Spookwoorden


Wat zijn spookwoorden?

Spookwoorden zijn niet echt bestaande woorden die al dan niet toevallig in een woordenboek terechtgekomen zijn. Veelal danken ze hun bestaan aan een drukfout of het verkeerd overnemen van een woord uit een tekst. Soms worden spookwoorden ook opzettelijk bedacht en in een woordenboek opgenomen om later eventuele plagiaristen te kunnen betrappen. Spookwoorden komen "meestal in oude woordenboeken" voor, zegt Van Dale, maar dat klopt natuurlijk niet want ook hedendaagse woordenboeken worden nog wel eens door het zetduiveltje geplaagd. Het bekendste voorbeeld hiervan is ongetwijfeld het woord misteoreolen (voor mistevreden) dat in de eerste oplage van de twaalfde editie van Van Dale (1992) voorkomt. In de categorie "niet echt bestaande woorden" horen verder ook de zogenaamde schertswoorden thuis. Dit zijn woorden die niets met drukfouten te maken hebben, maar gewoon als grap of aardigheidje bedoeld zijn.


Een voorbeeld hiervan is het buitenmaatse zandzeepsodemineraalwatersteenstralen dat voor het eerst in de twaalfde editie van de Van Dale verschijnt. Het woord krijgt het labeltje "volkstaal, schertsend" mee en wordt verklaard als synoniem van "ophoepelen" of "opdonderen". Misschien is het woord ooit wel een keer zo gebruikt, maar het is maar zeer de vraag of het echt zo frequent is dat het per se in het woordenboek moest. Waarschijnlijker is dat men het record van "langste woord in de Van Dale" wou verleggen van het 31 letters tellende wapenstilstandsonderhandelingen naar dit 37 letters tellende onwoord.


Bekend is ook de roltrappist uit de zevende editie van Verschueren. Dit woord werd verzonnen door een humorvolle confrater van Verschueren die beweerde dat een roltrappist echt in de betekenis van "gebruiker van een roltrap" voorkwam. Verschueren geloofde dat (of speelde het spelletje gewoon mee) en nam het woord inderdaad in zijn woordenboek op.


Een ander niet al te serieus te nemen woord is het alleen in het WNT voorkomende quantemolevestis, dat mogelijk een verbastering is van een of andere Latijnse uitdrukking of anders gewoon een aardig klinkend verzinsel is. Het woord is, volgens het WNT, een paar keer aangetroffen in de betekenis van "vrouwelijk schaamdeel", en een keer als een soort verlenging van een krachtterm. Vanwege de onduidelijke herkomst kan men met het woord natuurlijk alle kanten op.


Het oudst bekende woord dat misschien wel de benaming spookwoord verdient, is het werkwoord vermisten, dat in Kiliaans Etymologicum (1599) vermeld staat als synoniem van verkwisten, maar in die betekenis nooit in de literatuur aangetroffen werd. Wat natuurlijk nog niet betekent dat het helemaal niet bestaan heeft. Het lijkt niet eens zo vergezocht: iets verkwisten = ~iets in mist doen opgaan = iets vermisten? Zolang er echter geen harde bewijzen voor het bestaan van deze woordbetekenis gevonden worden, blijft vermisten op z'n minst een kandidaat-spookwoord.


Een ander spookwoord dat ooit in vier verschillende woordenboeken gestaan heeft is de zeeproos, wat vermoedelijk niet meer dan een ongelukkige verschrijving was van zeeroos. Het woord duikt voor het eerst op in het Nederlands-Franse woordenboek van Van Moock (1846). Kramers neemt het een aantal jaren later over in zijn Nederlands-Frans woordenboek en nog later verschijnt het ook in het bekende woordenboek van de gebroeders Calisch om ten slotte ook te verschijnen in het ge´llustreerd woordenboek van R.K. Kuipers. Van Moock en Kramers vertaalden de zeeproos als nénuphar blanc, Van Dale schreef dat het "eene soort van bloem" was. Kuipers definieerde het niet en vermeldde alleen het merkje "(plantk.)". Het woord verdween uit de woordenboeken toen bekend werd dat de zeeproos niet echt bestond.


Nog een ander woord dat zijn bestaan vermoedelijk aan een verschrijving te danken heeft, is het woord wijdlustig, dat hetzelfde betekent als het archa´sche wijdluftig (van het Duitse weitlńufig). Wijdlustig komt wel in een aantal citaten voor in het WNT, maar het is toch niet ondenkbaar dat, vanwege het minieme verschil tussen een f en een s in oude geschriften, het woord wijdlustig ontstaan is door een verkeerde overname van wijdluftig. Het woord legt overigens een nogal vreemde weg af in de Van Dale: in de eerste vier edities staat het correcte wijdluftig, maar in de vijfde en zesde editie komt geen van beide vormen meer voor. Vanaf de zevende editie wordt wijdluftig weer opgenomen, maar in de elfde verdwijnt het weer en zet men (opzettelijk?) het verkeerde wijdlustig ervoor in de plaats. Vanaf de twaalfde editie ten slotte vindt men weer wijdluftig.


Dan is er ook nog het mysterieuze tuits dat voor het eerst in een zeemanswoordenboek van Van Lennep (1856) voorkomt en later door Van Dale, Kramers, Kuipers e.a. overgenomen wordt. Het woord wordt gedefinieerd als "touw van het tuianker" en ook als "een tot verbranden klein gekapt touw". Het woord is, voor zover men weet, nooit ergens anders aangetroffen dan in de woordenboeken.


Het meest roemruchte spookwoord ten slotte, is ongetwijfeld het woord honduree dat in 1984 voor het eerst in de elfde editie van de Grote Van Dale vermeld wordt (in deze editie komt trouwens ook het lemma spookwoord voor het eerst voor). Het woord wordt gedefinieerd als een "papiertje dat tussen voorverpakte plakjes ham, kaas e.d. wordt gelegd", maar niemand schijnt het woord te kennen. Slagers en charcutiers hebben er nog nooit van gehoord. Het woord komt noch in het WNT, noch in het MNW voor en speurtochten op internet leveren ook niets op. Een deelnemer aan de nieuwsgroep nl.taal vroeg ooit aan de redactie van Van Dale waar het woord vandaan komt en of het misschien een spookwoord is. Hij kreeg als antwoord dat de honduree geen spookwoord is, maar een vorm die ondertussen sterk verouderd is en nauwelijks nog voorkomt. Een bewijs- of vindplaats van die zogenaamde oude "vorm" gaf hij er echter niet bij. Hij zou nog wel aan de redactie voorstellen het woord uit de Van Dale te schrappen, wat het vermoeden sterkt dat het hier inderdaad om een spookwoord gaat. Hoogstwaarschijnlijk zal de honduree dus uit de volgende editie van de Van Dale verdwijnen wegens "betrapt".









© Copyright 2010 Luc P.