! (p. 4 nr. 21)

· Sta Rota liet het toe (verwijzingen): p. 4 nr. 23

· collectae, beden, bleven verschuldigd dd. eigenaar v/h erf; dus de ec. eigendom prevaleert! (p. 4 nr. 26).

· en toch waren de census res immobilia (p. 4 nr. 27).

· tot de bulle van Pius V mochten onafkoopbare renten gevestigd worden (p. 5 nr. 3)

· een mogelijkheid van opzeg maakt een contract nog niet tijdelijk (p. 5 nr. 7);

· een rente kan gevestigd worden op het hoofd van koper of verkoper (op koper = census vitalitius) (p. 6 nr. 13)

· rente in natura was verboden in Spanje (p. 6 nr. 7)

· creditor debet accedere, schulden zijn haalbaar (daarom wellicht reisden de Koningen zoveel): p. 7 nr. 11

· overdreven rente in natura, hoe vaststellen? datum v/h contract + gemiddelde prijs v/ vorige maanden of jaren nemen (p. 7 nr. 12 + 13).(de commissie v.h. arbitrageverdrag kan dus precedenten zoeken in de Rspr. van de Sta Rota van 1600);

· ‘in civitate mea Perusina”, de auteur is dus van Perugia! (p. 7 nr. 12)

· novatio fructuum in pecuniam: moet uitdrukkelijk zijn (p. 8 nr. 19);

· “eerst de handen wassen”, zegt Caius, maw. eerst de oorsprong v/d dingen aangeven: p. 9 nr. 1 (daarom niet sinds de oerknal)

· eerste geschreven sporen: in 1423, Constitutio/Martinus V (. 9 nr. 2) of al in 1305-1313 (nr. 6);

· Census komt uit fiscaal R? (p. 10 nr. 5)

· subjectief recht, duidelijk gedefinieerd (p. 12 nr. 2 & 3)

· census is geen koop (p. 12 nr. 6);

· poenitentia conceditur in contractibus nominatis (p. 13 nr. 13)

LASTGEVING

· mandatum post mortem: geldig? Gaius: neen; Justinianus: ja, Marg.420

· directe & indirecte vertegenwoordiging: Marg 331-2. Geen Rstr. vtw bij RomR mandaat: Marg 418.

· De procuratoribus: Dig 3

· Mandatum: Dig 17

· De mandatoribus: Dig 46

· niemand kan verplicht worden een mandaat te aanvaarden : Nemo invitus ad Mandati susceptionem constringi potest, Wynants dec. 87 (arr. 26.6.1709), p. 231.

BORGTOCHT

· De fideiussoribus: Dig 46

· Borg kan zich niet de minderjarigheid/hoofdSA beroepen, Marg 386.

DADING

· D.12.6.23.1, Marg. 427. De eerste christenen legden hun geschillen voor aan de bisschoppen, ipv. a/d burgerrechtelijke overheid.

· Dading kan niet vernietigd worden wegens laesio enormis: Nequidem ob enormissiman laesionem rescinditur transactio, si dolus ex proposito non probetur, Wynants p.194.

LIJFSDWANG

INPANDGEVING

· pand vs. deposito: Marg 400

· oudste vorm van pand: nexum, dichtbij mancipium, uit XII Taf, Dig Praef clxxviii (178). Cfr. Zimm 4.

· Pignus: Dig 12

· Beslag ontwikkelde uit pand: “Pignus ex causa iudicati captum”= antecedente de nuestro embargo, Marg. 173.

VOORRECHTEN EN HYPOTHEKEN

· voorrechten primeren boven hypotheken: “tamen eum (privilegium) cuius pecunia praedium comparatum probatur, quod ei pignori esse specialiter obligatum statum convenit, omnibus anteferri iuris auctoritate declaratur: l. lict C. Qui potiore in pignore habeantur, De Rosa p. 25 im.

· Hypothecae: Dig 20

· Privilegia creditorum, separationes bonorum: Dig 43

GERECHTELIJKE UITWINNING EN RANGREGELING

· faillissementsprocedure in de jaren 1600-1700: DE ROSA, p. 9 ev.

· faillissement = te vgl met een oorlog (De Rosa p. 9).

· de Napolitanen waren niet gehouden door een minnelijk faillissement, “eccetto quelle si facessero con ignominia di quelle che tali beneficii ottenessero”, De Rosa p. 12.

· subhastatio = uit Cicero’s tijd: De Rosa p. 15 if.

· accendatur candela: De Rosa p. 16 im.

· hoger bod voor minderjarigen al sinds 1631 (40 dagen: “sancitum reperitur, quod ante possessionem rei liditatae intra spatium auadraginta dierum recipiatur nova oblatio...”): De Rosa p. 17.

· Minori enim universitas, sive civitas aequiparatur arg. l. remp. C. de iure Reip. lib. 11; sicut Ecclesia: De Rosa p. 17

· als er geen koper gevonden wordt kan de schuldeiser inkopen tegen schatting: De Rosa p. 18.

· meestal werd er goed geboden in openbare verkopingen: “... quod licitationis calore rei valor non solum ad justum pretium pervenire, sed illud excedere solet, ut quotidie experimur” (De Rosa p. 18 if.)

· verdachte periode van 1 jaar, waarin de contracten nietigverklaard werden en de interest van meer dan 1/3 stopte cfr. bulle van Nicolaas V.

· een feudum was nog extra commercium: De Rosa p. 20. Ook voor een hypotheek was dus toestemming (assensus) van de koning nodig.

· actio quod metus causa: x 4 binnen het jaar, daarna x 1 (Marg 337) (bevordert snelheid in het recht!).

· na “sententia injusta” evt. nog compensatie, zodat de rechter de zaak opnieuw moet onderzoeken? onzeker D 12.6.60 vs. D 2.6.13, Marg. 313 (contradictie!).

· kortgeding inz. ruimtel. ordening: operis novi nuntiatio, Marg 250

· vb. van een replicatio: Marg 251

· bij faill/man moet vrouw haar eigen goederen bewijzen: D 24.1.51, praesumptio muciana, Marg 211.

· proces had iets van een theater: Arangio Ruiz in Margadant, 145

· bewijsrecht:

· met de ogen zien = beter dan allen horen:

« segnius irritant animos demissa per aures

quam quae sunt oculis subjecta fidelibus

et quae ipse sibi tradit spectator » Horatius + De Rosa p. 15

(met ref’s naar Herodotos, Seneca, enz.).

· el plus en materia de seguridad y orden tenia, como precio, a veces, un minus en materia de equidad: Margad. 168

· negativa non sunt probanda? Marg. 168

· testis unus testis nullus? Marg 169

· notoria non egent probatione, Marg. 170

· bij “non liquet”: geen vonnis; evt. andere iudex, Mar. 170

· non bis in idem: komt uit « res iudicata pro veritate habetur », Marg. 171; ook: « bona fides non patitur ut bis idem exigatur », Marg. 409, D. 50.17.57

· audiatur et altera pars: komt van Seneca, Marg. 172.

· quod non est in actis, non est in mundo: Marg 175

· subsidiaire argumentatie: cfr. D.50.17.43, Margadant 163 nt 35.

· gerechtelijke procedure: gebeurde op “n dag, cfr. XII Tabulae, 1.3: sol occasus suprema tempestas esto! (Dig. praef. lxxix)

· Cessio bonorum a debitore facta: Dig 43

· Res iudicata pro veritate accipitur: Dig 1.5.17, p.15.

· Strafbeding: Lis infitiando crescit in duplum, Margadant 165.

· Beroep: door intercessio v/d tribuni plebis of consuls: Marg 174.

· temerair & vexatoir beroep: strafbaar t/m verbanning! Marg 176

· na 3 j. verviel een proces, maar niet de actio: Marg 177

· Zwijgrecht: C. 4.20.6: no obligado a presentar une prueba contraria a sus intereses, Marg. 177

· geen getuigen “van horen zeggen”: Nov. 902, Marg. 177

· door interdicten werden veel processen voorkomen: Marg 183

· wie geen cautio iudicatum solvi gaf, verloor ‘t bezit v/d grond: Marg 187; 191

· kortgeding: ge‹nspir. op laat-RomR, maar van Clemens V (in 1306): Marg 188

· volgens Jehring mo’ten we onze Rten verdedigen: Marg 188,nt.

· praetor-functie eindigde als organisator v/feesten: Marg. 193

· Venditio publica, an et quandonam subsistat sine interventione judicis? fieri potest, dummodo non interveniat ictus Baculi, extinctio Candelae, aut aliud quid jurisdictionale! Wynants 31 p. 97.

· Administratores qui litem non fundatam movent, proprio nomine in expensas condemnari debent, Wynants dec. 126 p. 349.

· privacy: een koopman mag de privé-zaken in zijn boeken “claudere”, Wynants dec. 134, p. 365.

VERJARING

· geleidelijke verjaring: cfr. ds.345 vlgns Hof R/M zou strafvermindering een goede compensatie zijn voor te langdurig proces.Ook: Bij rapina is de vergoeding 4x het geroofde bij eis binnen het jaar, daarna 1 x; idem voor intimidaci¢n (actio quod metus causa) (Marg. 441-2)

· praescriptio: van praescriptio longi temporis, Margadant 161.

· De usucapionibus et longe temporis possessionibus: Inst. 2.6.

· bezit: bonorum possessio vs. eigendom: uit het praetoriaanse erfrecht v. geëmancipeerde kinderen (Dig Praef. ix)

· gestolen goed verjaart niet, tot het bij de eigenaar teruggekeerd is: = plebisciet, Lex Attinia, Pand. praef. p. V

· gestolen goed verjaart niet: furtivae rei aeterna auctoritas esto, XII Tab. 2,7, Dig. praef lxxxix.

· Bonorum possessio: Dig 37

· De possessione: Dig 41

STRAFRECHT.

· ‘s nachts mag een dief gedood worden: Si nox furtum factum sit, si im aliquis occisit, jure caesus esto (XII Tab 2,4, Dig Praef. lxxxv)

· De delictis privatis: furtum, rapina, iniuria, contumelia: Dig 47

· zelfverdediging volgt uit het ius gentium: « nam iure hoc (= iure gentium) evenit, ut quod quisque ob tutelam corporis sui fecerit, iure fecisse existimetur »: Dig 1.1.7. + D.9.2.45.4, Margadant 139 (eigenrichting) + D.48.7.1.7 + 8, Marg 379 nt.

FISCAAL RECHT.

· impensae necessariae vs. utiles: cfr. 49 WIB! Marg 249

· step transaction: was in het Romeins recht een hulpmiddel om aan rechtsschepping te doen: vb. acceptilatio voorafgegaan door novatio = stipulatio aquiliana, Dig Praef. ix.

· privilegia ne inroganto = leges non ferantur in singulos homines: Tabula 9a, deiure publico, Dig praef cxlv.

· vermogenskadaster: sanctie bij niet inschrijving v/e persoon was verlies van de vrijheid, bij niet-inschrijving van zekere goederen de confiscatie ervan: “si quis dolo malo census non erat, amittebat et civitatem, et libertatem, et publice vendebatur; eodem quoque modo si quis aliquam partem bonorum suorum subticuisset, nec eam detulisset in censum, eam amittebat.” Muretus in A Costa p. 17 i.f.

· ook rechtskennis was een ‘asset’: “Feras quoque huius peritia juris censeri, id est, si earum quasi census ageretur quidam, posse in censum deferre inter caetera, hujus quoque iuris peritiam”, ibidem.

· vrijheid impliceert te doen wat niet verboden is: « Et libertas quidem (ex qua etiam liberi vocantur) est naturalis facultas eius, quod cuique facere libet, nisi si quid vi aut jure prohibetur », Instit. p. 34; = Dig. 1.5.5, p.13.

· « Indictiones non personis, sed rebus indici solent », Cod. De annonis et tributis, l. 3 = « la charge est r’elle, non personnelle, c’est la propri’t’ qui en est grev’e, et le maŒtre n’est qu’un agent charg’ de l’acquitter ». (cfr. BTW!) - Mesdach de ter k. bij Cass 14.11.1894, Pas. l894 I 168/

· “fiscus ab omnibus vectigalibus immunis est”, D. 34.4.9, Pas. l894 I 176 (Mesdach de ter Kiele).

· kerken waren van niemand: “Nullius autem sunt res sacrae... veluti aedes sacrae”: Inst. 2.1.7+8, p.148.

· De iure fisci: Dig 49

· De iuribus municipiorum: Dig 50 ev.

· de 18^e praetor moest rechtspreken tussen de ‘fiscus’ en de burgers:”et adiecit Divus Nerva (praetorem) qui inter fiscum et privatos ius diceret”, D.I.2.23 p.5: nu de gewestelijke directeur

(fiscus was het patrimonium v/d keizer, toen)

· res fisci nostri usucapi non potest: Inst. 2.7.9, p.210.

· onderscheid tussen fiscus en aerarium: Inst. 2.7.13:

· l’imposition ne frappe que la fortune, et l… o— elle est absente, le roi perd tous ses droits; ˆtre citoyen et poss’der des facult’s r’elles, voil… ce qui constitue le vrai contribuable: Proc. gen. Mesdach de ter Kiele bij Cass. 11.4.1894, p. 167.

· eerder directe B’n ipv. indirecte « de crainte d’entraver la libert’ du commerce et du travail », ibidem p.167.

· vrijstelling van belasting van nationale domeingoederen: komt uit W. 3 frim VII, art. 105 + decreet van 1808: ibidem p. 168.

· de gemeenten moesten vroeger een deel van hun ontvangsten aan de staat afstaan, soms 1/3 of 2/3, in Parijs zelfs 28 van de 34 miljoen; ibidem p. 174.

· jamais berger ne fut compt’ comme du troupeau. Uitzondering: ibidem p. 175 (simulatie?; interpretatieve wet).

· « fiscus ab omnibus vectigalibus immunis est », Dig. 34.4.9, ibidem p. 176.

· eerste geval van belastingontduiking bij de Soemeriërs : Goden graven en geleerden p. 244.

· rescripta (cfr. ruling of prejudiciële vraag?): golden niet indien de aanvrager loog: “Ita demum utile est resciptum, si preces veritate nitantur. Edicunt enim Theod. & Valent. ut Etsi legibus consentaneum sacrum Oraculum mendax precator attulerit, careat penitus impetratis; et, si nimia mentientis inveniatur improbitas, etiam severitati subjeceat judicantis”: Dig 1.4.8, p.12.

· Caracalla vectigal vicesimae hereditatum duplicaverat; et, ut a quam plurimis penderetur, omnes ingenuos qui in Orbe Romano erant, Civitate donavit: specie quidem (inquit Dio) honorem eis tribuens, sed revera ut fiscum suum augeret, quippe cum Peregrini pleraque horum vectigalium non penderent: Vid. Dion. in Excerpt. Vales. p. 751: Dig. p. 16, nt. f.

· Parlementaire vragen: cfr. rescripta, subscriptiones: Margadant, 73

· art. 49 WIB: « neque enim lucrum intelligitur nisi omni damno deducto... »: L. 30, ff pro soc, Pothier, soci’t’, p. 20. « Quum bona non intelligantur nisi deducto aere alieno », Pothier p. 38 (art. 117 … 120 W. Reg): gemengde inbreng is dus ‘contra naturam’, zoals ook Cass. zei in de vorige eeuw (cfr. RD in Ven+B).

· step transaction bij Pothier: soci’t’, p. 21-21 (venn verbergt verboden interest); geen step transaction: p. 25-26. De korte tijd laat de step transaction vermoeden: p. 29-30.

· tontine: alg. venn. = mogelijk tussen arme & rijke vlgns Ulpianus, als de armere meer werkt: Pothier, soci’t’, p. 32 (D. L 5 par.1), anders evt. vermengd met schenking maar geldig.

· winst uit oneerlijkheid valt niet in gemeenschap: tout gain criminel ou d’shonnˆte ne peut ˆtre susceptible d’aucune soci’t’ (Pothier soci’t’ p. 37); na inbreng: geen terugvordering tenzij na veroordeling (cfr. L. 53 en 54)

· strekt de occulte hypotheek van de fiscus zich uit tot de goederen van de vrouw? Wynants Dec. 106, p.302.

DE FERRIERE: AD TITULUM DIGESTORUM DE DIVERSIS REGULIS IURIS ANTIQUI COMMENTARIUS.

accessorium 53

acte contraire- theorie 7,9,10

actio en exceptio 15

actiones legitimae: geen vw of termijn 28

afwezigheid in het algemeen belang: 4

alle verweermiddelen samen voorbrengen 20 (IV)

bedrog mag niemand tot voordeel strekken 57 (dus ook de fiscus niet)

begrafeniskosten: voorR v/d betaler 42

beroep tegen voordelig door iedereen: 44

beslag op schenker: redelijk blijven 59

bezitsrecht was sterker dan nu 62

bij stipulatio telt het ogenblik v/h contract 13

billijkheid 33 + 35

diefstal: is geen overmacht maar culpa levissima 77

dolo facit qui petit quod redditurus est 101

dolus: geen exoneratiebeding mogelijk 75 if.

drogredenering en vitterijen 52

een vergeldende schenking is geen schenking? 61

eigendomsoverdracht: niet bij verkoop maar ... 41

electa una via ...(+-) 20

error communis 64

geen nadeel door iemand anders’ beslissing 71+65 (cfr. 90,8 WIB)

gelijke wapens voor actor en reus: 26 (cfr. 267 WIB!)

geschillen: voor de rechter alleen! 53 (gewest. directeur?)

in dubio pro reo: ratio 27

invito beneficium non datur: 43

je hebt niet gekregen wat je moet afgeven: 47 (cfr. trust)

le mort saisit le vif 32 + 41

legaat opeisen + testament betwisten: kan 48

litis contestatio: definitie 72 if.

minderjarigen: benadeling bewijzen 43

niet verwerven is niet vervreemden: 38+40

openbare orde 82

partijbeslissing 64

peculium 23

persoonlijk karakter v/e venn was van o.o.! 82 im.

privatorum conventio iuri publico non derogat 82

proces voeren brengt voordeel, geen nadeel 72 im (contra: boeten)

quae abundant 5 (interpretatie)

raadgeven zonder bedrog: geen verplichting 70 (aanspr. notarissen...)

recht van opstal: 37

samenloop 20

schenking tss Eg was tegen o.o. 83 im.

stipulationes vs legaten 11

strafR welwillend interpreteren 56

strafrecht: verschillende actiones samen: kan! 23

strafRtel. aanspr. v/d erfgenaam (344 WIB) 24-25-26

summum ius, summum iniuria 33

testament: alg. legataris nodig: 31

van idee veranderen 71

verwerving ve vrijgelatene 10

voogdij: 4^e kan men weigeren 34

voordeel volgt nadeel 58

voorwaardelijke rechten (16 Reg): 2

wat zelden gebeurt 6

weet met wie je contracteert 63 (Lizardi arrest, IPR), culpa in eligendo

wie kan veroordelen, kan vrijspreken 62 (vredeRter bij controlesch.)

zakelijk R = het goed zelf? 18-19

zakelijke belastingen: 42

zelf de vervulling van de vw tegenwerken: 66

HAMMURABI.

Hammurabi is uiteraard geen Romeins recht, maar nog veel ouder: 1750 vóór Xus.En toch vinden we er een heel aantal dingen in die we in ons huidig recht ook kennen.

aansprakelijkh. aannemers 116

aansprakelijkh. geneesheren 113

adoptie bestond 107

afnemen v/buit v/soldaat 56

breuk v/d verloving 95

bruidsschat (dot) voorafgenomen 97

burenhinder 62

cabaretière, samenzwering 75

contract: geschreven of getuigen 71

diefstal: x 30 47

erfpacht (soort) 59

geen opbrengst, geen huur 60

genotspand, antichrèse 61

gestolen goed: eed 73

gezag van gewijsde 46

godsoordeel 45

goederen van de staat 46

inbrekers 69

incest 93

Kinderen v/e slavin worden vrij 99

keuzelegaat v. K’n / wettige Eg 99

koning verzorgt veiligheid 135

laster en eerroof: kaalschering 83

man verzorgt vrouw niet: kan weg 89

overdreven prijs, cabaretière 74

overspel - laster 85

overspel met aanst. schoondochter 94

overspel: in ‘t water 84

priesteres krijgt vruchtgebruik 104

priesteres verlaat tempel 75

Res perit domino 121+128

right of first bite 123

scheepvaart: opgaand moest wijken 120

schuldslaaf na 3j. vrij 78

slaaf x vrije vrouw: K’n gn slaaf 101

slavin +kinderen, terugkooprecht 80

substitutie van soldaten 51

talio 110

vals proces 45

veepacht (v.d. helft) (venn) 59

vennootschap: gelijke delen 71

verklaring voor de god (eed) 81

verkoop: verborgen gebreken 133

verkrachting 84-5

verlating/Eg: niet terugkeren 87

verstoting 88

vrouw verspilt woning: w. slavin 89

vrouw: legaat a/kind, n.a/vreemde 92

vrouw: R op preferentiële goederen 100

weiderecht mits toelating 63

woeker 69-70

LAURENT WAELKENS, Romeins Recht, Syllabus bij het vak “Instituten van het Romeinse recht”.

accessio 240

actio de in rem verso 157

actio de peculio 158

actio empti 303

actio noxalis 159

actio Publiciana 225

actio Serviana

actiones bonae fidei en exceptio doli 287

actiones stricti iuris/bonae fidei 25

adrogatio 153

aestimatum-zekerheid 252

alternatieve verbintenissen 264

antichresis 254

Bartolus de Saxoferrato 95

benadeling 274

betalings- en financieringsmiddelen 321

Bewijs 138

bezit 218

Bologna - herleving van het RomR 92

bona materna 160

bonitarische eigendom 225

bonorum possessio 201

borg 300

Burgerlijk procesrecht 103

Byzantijns recht 78

christelijke invloed 84

christianisering 67

clausula rebus sic stantibus 273

Codex Justinianeus 74

codicil 210

cognitieproces 118

comitia curiata ... 39

conflicten tussen rechtsnormen 143

consensualiteit (geen loutere -) 268

consensualiteit 26

contracten 267

contractsvrijheid 267

contractuele aansprakelijkheid (graden van -) 285

contractus consensu 271

contractus litteris 270

contractus verbis 269

cura 188

custodia 288

damnum iniuria datum 278

delicen 276

der Geist des römischen Rechts 325

derdenbeding 313

Digesten 75

Dogmengeschichte 6

dominium eminens 230

Draagwijdte van de RomR norm 14

dwaling - error 307

echtscheiding 179

edict van de praetor 55

eigendom 223

eigendomsverkrijging 234

eigendomsvoorbehoud 239

elegante school Donellus, Hopper, Vinnen, Voet, Bijnkershoek 100

eleuqeria 165

episcopalis audientia 123

erfdienstbaarheden 245

erfopvolging 199

erfpacht 231

erfrecht 197

evictio 304

executie van vonnissen 106

familia 149

familia in de ME 160

fideicommissum 214

fiducia 251

fiscus 296

formalisme 22

formula 111

formulae: Vb’n 112-3

fundationes 193

furtum 277

Germaanse vorstendommen 79

geschiedenis 29

gewoonte 53

Gregorius de grote 124

habitatio en usus 249

hertrouwen 180

historische kritiek 10

hoger beroep 128-137

Hulpwetenschappen 9

humanisme in het RomR 99

huwelijk en manus 175

huwelijksgoederenrecht 183

iniuria 282

Instituten 76

interdicta 115

interdictum uti possidetis 116

IPR 143

Italië - overlevering 91

iudex 114

Ius commune 5

ius commune in de ME 144

ius honorarium 15

ius vitae necisque 155

jongeren - bescherming 184

juristen 47

juristen 60

juristenrecht 18

Justinianus 73

keizer 49

kerkelijk recht - ontstaan 85

kerkrechtelijk huwelijk 181

kerkrechtelijke collecties 86

kerkvaders 83

klassieke rechtswetenschap 57

Koningstijd 33

koop 302

Lanfrancus van Pavia 4

late keizerrijk 62

legatum per damnationem 213

legatum per uindicationem 212

Legis actiones 105

Leuven 96

levering 237

lex Aquilia 279

Lex Romana Wisigothorum 80

libel-proces 120

libertas 162

litis contestatio 110

locatio conductio 308

locatio conductio operarum 311

magistratuur 41

mancipatio 23

matrimonium iustum 177

Methodologie 7

mora (verzuim) 290

natuurlijke verbintenissen 265

Natuurrecht 101

nexi 153

Novellae 77

occupatio 240

Ockham 21

onderwijs i.d. vroege ME 81

onvolwassenen 294

overlevering van het RomR via de kerk 82

pacta sunt servanda 271

pactum commissorium 275

pandrecht - receptie 257

pater familias 150

patria potestas 154

patronaat 173

personenrecht 147

persoonlijke zekerheden 297

petitio hereditatis 204

pignus 253

praefectus praetorio 52

praescriptio longi temporis 243

precarium 220

principaat 48

Proces per formulas 108

publicaties 12

quaestoren 46

rapina 283

Receptie 3

Receptie na de ME 97

receptie v/h Rom R a/d univ. 90

receptie van het Rom R in het Kerk.R. 87

Rechtgefolgewille 27

rechtspersoon 190

reivindicatio 223

republiek 34

republiek 37

reserve 203

responsa prudentium 54

Romano-kanonieke procedure 123

saisine 211

Savigny (von -) 102

Savigny 2

schadevergoeding 117

Slavernij 169

sociaal-economisch recht 314

sponsio, fidepromissio, fideiussio 297

stilzwijgend ontbindend beding 275

stipulatio 23

strafrecht 45

strafrechtelijke aansprakelijkheid 292

Suarez, Lessius, Molina, Grotius 101

subjectieve rechten 19

substitutio uulgaris en pupillaris 209

tempus luctus 178

testamenten 207

testamentuitvoerder 211

tetrarchie 63

Theodosius II en het R 70

traditio 236

tutela mulierum 188

twaalf tafelen wet 35

tweede scholastiek: De vitoria 100

uitvoering v/h vonnis 115

uniuersitates 191

universiteiten 11

universiteiten 88

usucapio 242

val van het WestRom rijk 72

Vennootschapsvormen 321

verbintenis quasi ex delicto 284

verbintenissen stricti iuris 262

verbintenissen tot certum/incertum 263

verbintenissenrecht 259

vernieuwing i.d. Rspraak 98

vis maior 289

voogden: tutor 185

voorbehouden gedeelte 203

vrijheidsbegrip 163

vrijheidsgedachte id Germaanse wereld 166

vrijlating 172

vruchtgebruik 248

vulgarisering van het RomR 68

Waarom bestuderen? 1

wetenschap van het Rom R 8

wetenschappelijke bestudering v/ RomR 84

wetenschappelijke verenigingen 13

wil als richtlijn voor interpretatie 24

zakelijke zekerheden 250

zakenrecht 216

zwakzinnigen 293