Het woordenboek van Sleeckx en Van de Velde


Het woordenboek van Sleeckx en Van de Velde verscheen in een tijd dat eentalige woordenboeken nog zo goed als onbestaand waren in het Nederlandse taalgebied. Zowel in Nederland als in Vlaanderen werden toen vooral Nederlands-Franse woordenboeken gebruikt, omdat die vaak de Franse vertaling lieten voorafgaan door een uitleg in het Nederlands. Algemeen kan men stellen dat Nederlands-Franse woordenboeken de voorlopers waren van de eentalige Nederlandse woordenboeken, die pas in de tweede helft van de negentiende eeuw begonnen te verschijnen.




Domien Sleeckx
1818-1901

Wie waren Sleeckx en Van de Velde?

Domien Sleeckx (voluit: Jan Lambrecht Domenicus Sleeckx) werd geboren in 1818 in Antwerpen. Reeds op twaalfjarige leeftijd las hij alle Franse romantici en ook de bekendste Hollandse schrijvers (Cats, Langendijk) die hij bij de bekende Antwerpse familie Van Rijswijck had leren kennen. Sleeckx schreef aanvankelijk romantische verhalen zoals zijn stadsgenoot Hendrik Consciënce, maar later distantieerde hij zich volledig van het romantisme en idealisme en legde zich volledig toe op realistische verhalen. Hij wordt dan ook met recht als de eerste Vlaamse realist beschouwd. Hij schreef tal van bekende romans en toneelstukken die ook in het noorden veel bijval vonden. Na een loopbaan van onderwijzer in Antwerpen, vertrok hij in 1843 naar Brussel om er Vlaemsch België, het eerste Vlaamse dagblad na 1830, op te richten. Het blad hield het nog geen jaar vol, en werd opgevolgd door De Vlaemsche Belgen, dat echter ook niet het verwachte succes oogste. Samen met Van de Velde en de schrijver Ecrevisse gaf hij ook het letterkundig tijdschrift De Vlaemsche Stem uit. In 1850 werd hij tot lid der Maatschappij voor Nederlandse Letterkunde te Leiden benoemd en nam deel aan de eerste Taal- en Letterkundige Congressen. In 1891 verhuisde hij naar Luik, waar hij overleed in 1901.


Over Jaak Van de Velde is veel minder bekend. Hij werd geboren in 1817 als zoon van een Dendermondse notaris, was literator, medeopsteller van eerder vermelde dagbladen in Brussel en medeauteur van het woordenboek. Hij overleed in 1893.


Het woordenboek

De behoefte om een woordenboek te maken ontstond toen Sleeckx en Van de Velde in Brussel werkzaam waren als vertaler voor het Staatsbestuur. Ze beschikten voor hun vertaalwerk toen enkel over de bekende woordenboeken van Olinger, die ondertussen sterk verouderd waren. Sleeckx en Van de Velde zouden zes jaar lang aan hun woordenboek werken. Hun lijvige woordenboek verscheen in twee delen (1848-1851) en beleefde in totaal drie drukken. Van het woordenboek werd ook een beknopte editie uitgegeven en later zelfs tot zakwoordenboekje omgewerkt. Voor zover mij bekend werden de woordenboeken van Sleeckx en Van de Velde alleen in Brussel uitgegeven. Voor de samenstelling van het WNT werd niet alleen de tweede druk (1861) van hun woordenboek geëxcerpeerd, maar ook Sleeckx' volledige werken in 17 delen (1877-1887) en zijn roman Vesalius in Spanje (1895).


Vlaams, geen Hollands

Sleeckx en Van de Velde beschouwden, zoals velen in die tijd, het Vlaams en het Hollands als twee aparte talen. Voor de spelling van hun woordenboek gebruikten ze de spelling "der koninglyke commissie", die gebaseerd was op het stelsel van Jan Des Roches, dat reeds in 1777 door de toenmalige regering aangenomen werd en overal in Vlaamse scholen onderwezen werd. Eind 1864, het jaar dat de derde druk van hun woordenboek verscheen, nam men in België de nieuwe spelling van De Vries en Te Winkel als enige officiële spelling aan, wat voor het woordenboek van Sleecxk en Van de Velde - en meteen ook voor het stelsel van Des Roches - eigenlijk de doodsteek betekende. Begin 1865 brachten ze nog een supplement op hun woordenboek uit, met daarin een "avis important", waarin ze duidelijk te kennen gaven hoe ze over eenheid van spelling met Nederland dachten:


« Nous ne changerons rien à l'orthographe du Dictionnaire complet français-flamand et flamand-français, ni au supplément de ce dictionnaire, qui paraît aujourd'hui. Les personnes qui, au moyen de notre dictionnaire, voudraient servir la langue hollandaise au lieu de la langue flamande, qui est la LANGUE NATIONALE BELGE, n'auront qu'a écrire aa au lieu de ae et ij au lieu de y. Seulement nous observerons que ce ne sera plus la langue flamande que l'on écrira mais bien la langue hollandaise. Ces changements de lettres sont, il est vrai, de peu d'importance, mais pourquoi veut-on détruire la langue nationale belge, en y introduisant une langue étrangère. La Belgique, pays neutre, n'écrira pas la langue hollandaise. Tous les Belges sont d'accord aujourd'hui comme en 1830; ils veulent conserver et écrire la langue flamande. »


Dit protest vond echter maar weinig weerklank, en de latere uitgaven van hun woordenboek - waar ondertussen nog andere auteurs aan meewerkten - werden toch in de nieuwe spelling van De Vries en Te Winkel gezet.


De verschillende edities

Het overzicht hieronder is vermoedelijk niet compleet en nog voor uitbreiding en/of correctie vatbaar.


1848 - Dictionnaire complet Français-Flamand

1851 - Volledig Nederduitsch-Fransch woordenboek

1852 - Nouveau Dictionnaire d'Education Français-Flamand

1853 - Speciale editie van het Volledig Nederduitsch-Fransch woordenboek, gedrukt op slechts 3 exemplaren.

1861 - tweede druk van hun tweedelig woordenboek.

1864 - derde druk van hun tweedelig woordenboek.

1865 - supplement op derde druk met "avis important"

1897 - Nouveau dictionnaire portatif français-flamand, revu d'après la nouvelle orthographe flamande.

1905 - Nieuw nederlandsch-fransch handwoordenboek, herzien volgens de nieuwe nederlandsche spelling


Sleeckx bracht verder nog enkele andere taalkundige werken uit: Stijl en Letterkunde (1866, drie uitgaven), Voorbeelden van Stijl en Letterkunde (1867, drie uitgaven), Nederlandsche Spraakleer (1887, drie uitgaven), Oefeningen op de Nederlandsche Spraakleer (2 delen, 1890), Gronden der Nederlandsche Spraakleer (1888, drie uitgaven).


Meer over Domien Sleeckx

- Digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren (www.dbnl.org)

- Domien Sleeckx 1818-1901 door Lode Baekelmans, 1931

- Levensschets van Domien Sleeckx door Paul Fredericq, 1903

- Autobiografie Indrukken en ervaringen door Domien Sleeckx, Orbis en Orion 1982