Geschiedenis

volkskundige begrippen

vastenavond
- de erfenis van de klassieken

- germaans-keltische rituelen
- kerkelijke zottenfeesten

vastenavond tot 1794

vastenavond wordt carnaval

carnaval na WOI

carnaval na WOII

Aalst Carnaval vandaag


Vastenavond

Vastenavond is een feest dat in de late middeleeuwen een eerste hoogtepunt bereikte, beïnvloed door klassieke nieuwjaarsfeesten en Germaanse lentefeesten enerzijds en door kerkelijke zottenfeesten en de christelijke kalender anderzijds.

De erfenis van Germaans-Keltische lenterituelen
Germanen en Kelten voerden vruchtbaarheidsrituelen uit bij het ontwaken van de natuur. Deze gebruiken vonden plaats op het platteland in de overgangsperiode van winter naar zomer en komen voor tot in de vroege middeleeuwen. Ze werden uitgevoerd door geheime Germaanse mannenbonden en beelden de dode voorvaderen uit die offergaven afhalen en van dat moment gebruik maken om wetsovertreders te straffen. In ruil voor de offers geven ze aan de bevolking vruchtbaarheid.

Het optreden van de jongeren ging gepaard met geraas, ketelmuziek, drinkgelagen en een zeker 'steelrecht' indien het niet duidelijk was hoe en waar de offers zich bevonden. Met dat lawaai verjoegen ze de winterdemonen, die ze in onderlinge rolverdeling ten dele ook zelf voorstelden. Verkleed in goede (de voorouders) en kwade (de demonen) geesten speelde men, gewapend met hun instrumentarium van roosters, ketels, vorken en pannen, hun treffen na.

Deze Germaanse culten zijn enkel naar vorm tot op zekere hoogte te onderscheiden van de rituelen, die naar inhoud op zichzelf ook tot de klassieke cultuur behoren. Dat deze Germaans-Keltische riten ervaren worden als voorlopers van de vastenavondviering is het gevolg van uitingen van allerlei natuurgebruiken die opduiken in heel wat laatmiddeleeuwse feesten die als vastenavondviering aangeduid kunnen worden.

In hoeverre de Germaanse gebruiken elementen bevatten van een klassieke erfenis voor ze de middeleeuwse stadscultuur binnenkomen is onduidelijk. Wel heerst er een sterk vermoeden dat de jongerenverenigingen, die in de dertiende eeuw deel uitmaken van de kern van de feestviering, teruggaan op de groepen jonge mannen.

Verder zien taalkundigen in de term 'vastenavond', en zeker in de Middelnederlandse variant 'vastelavont' het oudgermaanse 'faseln' dat staat voor 'vruchtbaarheid opwekken' en op grond van het daarmee verbonden ritueel zelfs 'onzinnigheid bedrijven.

Wildeman en Valentijn, Jacques De Gheyn, 1595, Rotterdam.
Detail uit: Masker 10
, Museum Boymans-van Beuningen, Holstein nr. 124.

De Wildeman is een typische vastenavondfiguur. De Wildeman heeft een agrarische oorsprong. Het is een personage dat het midden houdt tussen een mens en een dier.

"Het spel van de Wildeman", was in de late-middeleeuwen een vastenavondspel: het verhaal van tweelingbroers die als kind in het bos zijn achtergelaten. De een groeit op als "Wildeman" terwijl zijn broer "Valentijn" het brengt tot ridder aan het hof van koning Pepijn. Bij een ontmoeting wordt de "Wildeman" getemd en herkennen de broers elkaar. Het spel behoorde eeuwenlang tot de vastenavondfolklore en is ook te zien op Breugels Strijd tussen Vastenavond en Vasten.




Wodan op zijn schimmel Sleipnir,
achtste eeuw, Landesmuseum für Vorgeschichte, Halle.

Wodan is de Germaande oppergod.
De verering van Wodan stond centraal
bij de Germaanse lenterituelen.
De figuur van Sinterklaas zou een
gekerstende versie zijn van Wodan.

---

Wildeman en Valentijn,
Jacques De Gheyn, 1595, Rotterdam.
Detail uit: Masker 10
, Museum Boymans-van Beuningen, Holstein nr. 124.