Op 18 oktober 2005 - drie dagen na het verschijnen van het nieuwe Groene Boekje - verscheen de veertiende uitgave van het Groot woordenboek van de Nederlandse taal, in de volksmond de "dikke van Dale" genoemd. De daarbij behorende mediacampagne was niet mis: grote glanzende posters kondigden het verschijnen al weken op voorhand aan en zoals gebruikelijk werden er ook talrijke krantenartikels aan besteed. In die artikels werd bijna overmatig nadruk gelegd op de opsmuk van de Van Dale, en meer bepaald over z'n nieuwe aventurijnblauwe kleur. Dat woord diende waarschijnlijk als lokkertje omdat aventurijn nog nooit eerder in een woordenboek vermeld werd. Het bestond wel als zeldzame vormvariant van het veel beter bekende aventurien, maar vanaf deze editie is aventurijn tot hoofdvorm gebombardeerd en aventurien gedegradeerd tot vormvariant. Dat dit niet strookt met de werkelijkheid is blijkbaar van minder belang. Overigens staat de samenstelling aventurijnblauw zelf ook niet in de nieuwe Van Dale, wat verstandig is omdat blauw nu eenmaal geen typische kleur van aventurien is. Als aventurien al een typische kleur heeft is het wel groen, niet blauw.

Desondanks oogt de driedelige Van Dale bijzonder fraai. Voor de tekst werd weer het zeer leesbare lettertype Lexicon van Bram de Does gebruikt, en voor het eerst werd er ook kleur in de tekst zelf gebruikt: de etymologische informatie staat nu in blauw gedrukt. Ook de titel werd aangepast: het boek heet niet langer Groot woordenboek der Nederlandse taal, maar Groot woordenboek van de Nederlandse taal.

Wat is er nieuw ?

Eerst en vooral: de spelling. Die is nu geheel in overeenstemming gebracht met de spellingregels uit de Woordenlijst Nederlandse taal (het Groene Boekje). Volgens de spellinghervormers heeft het Nederlands nu "de beste spelling van Europa", wat zou moeten betekenen dat het er nu allemaal een stuk eenvoudiger en consequenter op geworden is. Dat werd mogelijk gemaakt door van het Nederlandse spellingsysteem een soort wiskunde te maken zodat men bij twijfel maar een bepaalde formule hoeft toe te passen (die je natuurlijk wel eerst van buiten moet leren) om de juiste schrijfwijze van een woord te vinden. Dat levert soms wel vreemde woorden op als "ruggengraat" en "zielenleed", maar geen mens die daar nog over valt. Toch kan men ondanks die "beste spelling" nog niet helemaal zonder woordenboek of Groene Boekje, want we schrijven nu bijvoorbeeld re-integreren naast reorganiseren en reïncarnatie. Er is dus nog genoeg twijfel over om binnen een aantal jaren de spelling nogmaals te herzien. Ook het gebruik van hoofdletters en het aaneenschrijven van samenstellingen zou consequenter gemaakt zijn, hoewel het vast niet voor iedereen meteen duidelijk zal zijn waarom we bijvoorbeeld monalisaglimlach schrijven naast Mona Lisavervalsing.

Ook nieuw in de Van Dale zijn de "allusies", een categorie trefwoorden die een toespeling maken op bekende zaken of titels uit de popmuziek, de media en de kunst. Zo mocht bijvoorbeeld - dertig jaar na het succesnummer van Abba - het woord dancing queen in de Van Dale, met als definitie: "meisje met veel ritmegevoel dat mooi kan dansen, m.n. swingen". Ook paradise-by-the-dashboard-light is nu een heus lemma geworden, met als definitie... "seksueel verkeer in de auto". Leuk gevonden wel, maar of dat nu echt allemaal zo algemeen bekend is dat deze termen als Nederlands mogen gelden is natuurlijk een andere vraag. Waar gaat dit trouwens eindigen? Er worden dagelijks duizenden allusies gemaakt op de meest uiteenlopende zaken. Behoort het verklaren van allusies, zinspelingen en dubbele bodems in teksten eigenlijk wel tot de taak van de lexicograaf?

Andere bronnen voor nieuw woordmateriaal waren het terrorisme (bomvest) en natuurlijk de multimedia, die woorden als webbankieren, weblog en zelfs googelen opleverde. Skypen daarentegen staat er nog niet in.

Een andere verrassende nieuwkomer in de trefwoordenlijst is de Belgische gemeente Wuustwezel, die het blijkbaar niet alleen tot onzijdig substantief geschopt heeft, maar ook de verbinding voorbij Wuustwezel oplevert. Ook hier rijst de vraag waarom zoiets per se in de Van Dale moest.

Nengels

Het Nederlands wordt door het Engels beïnvloed, geen mens die daaraan twijfelt. Het is dus niet meer dan normaal dat de nieuwe Van Dale ook nieuwe aan het Engels ontleende woorden en uitdrukkingen opneemt, hoewel het aantal nieuwe ontleningen volgens de redacteurs vrij gering is. Wat niet wegneemt dat de nieuwe Engelse woorden toch merkbaar vermeerderd zijn. Hieronder een klein aantal nieuwe woorden en uitdrukkingen die aan het Engels ontleend zijn en voor het eerst in de Van Dale mochten:

- de goodguy

- de badguy

- het encryption

- de goodie

- de feedingfrenzy

- het daypack

- het paradise-by-the-dashboard-light (met koppeltekens)

- het paradise lost (geen koppelteken)

- de qualitytime

- de free publicity

- de benefit of the doubt

- quick-and-dirty

- that's it

- that's another story

- things better left unsaid

- no hard feelings

- the sky is the limit

- wireless

Het is voortaan allemaal Nederlands. Opmerkelijk is wel de uitdrukking "that's another story", waarbij als verklaring gegeven wordt "but that's another story" en verder niets. Wie dus wil weten wat het echt betekent moet eerst nog even langs de b van but.

Men kan zich afvragen of dit nu echt allemaal in het woordenboek moest. Toch is zo'n Engels woord soms wel handig, vooral als de Nederlandse vertaling minder geslaagd is. Zo zou ik zelf ook eerder geneigd zijn om movie te zeggen in plaats van filmhuisfilm, dat als Nederlandse definitie ervan gegeven wordt

Voor sommigen zal het opnemen van al deze Engelse termen vast als een verrijking beschouwd worden, maar ik kan me niet van de indruk ontdoen dat het Nederlands een beetje naar de achtergrond geschoven wordt ten faveure van populaire modekreten die waarschijnlijk geen lang leven beschoren zijn. Zo vind ik het bijvoorbeeld jammer dat het Nederlandse woord overwelmen nog steeds niet in de Van Dale staat, terwijl dat wel een eigen ingang in het WNT heeft en bovendien nog lang niet uitgestorven is. Ook de Belgisch-Nederlandse betekenis van heraanleggen ontbreekt voorlopig nog.

Wat is er verdwenen?

Het woordbestand van Van Dale is niet alleen vermeerderd, er werden ook een paar zaken verwijderd. Zo zijn de beledigende citaten van Voskuil en Brouwers geschrapt. Mijn felicitaties aan Ludo Permentier die mij had beloofd die citaten aan de redactie "voor te leggen". Blijkbaar was die redactie te overtuigen van het feit dat deze citaten niet helemaal politiek correct waren, zeker niet wanneer men bedenkt dat die correctheid graag uit de kast gehaald wordt als publiciteitsstunt (een bericht over een aanpassing van een controversieel woord als jood of neger doet het altijd goed bij het publiek).

Ook de honduree werd geschrapt, waarmee het vermoeden dat dit niet meer dan een spookwoord was nog versterkt wordt, ook al werd dit ooit door een van de redacteurs tegengesproken. De term "spookwoord" gold waarschijnlijk ook voor het onzinnige zandzeepsodemineraalwatersteenstralen dat nu niet meer opgenomen wordt. Verder werd ook de het citaat "de ane televisie" verwijderd, dat als voorbeeldzin diende bij het woord aan als bijvoeglijk naamwoord. Ze hadden eigenlijk beter het hele artikel kunnen schrappen, want het gebruik van aan en uit als bijvoeglijke naamwoorden is hooguit een leuk woordgrapje, maar zeker geen algemeen Nederlands dat voldoet aan de criteria voor het opnemen van een woord.

De cd-rom

Bij elke nieuwe Van Dale wordt ook een cd-rom geleverd, met daarop niet alleen het woordenboek, maar ook een digitale versie van de voorouder van Van Dale: het Woordenboek der Nederlandsche Taal van I.M. en N.S. Calisch uit 1864. Dit boek kan rechtstreeks vanuit de nieuwe Van Dale opgeroepen worden en het is zelfs mogelijk om de trefwoordenlijst zowel in de huidige als in de toenmalige spelling te raadplegen. Voor lexicofielen een bijzonder leuk toemaatje.

Een hele opluchting: de cd-rom heeft geen noemenswaardige beveiligingen meer; men kan zonder problemen veiligheidskopieën maken. Bij het installeren wordt geen serienummer, klantcode of andere informatie meer gevraagd en er verschijnen ook geen irritante boodschappen meer die je al veertien dagen op voorhand vragen om alvast de cd klaar te leggen zodat over x-aantal dagen de authenticiteit daarvan geverifieerd kan worden.

Het programma zelf is z'n kinderziektes ontgroeid: voor de interface werd het zelfde gebruiksvriendelijke model gekozen als dat van de tweede versie van de elektronische vertaalwoordenboeken van Van Dale, deze keer gelukkig wel zonder geanimeerd logo in de rechterbovenhoek van het scherm.

In de trefwoordenlijst is nogal een ingrijpende verandering merkbaar: homoniemen worden nu allemaal in één artikel gezet en niet langer afzonderlijk in de lijst vermeld. Dat betekent dat men niet meer onmiddellijk naar de gewenste definitie kan gaan en men verplicht is het hele artikel te doorzoeken, wat bij langere artikels nogal vervelend is. Een tweede verandering is dat men de verbindingen onmiddellijk onder het trefwoord in de lijst geplaatst heeft, wat naar mijn mening nogal slordig oogt en de overzichtelijkheid niet echt ten goede komt.

Het belangrijkste verschil in de trefwoordenlijst tussen de vorige en huidige editie.

Een andere spijtige verandering is dat het geavanceerd zoeken nu een flink stuk minder geavanceerd geworden is. Zo is het niet langer mogelijk om bijvoorbeeld alle vaktermen uit de boekdrukkunst of Bargoense woorden op te vragen. Voor sommige taalgebruikers kan dit een reden zijn om de oude versie nog niet meteen te desinstalleren.

Puzzelaars zullen echter wel heel tevreden zijn met de optie om de lange ij te sorteren tussen de x en de y en bij zoekopdrachten met jokers de lettercombinatie als één letter te laten gelden. Of dit meteen ook het einde betekent van de jarenlange ij-discussie in nl.taal is nog niet helemaal zeker. :-)

De artikelen zelf zijn goed gestructureerd en de taalkundige informatie werd aangevuld met een paar extra functies. Zo geeft een klik op woordvormen in het artikel zelf een kadertje met daarin de vervoeging van werkwoorden, wat vooral handig is voor het vervoegen van vreemde werkwoorden als deleten. Misschien minder interessant - en al jaren bekend uit de woordenboeken van Larousse - is de optie dubbelgangers die woordvormen laat zien die op dezelfde manier als het trefwoord geschreven of uitgesproken worden en dus verwarring zouden kunnen stichten.

Al bij al is de cd-rom versie van het woordenboek een handig en gebruiksvriendelijk product dat door velen geapprecieerd zal worden, ook al biedt deze versie iets minder zoekmogelijkheden dan zijn voorganger. Wie dus de dertiende versie al op cd-rom heeft hoeft nog niet meteen naar de winkel te snellen om de nieuwe editie aan te schaffen, maar anderzijds zijn de nieuwe opties (zoals het gelijkstellen van de lange ij met één letter) interessant genoeg om doorslaggevend te zijn voor puzzelaars en andere woordenjagers.

Besluit

Hoe fraai een woordenboek ook is, het is volgens mij duidelijk dat er aan papieren woordenboeken steeds minder behoefte is en dat ook de traditie en de reputatie van "de dikke Van Dale" een beetje op z'n einde loopt. Elektronische woordenboeken bieden nu eenmaal veel meer mogelijkheden dan hun papieren tegenhangers en zijn uiteraard ook niet zo milieubelastend. Het zou natuurlijk nog beter zijn als woordenboeken - en dan vooral ook het WNT - volledig online beschikbaar gesteld zouden worden voor iedereen die zijn eigen taal en cultuur wil bestuderen, maar dat wordt vooralsnog verhinderd door het winstbejag.

Ook het herhaaldelijke geknutsel aan de spelling is velen een doorn in het oog. Daar komt nog bij dat Van Dale in een monopoliepositie zit - de concurrentie werd succesvol uitgeschakeld - wat geen gezonde situatie is voor een taal omdat die daardoor afhankelijk wordt van de mening van een kleine groep personen.

De toekomst is hopelijk aan de "open source" naslagwerken, die door iedereen vrijelijk aangevuld en aangepast kunnen worden. Dat is geen utopie en zeker geen onhaalbare kaart, zoals de inmiddels zeer succesvolle Wikipedia bewijst. Met open source woordenboeken is trouwens al een begin gemaakt, ook voor het Nederlands:

http://nl.wiktionary.org/wiki/Hoofdpagina

Hopelijk zal dit project in de toekomst steeds belangrijker worden zodat taal niet langer gedicteerd wordt door een klein aantal personen met meer commerciële dan taalkundige belangen. De levende taal kan er alleen maar wel bij varen.