POMPEI
Inhoudsopgave
De verschillende schilderstijlen
Museum van Napels
Pompei is ongetwijfeld één van de prachtigste historische plaatsen ter wereld. Het is verbazingwekkend hoe alles er bewaard is gebleven. Het begon allemaal op 24 augustus 79 n.C. Toen barstte de vulkaan de Vesuvius uit. Pompei werd volledig bedekt onder een 4 meter dikke aslaag. Het dagelijkse leven had door het plotse voorval totaal opgehouden. Er zijn mensen gestorven op de drempel van hun huis, maar ook honden die vastlagen aan een ketting of slaven die niet konden ontsnappen. Het brood is in de ovens blijven zitten, geldstukken bleven liggen op de toog van de tavernes, papierrollen bleven in de rekken van de bibliotheek. Op muren in de straten vond men verkiezingspamfletten, liefdeswoorden of spotternijen.
Dankzij die uitbarsting is er heel wat in een goede staat bewaard gebleven. Zonder dit voorval zouden er ongetwijfeld heel wat minder gegevens over de Romeinen beschikbaar zijn. Want door deze stad konden we proeven hoe het dagelijks leven in een Romeinse stad verliep.
Als je door de straten van Pompei stapt, komt de unieke sfeer op je af.
Je voelt je een stukje Romein, je bewondert de karrensporen op de typische Romeinse
heirbanen, je bezichtigt de huizen langs de baan, je ziet oude fonteintjes langs de weg en
je beeldt je in hoe prachtig dit vroeger allemaal geweest moet zijn. Zonder de uitbarsting
van de Vesuvius zou dit stadje hoogstwaarschijnlijk zoals vele anderen door de
klimaatsomstandigheden of door barbaren ten onder zijn gegaan.
Met zijn hoogte van 1200 meter kijkt de Vesuvius hoog uit over de golf van Napels. Reeds van oudsher vestigde de mens zich in dit gebied wegens de prachtige natuur, de vruchtbare aarde en het zachte klimaat. Het is de meest bekende vulkaan ter wereld, alhoewel er in die streek van Italië nog vele andere vulkanen voorkomen. Zijn activiteiten door de eeuwen heen vertonen cyclische herhalingen. De eerste cyclus die we kennen begon 25000 jaar geleden. Ze werden van elkaar afgelost door eeuwenlange periodes zonder activiteit. In de eerste eeuw v.C. had de Vesuvius een vredig uitzicht en op de flanken groeiden wilde druivenranken. Men dacht in die tijd dat deze vulkaan reeds uitgedoofd was en dat er geen gevaar meer bestond. Zelf toen er in 63 n.C. hevige aardschokken waren, was men nog steeds van geen kwaad bewust.
De uitbarsting van 24 augustus 79 n.C. is de meest bekende van de oudheid. Het fascineert ons nog altijd ondanks de vreselijke ravage in Pompei en Herculaneum. Volgens recente berekeningen zou een volume van ongeveer 3 km³ uitgespuwd zijn gedurende een periode van ongeveer 30 uur. Het betrof vooral vulkanisch gesteente, puin en immens veel stof. Over dit gebeuren resten ons enkel de geschriften van Plinius de Jongere, wiens oom verstikte toen hij hulp bood aan de vluchtenden. Deze geschriften zijn zeer gedetailleerd en hebben de archeologen veel dienst bewezen. Recent is er nog een uitbarsting geweest in 1944.
Een suggestief panoramisch zicht van Napels tijdens de uitbarsting van 1944.
Luchtfoto die de enorme krater toont.
Reeds van oudsher was de streek van Pompei bewoond. Er zijn potscherven gevonden van de 9e-7e eeuw v.C. Officieel is de stad in 600 v.C. gesticht door de Oscanen. Zoals ik eerder al zei had Pompei een uitstekende ligging. Aan de monding van de Sarnus rivier (nu de Sarno) en op de vruchtbare vulkanische bodem. Onder de dictatuur van Lucius Cornelius Sulla werd het een Romeinse provincie in 80 v.C. Het werd een favoriet oord voor rijke Romeinen die er hun prachtig buitenverblijf hadden, ver van het drukke Rome. Aan het begin van het christelijk tijdperk woonden er reeds 20.000 mensen.
Pompei was ook een belangrijke handelsplaats en was de havenstad voor Nola en andere steden die gevestigd waren langs de vruchtbare Sarnusvallei.
De stad was erg beschadigd 63 n.C. door een aardbeving en nog niet alles was hersteld toen in 79 v.C. de grote hel losbrak. Door de uitbarsting was de loop van de Sarnus gewijzigd en het zeestrand vergroot waardoor de rivier en de zee redelijk ver verwijderd werden van Pompei. Mede daardoor werd de plaats van de bedolven stad minder en minder bekend.
Meer dan 1500 jaar lag Pompei onverstoord onder massa’s stof en as. Het duurde tot 1748 voor de eerste opgravingen werden ondernomen. De belangrijke ontdekkingen haalden voor het eerst het wereldnieuws door het werk van de Duitse archeoloog Johann Joachim Winckelmann. Doorheen de 19e en 20e eeuw werden nieuwe ontdekkingen gedaan. In 1912 werden verschillende mooie huizen gevonden, elk met een balkon op de tweede verdieping die 6 meter breed en 1,5 meter diep was. Sommige van de ruïnes waren door bombardementen tijdens de tweede wereldoorlog erg beschadigd waardoor restoratie nodig was. Tot op de dag van vandaag is men nog steeds aan het opgraven, dit gaat echter niet zo snel vooruit. De oorzaak is geldgebrek en onlangs kwam dit nog in het nieuws. Ongeveer 3/5 van de stad ligt nog steeds bedolven onder de as.
Een zeer belangrijk aspect bij de opgravingen was de
uitzonderlijke manier waarop alles bewaard is gebleven. De regen van vochtige as en
sintels vormden een hermetische afsluiting rond de stad. Daardoor werden vele publieke
gebouwen, tempels, theaters, baden, winkels en woonhuizen bewaard.
Men vond ook restanten van sommige van de 2000 slachtoffers van de ramp. As dat met regen vermengd was vormde zich rond de lichamen. De as bleef deze vorm houden, terwijl de lichamen tot stof waren herleid. De meeste van de inwoners konden ontsnappen en namen hun draagbare waardevolle voorwerpen mee. Na de uitbarsting groeven de Romeinen zelf een tunnel rond sommige waardevolle huizen. Hier en daar namen ze zelfs marmeren muurbekledingen mee. Daardoor zijn er bij de hedendaagse opgravingen weinig extreem waardevolle zaken teruggevonden.
De meeste draagbare zaken, de beste muurschilderingen en de
vloermozaïeken zijn overgebracht naar het Nationaal Museum van Napels. Algemeen mag men
stellen dat de gebouwen een opmerkelijk realistisch en compleet beeld geven van het leven
in een Romeinse provincie. De overgebleven gebouwen stellen een overgang voor van de
zuivere Griekse stijl tot de bouwmethodes binnen het Romeinse Rijk. Ze zijn dan ook van
uitzonderlijk belang bij de studie van de Romeinse bouwkunst.
De verschillende schilderstijlen
Men onderscheidt 4 verschillende schilderstijlen die steeds terugkeren in de muurschilderingen van de Romeinen. Een kort overzicht:
De Ie stijl verspreidt zich over het de Romeinse wereld in de 2de eeuw v.C. omdat men vanaf dan niet alleen de muren van openbare gebouwen beschildert, maar ook die van privé-woningen. Het betreft een decoratie die afkomstig is van de Grieken en geïnspireerd is door de bouwkunst van de 5e en 6e eeuw v.C. Men maakt er opnieuw gebruik van. Kenmerkend is veelkleurig pleisterwerk, vooruitspringende onderdelen zoals sokkels, centrale panelen, kroonlijsten en soms pilaren die dienen om de wanden op juiste maat te brengen. Bijzonder is het gebruik van hoogkwalitatief marmer om alle elementen goed tot zijn recht te laten komen.
De IIe stijl (of bouwkunststijl) wordt ingevoerd wanneer de kolonie onder bestuur komt van Publius Cornelius Sulla (80 v.C.) De muurdecoratie stelt verschillende gezichtspunten voor waarbij de verschillende architecturale elementen de illusie opwekken de vlakken te beklemtonen. Men gebruikt verkortingen en complexe perspectieven die de muur schijnen te doordringen en ons onderdompelen in een fictieve ruimte. De decoratie met trompe-l’oeil van het Romeins theater in de hellenistische periode en de nieuwe "barok" elementen in de architectuur van de 2e en 1e eeuw v.C. zijn door deze stijl gekenmerkt.
De IIIe stijl (of versierende stijl) stelt een reactie voor op de barokelementen en de trompe-l’oeil in de IIe stijl. Het volgt elementen van de klassieke en academische stijl ten tijden van Augustus. De muren worden opnieuw eenvoudige oppervlakken die een gesloten ruimte omvatten. Men verdeelt ze gewoonlijk in drie delen van horizontale en verticale lijnen met een zelfde kleur. Daardoor versieren ze zeer fijne elementen en zijn zuiver decoratief. In het midden van de muur is het oog aangetrokken door een schilderij waarvan het onderwerp meestal mythologisch, religieus of idyllisch is. Deze is geplaatst in een versierde kader. Daarboven vindt men nog de elementen terug van de IIe stijl.
De IVe Stijl is deze uit de tijd van Claudius en Nero. Deze stijl is de uiting van het eclectisme van de Romeinse stijl en dient zich van vele kenmerken uit de IIe en IIIe stijl. De kleuren zijn mooier en proberen een kleurrijke tegenstelling te creëren vol met leven. De decoratiekenmerken vermenigvuldigen zich en stapelen zich op. De trompe-l’oeil stelt mythologische taferelen voor, vaak impressionistisch geschilderd.
De uitzonderlijke vondsten in Pompei laten ons toe de evolutie van familiehuizen uit de Italiaanse stijl zonder ophoud te volgen. Het ideale uitgangspunt is een huis dat gecentreerd is rond een atrium. Eén van het meest oude en complete voorbeeld is hiervan het Huis van de Chirurg, uit de IVe eeuw v.C. Het atrium is het centrum van het familiale leven en voldoet aan twee fundamentele eisen: in het huis dat omgeven is door hoge muren zorgt de opening in het dak voor het licht en tevens voor de opvang van het regenwater in het impluvium. Vandaar liep het verder naar een regenbak. Een kleine gang (fauces) gaf uit op het atrium. Rond het atrium bevonden zich enkele kleine kamers die dienden als slaapkamer (cubicula). Twee kamers (alae) aan de buitenzijde dienden ter verering van de voorouders. Dit was zeer belangrijk ten tijde van de Romeinen. Verder was er nog een tablinum, oorspronkelijk ontvangstkamer en later eetkamer. Er was ook nog een klein tuintje rond de binnenmuur.
In de 2de eeuw v.C. werden onder invloed van de hellenistische kunst een nieuw type huis in gebruik genomen. Het huis was gebouwd rond een peristylium, dit is een tuin die fraai versierd is met vijvers en waarop de kamers uitgaven.
De invoer van het triclinum dateert ook uit deze eeuw. Het
betrof een eetkamer, meestal aangrenzend aan het tablinum. Naar Griekse gewoonte
plaatste men daar drie bedden om al liggend te eten. De invoer van het peristylium
zorgde voor het ontstaan van nog andere kamers zoals een verblijfplaats (diactae),
een receptie (oeci) en soms zelf baden. Het huis van de Faun is een immens en
uitstekend voorbeeld.
Eerst en vooral toon ik een overzichtsplan van Pompei:
[Klik hier voor een detailweergave]
De verscheidene volledig grijze gebieden zijn nog op te graven. Het uiterste rechtse ovaal is het amfitheater, de grote rechthoek vlak daaronder was het grote gymnasium.
Dit
imponerende gebouw was toegewijd aan de cultus van de god Apollo. Het bevindt zich aan de
rechterkant van het Forum. De cultus van Apollo was in de 6e eeuw v.C. door de
Grieken in Pompei binnengebracht. De eigenlijke tempel was in het midden van een
peristylium geplaatst en was omgeven met 48 zuilen. De zuilen waren Ionisch en de nissen
in de muur waren beschilderd met idyllische taferelen in de IVe stijl. Voor de
inkomzuilen heeft men enkele standbeelden gevonden. In het oosten het bronzen beeld van
Apollo en in het westen dat van zijn zus, de godin Diana. Ze waren de tempels nog aan het
restoreren van de aardbeving, toen de vulkaan uitbarste. Daardoor vond men aan de zuidkant
van de tempel een marmeren beeld van Venus en Aphrodite, die daar tijdelijk stonden
terwijl de tempel van Venus werd gerestoreerd. De vloer bestaat uit stenen van
verschillende kleuren.
® Bronzen beeld van Apollo in de tempel.
De basiliek, genoemd naar het zichtbare inscripties op het pleisterwerk van de muren (Bassilica), bevindt zich aan de westzijde van het forum. Hij dateert uit de laatste 25 jaar van de 2e eeuw v.C. De inscripties in het pleisterwerk zijn uit de eeuw van de Samnieten. De structuur van dit gebouw voldoet reeds aan verschillende overeenkomsten die Vitruvius opstelde. Toch zijn de verhoudingen tussen de drie ruimtelijke dimensies niet gerespecteerd. De hoofdingang bestaat uit 5 openingen die van elkaar ritmisch gescheiden zijn door zuilen. De binnenplaats is niet overdekt en is omringd door 25 grote zuilen. De decoratie op de muren was van de Ie stijl.
De basiliek nam een belangrijke plaats in het commerciële en burgerlijk leven. Daar werd er recht gesproken, maar waren er ook belangrijke samenkomsten.
Reconstructie van de basiliek binnenin.
Resten van de basiliek binnenin.
Het
forum is het centrale plein in Pompei. Hier komen de hoofdbanen samen. Het nam een
belangrijke plaats op economische, politieke en religieus gebied. Doorheen de eeuwen nam
ze verscheidene uitzichten aan. Rond het plein lagen tal van belangrijke huizen zoals de
publieke gebouwen, het huis van Eumachia, de tempel van Jupiter, de triomfbogen ter
nagedachtenis, de graanschuur of groentenwinkel, de tempel van Apollo, de basiliek. De
hoofdstraat (Via Abondance) komt er ook op uit. Er staan talrijke sokkels op het plein,
maar nooit zijn de beelden daarvan teruggevonden. Waarschijnlijk zijn ze door de
aardbeving in 62 v.C. weggenomen voor herstelling en niet teruggeplaatst.
® Zicht op het uitgestrekte forum met op de voorgrond de Tempel van Jupiter.
De Via Abondancia (=straat des overvloeds) is genoemd naar de fontein die langs de baan staat en waarop een ‘hoorn des overvloeds’ is afgebeeld. Deze straat is de belangrijkste straat van Pompei. Hij liep dwars door de stad en verbond alle belangrijke plaatsen met elkaar. Op de meest brede plaats meet de straat 8,5 m. Langs de baan treft men vele winkeltjes en cafeetjes aan. Hier en daar is er ook een fonteintje langs de weg die voor verfrissing zorgt tijdens de warme zomer.
Zicht op de Via Abondancia met de winkeltjes langs de baan.
Fontein met ‘horen des overvloeds’ langs de Via abondancia.
Dit uitzonderlijk luxueus huis is een typisch voorbeeld van de bouwkunst en decoratie in de laatste eeuw van Pompei. Het getuigt van de rijke levensstijl bij de hoogste klassen van de maatschappij, mensen die door de handel hun fortuin hadden gemaakt. We moeten zeer goed in acht houden dat dit slechts voor de rijkste top van de maatschappij bestemd was en dat deze mensen in een zeer kleine minderheid waren. De homines novi hadden enorme financiële mogelijkheden.
De inkomhal was volledig beschilderd. Het atrium is in Toscaanse stijl met een centraal impluvium. Ook hier is de muurdecoratie zeer elegant: kinderen die offers brengen naar de huisgoden, strijdwagens met de attributen van Bacchus (=god van de wijn en feesten) en Mercurius, slangen, ganzen, … Bijna alle muren waren met fresco’s beschilderd, men beeldde meestal religieuze, mythologische of alledaagse taferelen af. Er was ook een plaats die toegewijd was aan de huisgoden (=lares), deze namen een belangrijke plaats in bij het Romeinse geloof.
In het perystilium bevinden zich talrijke beelden in de vorm van marmeren of bronzen fonteinen. Men vindt er ook marmeren tafels en twee bustes op een zuil geplaatst.
Men maakt gebruik van verschillende schilderstijlen en trompe-l’oeil-effecten.
Het peristylium in het Huis van de Vettii.
Prachtige fresco’s in de salon van de Vettii.
De huisgod was de beschermer van het huis en de familie (tegen onder andere slangen).
Ook dit is een grandioze privé-woning. Ze behoorde zonder twijfel aan een aristocratische familie van Pompei. Deze woning getuigt van de onvoorstelbare rijkdom van zulke families. De architectuur is een samensmelting van het bouwen rond een atrium (Romeinse stijl) en rond een centraal peristylium (Griekse stijl).
Het impluvium in het atrium is gemaakt uit gekleurde steentjes in de vorm van een ruit. In het centrum daarvan staat een bronzen beeldje dat een dansende Faun (mythologische figuur) voorstelt waarnaar het huis genoemd is.
In het huis zijn ook verschillende mozaïeken teruggevonden waarvan één van de beroemdste ter wereld: het mozaïek van Alexander de Grote die tegen het Perzische leger van Darius strijdt.
Reconstructie van atrium, in het midden bevindt zich het impluvium met het beeldje van
de Faun waarnaar dit huis genoemd is.
[Klik hier voor een detailweergave van Alexander]
Beroemde mozaïek gevonden in het huis van de Faun van Alexander de Grote in zijn strijd tegen de Perzen onder leiding van Darius.Bewaard in het Nationaal Museum te Napels.
In het Nationaal museum van Napels worden al de mooiste zaken uit Pompei bewaard. Daar zijn de namelijk niet onderhevig aan regen, wind en koude en bewaren daardoor beter. Dit museum is echt het bezoeken waard.
Ik bespreek kort iets uit het museum van Napels.
Figuur 1: Dit is een van de beroemdste portretten van Pompei. Het is gevonden in het huis van L. Cecilius Giocondus, een rijke bankier. Het gelaat van het beeld is met veel detail gemaakt en alles is extreem realistisch. Geen enkel kenmerk is weggewerkt of beklemtoont. Men toont de man gewoon zoals hij is.
Figuur 2: Mozaïek van Dioskurides. Deze mozaïek is gevonden in de villa van Cicero. Het toont een groep rondtrekkende muziekanten. Waarschijnlijk is het afkomstig van een Griekse comedie. De kleuren zijn uitstekend uitgewerkt en creëren een aparte sfeer.
Figuur 3: Dit is een beroemd portret van Paquius Proculus en zijn vrouw. Het is één van de vele portretten die er in Pompei zijn teruggevonden.
Deze vakantie bracht ik een bezoek aan Pompei. Ik heb vrijwel alles bezocht en het was werkelijk subliem. Er zijn vele zaken te zien en het is een unieke ervaring eens door een echte ‘oude’ Romeinse stad te wandelen. Het is een aanrader voor iedereen. Ik hoop dan ook dat ik met dit werk de mooiste aspecten van Pompei voldoende heb belicht. Er is namelijk zoveel te zien dat je er gemakkelijk een dagje kan rondkijken.
Prima werk.
9.5 / 10
Opdracht Esthetica - Siegfried Deleyn - 5WEWI - nr. 3 - © made 1997 first semester
Copyright © 1997-2002 Siegfried Deleyn