Kunstkring "De Schuine Boom" Zoersel België
terug naar index

Aquarelleren
als je meer wilt weten over aquarel

Het kleine in de kunst:

De charme van het kleine of de lof van de schijnbaar nutteloze dingen.
Eigenlijk de lof van de kunst zelf.
Want wat is de zin van kunst?
Voor een materialist heeft de kunst enkel een geldelijke betekenis, voor hem staat kunst gelijk met de acties op de beurs. De echte betekenis van kunst ligt in de spirituele boodschap die even authentiek overkomt in klein als in groot werk. De kleine schetsen van Rubens zijn me zeker zo lief als zijn beste grote altaarstukken. Vaak zijn ze veel boeiender want volledig door hem gemaakt.
Vandaag echter gaat alle aandacht naar grote, liefst schreeuwerige werken.
Kleinkunst schijnt niet meer te bestaan. Ik heb voor mijn opvattingen moeten strijden. Ze werden vaak aangevochten en verkeerd geïnterpreteerd.
Samengevat kan ik zeggen dat ik aandacht heb gevraagd voor die kleine vonk van goddelijkheid die in ieder mens aanwezig is. Ik deed dit in een tijdperk dat vooral de lage instincten verheerlijkte.
Ik heb aandacht gevraagd voor de natuur en in die natuur aandacht voor een grasspriet, een wereld op zich.
Wie eerlijk is tegenover zichzelf  zal moeten erkennen dat de grote levensfeiten soms onbenullige ogenblikken waren. Wel momenten van diepe levensvreugde.
Dat kunnen ogenblikken geweest  zijn dat een klad zon op een kale gevel iets in ons losweekte; of de blik van een mens die ons kon ontroeren. Ik heb vooral de aandacht gevraagd voor de ziel der dingen. Van die ziel zouden we nu iets moeten kunnen proeven.

Plezier in aquarelleren:

‘Tekening en kleur staan nooit los van elkaar. In bepaald opzicht is schilderen een vorm van tekenen. Hoe harmonischer de kleur, des te nauwkeuriger de tekening. Wanneer de kleur haar grootste rijkdom toont, bereikt ook de vorm zijn grootste volheid.’ (Paul Cezanne).
Het schilderen van aquarellen krijgt steeds meer belangstelling en een groeiend aantal mensen raakt zo gefascineerd door dit gevoelige medium, dat zij zelf naar verf en penseel grijpen.
Aquarellen hebben iets bijzonders: ze zijn transparant, fris en helder gekleurd, hetgeen ze een levendig en spontaan karakter geeft. Door de Egyptenaren en de volkeren rondom de Middellandse Zee werd verf op waterbasis gebruikt voor wandschilderingen; Japanners schilderden er mee op perkament. Wie aquarelleert, zet een lange traditie voort: het schilderen met waterverf is zo oud als de schilderkunst zelf. Onze prehistorische voorouders schilderden bun grotschilderingen al met in water oplosbare anorganische pigmenten. De vroegst bewaard gebleven schilderingen in waterverf die in de richting van de huidige aquarel wijzen, zijn de illustraties in de Egyptische Dodenboeken op papyrus, die dateren uit het tweede millennium voor Christus.
De uitvinding van het papier in China rond het begin van onze jaartelling was de aanzet tot de volgende fase in de ontwikkeling van de waterverftechnieken. In de tweede helft van de l5de eeuw won het papier terrein op het perkament, dat als beelddrager diende.
Voor de middeleeuwse boekillustratoren, met hun bij voorkeur dekkende manier van schilderen. In die tijd begon men de aquarel in toenemende mate voor het inkleuren van getekende schetsen, studies en ontwerpen toe te passen. Albrecht Dürer zag als eerste in het aquarelleren meer dan alleen maar een ondersteunende techniek. Zijn nauwkeurig geobserveerde, zeer gedetailleerde landschappen, stadsge­zichten, dierstudie en plantenstudies vervulden geen voorbereidende functie op andere technieken, maar waren zelfstandige werken. Hoewel aanvankelijk geen enkele kunstenaar bet werk van Dürer consequent voortzette, kon aquarelleren voortaan tot de belangrijkste schildertechnieken gerekend worden.
In de l8de eeuw steeg vooral in Engeland de populariteit van de aquarel naar een hoogtepunt. William Turner en Thomas Girtin behoorden destijds tot de vooraanstaande kunstenaars die de aquarel definitief op een gelijk plan brachten met de olieverftechnieken, mede doordat zij kozen voor grote formaten die men tot dan toe alleen voor olieverfschilderijen gebruikte. In hun aquarellen is een eenheid van vorm, kleur en licht te zien, die een grote invloed heeft uitgeoefend op de schilderkunst van de l9de eeuw, de voorloper van de moderne kunst.
Belangrijke kunstenaars uit de vorige eeuw schilderden aquarellen. Als voorbeeld zij genoemd Paul Cezanne, de grote wegbereider van de moderne schilderkunst. Zijn expressieve land­schapsaquarellen waren de wegbereiders voor de kunstrichtingen van begin deze eeuw en zijn uitspraken over de verhouding tussen tekening en kleur hebben tot op heden hun geldigheid niet verloren.
Transparantie en lichtintensiteit van de kleuren, spontaniteit en levendig­heid van de penseelvoering verlenen de aquarel haar bijzondere charme. Wie allengs vertrouwd raakt met deze subtiele schildertechniek, zal al gauw de vele artistieke mogelijkheden ervan inzien.

Inleiding: 

Aquarellen zijn, zoals de naam (aqua=Latijn voor water) al aangeeft: verf gemaakt van plantaardige, dierlijke en minerale pigmenten die in water zijn gewreven en met Arabische gom of een soortgelijke substantie zijn gebonden. Schilderen met waterverf was een van de vroegste (door de mens ontdekte) kunstvormen en heeft de eeuwen in diverse vormen doorstaan tot op de dag van vandaag, nu de belangstelling ervoor weer opleeft.
Schilderen met aquarel is voornamelijk een kleinschalige kunstvorm maar biedt de mogelijkheid tot rijke en persoonlijke expressie.
Het is belangrijk dat de beperkingen ervan worden erkend en dat deze tot voordelen worden omgebogen.voor het aquarel schilderen is helderheid van geest en spontaniteit van handelen nodig, het onderzoeken van het evenwicht tussen flinke massa’s kleur en lineaire patronen en het contrast van heldere gewassen kleurpatronen en scherpe, actieve penseelstreken.
Water is zowel een van de ingrediënten van de verf als het middel dat wordt gebruikt om de verf op te brengen en om het medium met succes te kunnen gebruiken, moet u leren het tere evenwicht te beheersen tussen het gehalte aan water en de hoeveelheid pigment die op het penseel wordt genomen.
Veel mensen denken dat het gaat om een penseel met verf en grote plenzen water op het papier en ‘hoe natter hoe beter’! Dat is niet  zo. Als men het medium nog moet leren beheersen, is het beter aan de zuinige kant te blijven en maar net voldoende water te gebruiken. Naarmate de ervaring toeneemt kan het watergehalte worden verhoogd.
Iedereen die met aquarel schildert, beseft weldra dat het medium een eigen leven leidt waar gebruik van kan worden gemaakt maar dat zelden volledig kan worden onderdrukt. De gewassen tonen worden beïnvloed door de zwaartekracht en de verf heeft de neiging langs het papier naar beneden te lopen, vooral als u op een schuinstaand bord werkt; natte partijen “bloeden” in elkaar over en verder draagt de verf heel snel of helemaal niet, afhankelijk van de vochtigheid van de atmosfeer.
Elke aquarellist moet leren te  anticiperen op de kleurwaarden en het verlies aan toon te compenseren als het water verdampt.
Als u dit eenmaal heeft leren gebruiken, zult u ontdekken dat aquarel een schoonheid en innerlijke poëzie heeft waar andere vormen van grafische expressie niet aan kunnen tippen. Hij is volmaakt geschikt voor het vastleggen van de stemmingen en grillen van licht en kleur in het landschap en zijn directheid en tere gevoeligheid maakt hem ideaal voor het vangen van die vluchtige ervaringsmomenten die aan de meer zwaarwichtige en overwogen media zijn ontzegd.

Penselen:

Het is raadzaam meerdere penselen te kopen en dan vooral de beste die het budget toestaan. Voor een goede aquarel hebt u een viertal penselen nodig. Een groot penseel nummer 12 rond en een kleiner nummer 8 rond, een grote 25mm. platte kwast en een tweede platte kwast van de helft van deze maat.
De beste en traditionele penselen die bij het aquarelleren worden gebruikt zijn marterharen penselen. Ze zijn duur maar ook zacht en veerkrachtig en als ze goed worden onderhouden, behouden zij hun vorm.
Penselen van runder haar zijn veel goedkoper dan marterharen. Ze zijn grover en veerkrachtig – nuttig voor minder tere passages.
Nog goedkoper zijn penselen van eekhoornhaar, die vaak als ‘waspenselen’ worden verkocht. Deze zijn zacht maar tamelijk slap.
Varkensharen penselen zijn stugger in gebruik maar kunnen wel gebruikt worden voor grotere gedeeltes van het werk.
Ook de nylon penselen zijn een alternatief.

Kiezen van penselen

Koop het beste penseel dat u zich kunt veroorloven – fabrikanten graderen ze naar kwaliteit en dat komt tot uitdrukking in de prijzen. Goedkope penselen zijn vlugger versleten, en op termijn duurder.
Koop geen te kleine penselen, goede grote penselen hebben een goede fijne punt.
Ronde penselen. Een natgemaakt rond penseel heeft een kegelvorm en bezit een scherpe punt.
Ook een scheerkwast is geschikt, het is zacht en het is zeker geschikt voor grote gedeeltes van de aquarel te bevochtigen of te schilderen.
Platte penselen. Een goed plat penseel zal, als het nat is gemaakt, een nagenoeg vierkante vorm moeten hebben, waarvan de zijkanten naar beneden toe naar binnen buigen.
Ook een huisschilders kwast met zacht haar is bruikbaar voor het aquarelleren of het bevochtigen van grote gedeelten van de aquarel.

Onderhoud van penselen

Als een penseel goed wordt onderhouden, kan het jaren meegaan en een paar verstandige voorzorgmaatregelen zorgen ervoor dat dit ook gebeurt.

1-Behandel een penseel met respect; vermijd hard wrijven.

2-Als u er niet meer mee werkt, spoel het dan grondig uit in schoon water. Zorg ervoor dat er geen partikeltjes pigment in de bus blijven zitten.

3-Als het penseel erg verkleurt, maak het dan schoon met zeep (groene zeep) van goede kwaliteit en spoel het vervolgens grondig uit met water.

4-Breng het penseel na het wassen met uw vinger of, als het helemaal schoon is (sommige pigmenten zijn zeer giftig), tussen uw lippen weer in model en laat het dan drogen.

5-Zet penselen nooit nat weg in een gesloten pot

6-Vervoer penselen ter bescherming van de punten in een penseelhouder. (rieten map)

Als u zich aan deze regels houdt, zal uw investering ruimschoots gerechtvaardigd blijken.

Palet en verf:

Er zijn waterverfschilders die hun kleuren mengen op een wit geëmailleerd bord. Het palet speciaal gemaakt voor waterverf, is van witgelakt metaal of wit plastic met vakjes waarin de tubekleuren uitgeknepen kunnen worden en met een vlak menggedeelte voor het aanmengen van grote hoeveelheden verf. Voor het werken in de natuur is het aan te bevelen een metalen waterverfdoos te gebruiken met afdelingen voor alle benodigdheden. Maar een gereedschapkist of doos voor vistuig met verschillende vakken is even goed te gebruiken. Als u van plan bent te werken met napjes kleur koop dan een leeg metalen doosje, geschikt om napjes in op te bergen en schaf dan de verschillende kleuren aan die genoemd worden. Koop nooit een verfdoos met kleuren die geselecteerd zijn door de fabrikant.

Diversen:

Een paar gewone scherpe scheermesjes of een breekmesje zijn nodig om papier te snijden. Keukenrolpapier is niet alleen bruikbaar voor het opnemen van water maar ook voor het opnemen van nog natte kleuren bij een aquarel in wording. Een spons is bijzonder geschikt om papier te bevochtigen, natte kleuren op te nemen en vlekken te verwijderen. Een natuurspons is aan te bevelen, (onregelmatige structuur.) maar een gescheurde spons kan ook dienst doen. Het is duidelijk dat ook een potlood nodig is om de kompositie van de aquarel te schetsen voor u met het schilderen begint. Koop een tekenpotlood HB. Neem 3 glazen potten met wijde opening met een inhoud van een kwart liter. Bij het buitenwerk is een klapstoeltje erg gemakkelijk.

Rangschikken van het materiaal:

Rangschik het materiaal en de uitrusting op een logische manier, zodat alles zijn eigen plaats heeft als er naar gegrepen wordt. Plaats het tekenbord met het papier daarop vastgeplakt vlak voor u. Voor rechtshandige het palet en de drie glazen potten aan de rechterkant van het tekenbord. In een van de potten de penselen met het haar naar boven. Laat ze niet over de tafel rollen, daardoor kunnen ze beschadigd worden. Vul de andere twee potten met schoon water. Gebruik een van deze potten om de verf aan te mengen en de andere pot om de penselen uit te wassen. Leg de spons in een hoek van het palet en het keukenpapier vlak bij de hand voor noodgevallen.Leg de verftubes op een rij bijvoorbeeld aan de andere kant van het tekenbord zodat u niet hoeft te zoeken als het palet moet worden aangevuld. Uiteraard moet deze rangschikking omgekeerd worden voor linkshandige.

Kleuren:

Aquarelverven zijn in principe in water gewreven en met Arabische gom gebonden pigmenten. Zij bevatten een ‘vloeimiddel’ en ook glycerine die ze vochtig houdt.
Ze worden verkocht in halve of hele napjes of tubes. Napjes zijn gemakkelijk in gebruik en de kleur kan gemakkelijk worden beheerst. Tubeverven zijn tot een vloeibaarder consistentie gewreven. Ze zijn gemakkelijk voor grote oppervlakten, maar zijn minder gemakkelijk te beheersen. Kunstenaarsverf gaat boven schoolverf. De rijkdom van kleur, de dekkracht en de teerheid maken de extra investering meer dan goed.
Goede zaken in kunstschilders materiaal hebben kleurkaarten die alle kleuren en hun relatieve maten van doorschijnendheid laten zien en het is raadzaam om deze te bestuderen alvorens uw kleuren te kiezen. Een betrouwbaar basispalet zou uit de volgende kleuren kunnen bestaan.

Geel:    

Licht cadmium geel (Dit is een heldere kleur en zonnig, brengt prachtige oranjes voort gecombineerd met rood en rijke groen gemengd met blauwen. De cadmium kleuren hebben wel de neiging om in mengsels te domineren.)
Kobalt geel   
Ongebrande sienna (Een aardgeel, warmer en minder ‘vuil’ dan zijn naaste verwant gele oker.)
Gele oker

Rood:  

Donker cadmium rood
Engels rood
Alizarin Crimsom Crimsom (Een sterk, purper neigend rood. U kunt er prachtige oranjes mee maken, subtiel violet en rijke donkere kleuren als u mengt met groenen.. Voorzichtigheid geboden omdat het in andere kleuren doorbloed.)
Licht cadmiumrood ( Dit is een verblindend rood dat neigt naar oranje, waarmee rijke oranjes kunnen worden gemaakt. Koperkleuren bij menging met bruin en donkere kleuren (geen violet) menging met blauw.)

Blauw:   

Ultramarijn blauw (het is een donker zacht blauw Waarmee u een rijke verscheidenheid aan groenen kunt maken.)
Ceruleum blauw ( het is een licht, helder blauw dat veel wordt gebruikt voor luchten en atmosferische effecten.)
Indigo (Een oude favoriet, met een grote verscheidenheid en kracht, die varieert van bijna zwart tot zacht grijs.)
Phtaloblauw (Dit is een vervanging van Ceruleum blauw. Dit blauw is veel briljanter maar moet in kleinere hoeveelheden worden gebruikt omdat deze kleur de neiging vertoont in elke menging door te bloeden.)

Aanvullende kleuren zijn:     

Chinees wit (wit wordt meestal verwezenlijkt met het open laten van het zuivere papier.)

Rangschikken van de kleuren op het palet:

Als u helemaal opgaat in het schilderen is het van belang dat het penseel bijna automatisch de gewenste kleur kiest. Het is daarom nuttig de kleuren op het palet een vaste plaats te geven. Er bestaat geen standaardvolgorde. Het is echter wel zinvol de kleuren zo te schikken dat de koele kleuren aan de ene kant en de warme kleuren aan de andere kant zitten. De koele kleuren zijn, grijs, twee blauwen en groen en daarnaast de warme kleuren te weten de gelen, oranje, roden en bruinen. Het belangrijkste is logisch te ordenen zodat de kleuren te vinden zijn als u ze nodig hebt.

Papier:

Het papier dat u gebruikt zal uw schilderij sterker beïnvloeden dan welk ander materiaal ook. De papiersoort zal de verscheidenheid aan uitdrukking bepalen en daarmee het uiteindelijke karakter van het werk. Daarom is kennis van de aard van elke papiersoort en een zorgvuldige keuze essentieel. U zult moeten experimenteren om uit te vinden welke ondergrond het meest geschikt is voor uw doeleinden.
Papier bestaat uit een dicht netwerk van in elkaar grijpende vezels die de kleine verfartikeltjes vasthouden en het schilderij overeenkomstig de dichtheid en onregelmatigheid van het vezelvlak laten schitteren en tot leven brengen. Over het algemeen zal een onregelmatige ondergrond een levendiger effect opleveren dan een glad, gelijkmatig oppervlak.
U kunt uiteraard op alle papiersoorten schilderen dat aan uw doelstellingen beantwoordt, maar er bestaat papier dat speciaal is gemaakt voor het schilderen met aquarel. Dit papier is tijdens de fabricatie gelijmd zodat de verf zich gelijkmatig over het oppervlak verdeelt en achtereenvolgende lagen kunnen worden opgebouwd zonder een te groot verlies aan lichtechtheid. In de praktijk varieert deze lijming zelfs tussen papier van hetzelfde soort – dus ook wat dat betreft zult u moeten experimenteren om de diverse gedragspatronen te ontdekken.
Aquarelpapier valt uiteen in twee hoofd categorieën: handgeschept en machinaal gemaakt.
Handgeschept papier wordt gekenmerkt door een individueel en relatief onregelmatig oppervlak. Uiteraard is het duur.          
Machinaal gemaakt papier heeft een regelmatig oppervlak en is goedkoper maar perfect geschikt om op te werken.
Beide soorten papier worden in drie oppervlakken gemaakt, glad, mat en ruw, aanduidingen die voor zichzelf spreken.
Ze worden ingedeeld volgens gewicht in grammen per vierkante meter, bijvoorbeeld 150gr/m² (150gr.) 635gr/m² (635gr.).
Opspannen van het papier is nodig om bobbelen te vermijden.. Dompel het papier enkele minuten lang helemaal onder in koud water, haal het eruit en leg het plat op een stevig tekenbord. Maak vooreerst het bord ook nat. Dep het overtollige water op. Verwijder de luchtbellen onder het papier. Plak het papier vervolgens met papieren plakband (Arabische gom) vast op het tekenbord. Als het papier opdroogt trekt het samen en spant het zich als een trommelvel. Zorg dat het bord volmaakt vlak ligt als het papier droogt. Als het schuin staat loopt het water naar één kant zodat het papier ongelijkmatig droogt en van het bord loslaat. Leg het ook niet naast een verwarmingsbron, voor dezelfde rede.

Tekenbord:

De eenvoudigste manier om het papier tijdens het werk te ondersteunen is het vast te kleven op een stuk hardboard dat iets groter is dan het papier. Laat deze plank op de tafelrand rusten, misschien iets opgehoogd door een boek zodat hij een hellende stand heeft.

Passe-partout:

Een passe-partout is een wezenlijke bescherming van het aquarel. Hiervoor wordt gewoonlijk een stevig vel wit of gekleurd karton gebruikt, ongeveer aan alle kanten 10 cm. groter dan de aquarel. In het midden van dit karton wordt een venster uitgesneden iets kleiner dan het aquarel. Bevestig nu de aquarel tussen passe-partout en het tweede vel even groot als de passe-partout. Aldus zijn randen en achterkant van de aquarel beschermd en is alleen de voorzijde zichtbaar. Als nu het geheel wordt opgenomen, wordt de aquarel niet met de handen geraakt.

(terug)

09/06/07.