Geschiedenis

volkskundige begrippen

vastenavond

vastenavond tot 1795
- steekspel van 1432

- de kinderbisschop van 1474
- ghesellen vander stede
- geraas en ketelmuziek

vastenavond wordt carnaval

carnaval na WOI

carnaval na WOII

Aalst Carnaval vandaag


Vastenavond tot 1795

Vastenavond draagt sporen van klassieke nieuwjaarsfeesten en Germaanse lentefeesten enerzijds en van kerkelijke zottenfeesten en de christelijke kalender anderzijds (Zie ook: vastenavond). Vastenavond bereikte als openbaar stedelijk feest een eerste hoogtepunt in de Late Middeleeuwen. Uit Vlaamse middeleeuwse centra als Brussel, Gent en Rijsel zijn grootschalige vastenavondvieringen bekend.

De omgekeerde wereld

Het vermaak wordt een trefpunt voor de hele bevolking, van hoog tot laag. Het opvallendste kenmerk van deze vieringen is 'de omgekeerde wereld'. De bestaande orde wordt tijdelijk op zijn kop gezet.

Op ironische wijze wordt getoond wordt hoe het niet moet wanneer straks weer de orde hersteld zal zijn: er werden spotheerschappijen ingesteld met een volledige hiërarchie, er werd schijnrecht gesproken, men vermomde zich, er was een stoet of een schijnprocessie waarbij deelnemers zich losbandig gedroegen, er werden al dan niet geparodieerde steekspelen georganiseerd, toneelstukken werden uitgevoerd, absurde toespraken uitgesproken en schimdichten gezongen.

Dit alles ging gepaard met overvloedig drank- en voedselverbruik.

Steekspel op de Grote Markt in 1432

De eerste vermeldingen van vastenavond in Aalst dateren uit de vijftiende eeuw. De oudst gekende vastenavondviering in Aalst dateert van 1432. Toen werd op vastenavond op de Grote Markt, het centrale plein van de stad, een steekspel gehouden.

De activiteit werd "in vele stede gepublieert ende uutgheroupen, twelc vele goeds koste''. Na positief advies van enkele notabelen gaf de stad financiële steun. Een geslaagd steekspel zou immers het aanzien van de stad en haar burgerij verhogen.

Een steekspel kwam in de vastenavondperiode wel meer voor. Bij het begin van de lente beeldde het een gevecht uit tussen de winter en de zomer. In de kerkelijke versie ging het om de strijd tussen de vasten en vastenavond.

Dergelijke steekspelen in de omgeving van Aalst hadden onder meer plaats op de Grote Markt van Brussel, waar de leden van 'Meester Oom' in 1551 tegen elkaar ten strijde trokken op huppelpaardjes. In 1416 voerden de 'Gezellen van de schepenkamer' in Geraardsbergen een boertig steekspel op.

Spotvormen van steekspelen staan bekend als een essentieel kenmerk van de stedelijke vastenavondviering. Men bestreed elkaar op houten paarden, arren, schaatsen of boten, opgetuigd met attributen die die het gebruikelijke wapentuig parodieerden. Als lans kwamen vislijnen, palen, stokken of hooivorken voor. De schilden en helmen werden gemaakt van stro of riet.

Ook in Vlaanderen kwamen dergelijke spotspelen voor. Van de veertiende tot de zeventiende eeuw luisterde in Poperinge 'Heer Ghybe' allerlei festiviteiten op. Als aanvoerder van het jongerengezelschap 'De Keikoppen' maakte hij een tocht door de stad, gezeten op een ezel, met een keukenspits als lans, lepels als sporen en een harnas dat bestond uit potten en pannen.

De strijd tussen Vastenavond en Vasten,
Gravure, 1707, door Carel Allard, Amsterdam.

Pieter Breugel en de strijd tussen vasten en vastenavond

De allegorie van het steekspel als vastenavondactiviteit is ook bekend uit de literatuur en de beeldende kunsten. Het schilderij 'De strijd tussen de vasten en vastenavond' van Pieter Breugel (1559) is het bekendste voorbeeld. Omgeven door een verdeelde dorpsgemeenschap - de enen vieren vastenavond, de anderen onderhouden de vasten - leveren personificaties van vastenavond en vasten een steekspel.

Een vetzak op een bierton of wijnvat steekt met spies, volgeprikt met eetwaren, naar een magere, als non geklede vrouw. Deze gebruikt een met vissen belegde broodplank als wapen. Vastenavond wordt als aanvoerder van een met eten - ham, eieren, wafels en pannenkoeken - beladen groep dorpelingen naar voor gestuwd. De Vasten wordt aangemoedigd door magere, sobere figuren met stokvissen, krakelingen en broodjes als vastenmaal.

Bekijk het hele schilderij hier.


De omgekeerde wereld
ca. 1485-1490

De omgekeerde wereld wordt
verbeeld in het wapen van een
spotheerschappij waarin alles
op zijn kop staat.

---

Pieter Breugel,
'De strijd tussen
de vasten en vastenavond',
(fragment), 1559, Wien,
Kunsthistorisches Museum.

Bekijk het hele schilderij hier.

---

De strijd tussen Vastenavond
en Vasten, gravure, 1707,
door Carel Allard, Amsterdam.
Naar Boetius Adams Bolswert,
Antwerpen, 1580-1633.

Als Vasten en Vastenavond uitgedoste personen en hun aanhang bevechten
elkaar in een steekspel.

De figuur links verbeeldt de Vastenavond; deze bevindt zich op een rijdend biervat
en heft met de linkerhand een drinkbeker.
Op het hoofd draagt Vastenavond een braadpan, om de hals hangen wafels en eierschalen. De volgelingen die de kar voorttrekken zijn zijn voorzien van worsten,
wafelijzers, pasteien en broden, symbolen van overvloed. Somige figuren bespelen muziekinstrumenten.

Recht verbeeldt een vrouw de Vasten. Ze beweegt zch voort op een rijdende vismand. Ze houdt een baal stro omhoog, waaruit enkele vissen steken. Om haar hals,
armen en benen hangen broodjes, krakelingen, mosselen en vissen. Haar aanhangers zijn bewapend met een visnet, een rooster, een stokvis, een staaf met vissen en een fakkel, objecten die
verwijzen naar de vastentijd.

De nar op de achtergrond kiest partij voor Vastenavond, de omgekeerde wereld
waarin de dwaasheid gedijt.