Het woordenboek van Jozef Bal


Het Verklarend Woordenboek met platen voor België en Nederland van Jozef Bal is een uiterst interessant - maar nog moelijk vindbaar - woordenboek dat voor het eerst in 1893 uitgegeven werd. Er bestaan in totaal vijf edities van, de laatste dateert van 1912. Het woordenboek van Jozef Bal was het eerste volledig Nederlandstalige encyclopedische woordenboek in Vlaanderen en mag met recht als een waardige voorloper van de Verschueren beschouwd worden. Het woordenboek is tevens een (bescheiden) bron van het WNT geweest.


De verschillende uitgaven


Eerste druk (1893)

De eerste uitgave van het woordenboek verscheen eind 1892 en had een oplage van slechts 2000 exemplaren. Het werd uitgegeven in Gent bij Alfons Siffer en in Amsterdam bij L.J. Veen. Het boek telt 871 bladzijden plus een aantal groene bladzijden met een zeer uitgebreid overzicht van alle uitgaven over taalkunde en geschiedenis van de bekende Gentse drukker. Het voorwoord werd geschreven door Dr. Hendrik Claeys, doctor in de Letteren en Wijsbegeerte, lid van de Vlaamse Academie en tevens oud-leraar van zowel Jozef Bal als van Alfons Siffer.

In het voorwoord zegt Claeys dat het boek "al het noodzakelijke en wetenswaardige van vijftig lijvige boekdeelen in zijnen band omsluit". Op een van de inleidende pagina's van het woordboek geeft Jozef Bal alleen de voornaamste van deze bronnen, maar het is meer dan waarschijnlijk dat hij ook wel de vele andere taalkundige werken die uitgegeven werden door Alfons Siffer te zijner beschikking had.

Het boek is geïllustreerd met een aantal pentekeningen van een zekere Hoornaert, kunsttekenaar uit Sint-Niklaas. Het aantal illustraties ("platen") is echter nog relatief klein ten opzichte van de volgende uitgave.


De tweede druk van het woordenboek verscheen in 1899 en hiervan bestaan minstens twee versies met verschillende titelbladen. Het boek telt nu in totaal 960 bladzijden. De illustraties zijn veel talrijker en het boek bevat nu ook 4 landkaarten (België, Nederland, Congo Vrijstaat en Nederlandsche Bezittingen) en 25 zwart-witfoto's van stadhuizen, kerken of andere historische gebouwen in Nederlandse en Belgische steden. Verder werden er, naar het model van Larousse, 34 "roze bladzijden" toegevoegd met o.a. een overzichtstafel der Indo-Germaansche Talen, stamtafels der Merovingers en Karolingers, een uitgebreide lijst van historische huizen, graven en hertogen en een lijst van Belgische gemeenten.


Latere uitgaven van het woordenboek heb ik nog niet in mijn bezit en het is mij dan ook niet bekend in hoeverre deze verschillen van de eerste twee uitgaven.


Meer informatie

Over Jozef Bal en zijn woordenboek verscheen reeds eerder een uitvoerig artikel in het boek Woordenboeken en hun makers, samengesteld door Nicoline van der Sijs. (ISBN: 90 75566 97 2)

Kleine opmerking hierbij: in dit boek wordt gezegd dat het woordenboek van Jozef Bal, net zoals de Verschueren, samengesteld is naar het model van de Petit Larousse Illustré. Dit kan echter niet kloppen, aangezien het woordenboek van Bal al van 1893 dateert, terwijl de eerste Petit Larousse Illustré pas in 1905 uitgegeven werd. In het voorwoord van de eerste druk van het woordenboek van Bal wordt wel even het Dictionnaire complet de la langue française van Larousse vermeld, maar de verwijzing naar "vijftig lijvige boekdeelen" en de uitgebreide bronnenlijst in het woordenboek zelf laten er geen twijfel over bestaan dat het woordenboek van Jozef Bal geen bewerking van Larousse is.