Wapenschild van Wilrijk WILRIJK

Artikel in Wilrijk Vooruit van 13 oktober 1999


Inleiding

Wilrijk, een fusiegemeente , ten zuiden van Antwerpen, toegangspoort tot onze havenstad langs de rijksweg Brussel-Mechelen-Antwerpen. De oppervlakte gedraagt 1.361 ha.
Volgens de geschiedschrijving kan gezegd worden dat het grondgebied reeds bewoond was bij het begin van onze tijdrekening. De driehoekige Bist is een duidelijk bewijs van een typisch Frankische nederzetting. De "Speelhoven" zijn een overblijfsel uit latere eeuwen. Het waren de buitenverblijven van de rijke stedelingen, mooie gebouwen met tuinen en park, welke thans ofwel verdwenen zijn, ofwel een andere bestemming gekregen hebben. Veel van het "Groene" Wilrijk is in de loop der tijden verdwenen : dichtbebouwde wijken waren nodig om de steeds aangroeiende bevolking een woonst te bieden. Een groot gedeelte van deze inwoners vinden thans werkgelegenheid in hun eigen gemeente.
Ondanks de dichte bebouwing en de talrijke zuivere industrieen bezit Wilrijk nog enkele belangrijke groene "longen": Het gemeentelijk park Steytelinck, de forten VI en VII, het klaverblad, het Schoonselhof, her Terbekenhof en het Valaarhof.
De industriegebieden breiden zich nog steeds uit alsook de woningbouw.

"Wilrijk, een gemeente waar het aangenaam is om te wonen, te werken en te leven !"
Back to top

Situering

Wilrijk ligt in de provincie Antwerpen, arrondissement Antwerpen.
Het mak deel uit van het 7de kanton Antwerpen wat het vredegerecht betreft. Op het geestelijk gebied behoort het grondgebied tot het bisdom Antwerpen en vormt het de dekenij Wilrijk-Hoboken.
Met de oppervlakte van 1.361 ha die in 1912 na afstand van het Nachtegalenpark aan Antwerpen van de oorspronkelijke oppervlakte van 1.489 ha overbleef, grenst Wilrijk aan volgende gemeenten : ten
  • Noorden aan Antwerpen .
  • Noordoosten aan Berchem.
  • Oosten aan Mortsel en Edegem.
  • Zuiden aan Aartselaar.
  • Westen aan Hemiksem en Hoboken.
Een 3 tal grote verkeerswegen doorkruisen het grondgebied in de richting noord-zuid :
  1. de Prins Boudewijnlaan.
  2. de Boomsesteenweg.
  3. de Autoweg E10.
Back to top

Geschiedkundig profiel

Wanneer Wilrijk als zelfstandig dorp in de geschiedenis optreedt, valt moeilijk te achterhalen. Archeologische urnenvondsten, in 1973-1985 gedaan in de Pater de Dekenstraat alhier, wijzen reeds op een volksnederzetting in de eerste jaren van het ijzertijdperk.(600-500 jaar voor Christus)
In de laatste eeuwen voor de Christelijke jaartelling werd onze landstreken bewoond door de Kelten.
Dat in Wilrijk een Gallo-Romeinse nederzetting heeft bestaan wordt afgeleid door de naamverklaring van onze gemeente. De naam Wilrijk zou zijn oorsprong vinden in VILLARIACUM: een "villaris" is een kleine Romeinse nederzetting, afhangend van een grotere bezettingspost, de "villa" genaamd.
De eerste naamvermelding "Wilrica" ontmoeten wij slechts in een document van 1003. Aan de hand van deze oorkonde zou Wilrijk reeds in 743 als zelfstandige gemeenschap bestaan hebben. Het driehoekig eeuwenoude dorpsplein de Bist wijst onder andere ook op een Frankische nederzetting. In het Leenroerig Tijdstip bezat de Sint Baafsabdij van Gent een belangrijk deel van ons grondbezit. Vanaf 1164 verwierf de Sint Michielsabdij hier grote landeigendommen. Wilrijk heeft nochtans nooit de drukkende lasten van de lijfeigenschap gekend. Een feodale landsheer heeft ons nooit beheerd. Wel kenden wij hier een "heer van Wilrijk" : Jan van der Noot, die in 1508 door de Duitse keizer Maximilaan van Oostenrijk als dusdanig werd erkend. Deze "heer" verkoopt in 1559 onze heerlijkheid aan de stad Antwerpen. In juni 1745 zal deze stad de heerlijkheid Wilrijk publiek verkopen aan Gisbertus van Schorrel. Onder de Franse Revolutie(1795) wordt deze heerlijkheid afgeschaft.Opmerkelijk voor de periode 1500-1600 is het ontstaan van de z.g. "Hoven van Plaisantie". Aanvankelijk buitenverblijven van adelijke families of rijke kooplui, zouden zij later uitgroeien tot groot grondbezit. Wilrijk kende wel veertien van deze hoven. Hun grote uitgestrekt- heid zal eeuwenlang een hinderpaal vormen voor onze dorpsontwikkeling.
Op 30 november 1589 werd ons dorp geplunderd en volledig afgebrand door de Geuzen van Bergen op Zoom. Wel 20 jaren bleven de puinen op de erven liggen, en de bevolking leefde in schamele hutten. En nog was alle leed niet geleden! Vanaf 1621 begint voor Wilrijk een echte ongelukstijd.
Opeenvolgende oorlogen brachten ellende teweeg: troepenbewegingen, inkwar-tieringen, opeisingen, belastingen, verwoestingen, plunderingen en hongersnood…. De aanleg van de Boomsesteenweg, als verkorting van de reisweg Brussel- Antwerpen, valt hier echter wel te vernoemen.De hedendaagse geschiedenis wordt vanaf 1794 in onze streken ingeluid onder de overheersing van de Franse Republiek en het Keizerrijk onder Napoleon Bonaparte. Voor onze voorouders waarlijk een "besloten tijd". De kerken worden gesloten, de geestelijkheid wordt uit hun ambt ontzet en hun goederen verkocht. De gemeente wordt afgeschaft en opgeslorpt in een kanton. De Franse taal wordt verplicht gesteld in de administratie; de verplichte legerdienst wordt ingevoerd en de bevolking wordt betaald met waardeloze "assignaten".
Vanaf 1814 behoorde onze gemeente aan Het Rijk der Nederlanden, onder Willem I. De overschakeling naar het Koninkrijk België in 1830 gebeurde zonder wereldschokkende gebeurtenissen. Belangrijk voor de ontwikkeling van onze gemeente is de aanleg op ons grondgebied van de forten VI en VII, als onderdeel van de Brialmontvesting rondom Antwerpen.(1860-1865)
Later zal de aanleg van een militaire baan, een reeks schanssen en twee spoorwegen de dorpskom gans inknellen.
Wilrijk bekwam een eigen gemeentehuis slechts in 1870 !
Onze gemeente blijft een echt landbouwsdorp, met in 1875 slechts 3182 inwoners. Maar in de aanvang van de 20ste eeuw zal het bevolkingscijfer razendsnel stijgen. Vele huizen van Plaisantie worden afgebroken en hun domeinen verkaveld als bouwgrond.Eén na één verkopen ook boeren en hoveniers hun eigendommen. Bouwmaatschappijen bespoedigen de nieuwbouw en het ontstaan van nieuwe woonwijken. De oorlog 1914-1918 zou deze opbloei enkel vertragen; vooral in 1924-1930 kende de nieuwbouw haar hoogtepunt. In 1964 werd de 40.000ste inwoner ingeschreven!
Tot 1900 kende onze gemeente maar één kerk ; thans zijn vijf parochies daaraan toegevoegd.
Na de oorlog 40-45 verliest Wilrijk totaal zijn landelijk karakter en ontwikkelt tot een nijverheidsgemeente, met utgebreide industriebedrijven langsheen de Boomsesteenweg. De herschepping van de oude dorpskom door hoogbouw, winkelcentra, parkings en garages geeft onze gemeente een stedelijk uitzicht.
Wilrijk werd dan ook op 1 januari 1983 opgeslorpt door de grootstad Antwerpen, waarvan het nu een district uitmaakt.
Back to top

Relief - Bodemkunde - Bodemgebruik - Waterlopen

Het relief van Wilrijk vertoont hoogteverschillen gaande van 22 m tot 6 m. Het hoogste punt ligt bij de oorsprong van de Hollebeek, nabij de zogenaamde Schans 16. Bij de Grote Struisbeek, nabij de grens met Aartselaar, bereikt men het "dieptepunt" van 6 m. De Bist en de plaats waarop St Bavokerk zich bevinden zijn "hoogten" in deze zin dat ze beide op 18 m boven de zeespiegel liggen.
De Slijkhoek wijst uiteraard op lage ligging; in dat gebied, dat op 13 a 14 m ligt, was het vooral "slijkerig" in de buurt van de voormalige spoorweg.
Het Valaar, waar we naar de hogergelegen heide plaatsnamen toe gaan, bereikt een hoogteligging van 15 a 16 m.
En laag bevindt zich het Kasteel Ter Beke (12 m) wat reeds uit zijn naam af te leiden valt.
Kasteel Elsdonk bevond zich op een hoogte van 14 m terwijl Klaverblad, Ieperman, Steytelinck en Koornbloem werden gericht op terreinen die 18 a 19 m hoog zijn gelegen.
Uit de toponymische aanduidingen die op hoogte en laagte slaan kunnen we o.m. de donken vermelden : Elsdonk, Nijverdonk, Velderdonk en Standonk.
Schaffelberg en Stuivenberg wijzen duidelijk op bergen, maar zijn daarom niet meer dan bescheiden glooiingen in het landschap.

Alle beken die het Wilrijks grondgebied doorsnijden, behoren tot het Scheldebekken. Naamkundig schijnt men aanvankelijk geen moeite te hebben gedaan om de waterloopjes van elkaar te onderscheiden, want ze worden gewoonweg als BEEK aangeduid. Vrij talrijk zijn dan ook de veldnamen die naar een of andere beek zijn genoemd. Van een differentiering in de beek-namen ontwaren we bewijsplaatsen van de 15de tot de 19de eeuw. Eén van die vrij laat gedifferentieerde beek-namen is die van de Struisbeek die we in de 19de eeuw pas zien verdeeld worden in Grote en Kleine Struisbeek. Vele van deze beken dragen de naam van Grensscheidingsbeken

Andere waterlopen in Wilrijk :

  • Hollebeek : vervoerd niet bezoedeld water
  • Pierebeek : zijwaterloop van Hollebeek
  • Vallaarbeek : is nog open op het grondgebied van Wilrijk, doch voert rioolwater af.

Om de samenstelling van de bodem te karakteriseren kunnen we best uitgaan van de beschrijveng die voor het Land van Boom in het algemeen geldt : het substraat of de ondergrond bestaat er uit glauconiet (=groen mineraal,waterhoudend ijzersilicaat) en soms schelprijk,zandig of kleizandig materiaal. Op sommige plaatsen van het grondgebied wordt het substraat duidelijk door Rupeliaanse klei gevormd. De bovengrond kan bestempeld worden als leemig zand en licht zandleem. De ondergrond wordt onderverdeeld in een noordelijk en een zuidelijk gedeelte. Het noordelijk gedeelte, dat ca.2/3 van het territorium omvat, wordt gevormd door tertiare zandlagen van miocene of middel-oude vorming (65 miljoen jaar geleden) die uit fijn grijs, groen, zwart glauconiethoudend bestaan. In het zuidelijk gedeelte van het territorium, dat uiteraard het overblijvende1/3 omvat, rust de bovenlaag op een onderlaag van Rupeliaan, d.i. Boomse klei, die als grondstof door de steenbakkerijen werd geëxploiteerd. De bovenste laag bestaat uit quartair zand van de pleistocene formatie(1 miljoen jaar geleden). Deze dekzandlaag varieert plaatselijk van 2 tot 3 m en omvat los, kwarts of kristalhoudend zand, dat er grijs, blauw of groen ,en op sommige plaatsen leemachtig, klei-of ijzerhoudend kan uitzien en weleens zeeschelpen, grind en keien kan omvatten.


Back to top

Andere Wilrijk sites

http://wilrijk.antwerpen.be/MIDA/
http://come.to/wilrijk

Back to top

- by Geert Neukermans.         Last Update:         -