Fazali Shendeti 2:
01.HYRJE NE MJEKESI.
02.Urgjenca mjeksore.
03.Njohuri pėr dhėmbėt.
04.Alkoli dhe pasojat.
05.Gjumi dhe ėndrrat.
06.Mjalti dhe tiparet.
07.S I D A.
08.Kurjozitete mjeksore.
09.Akupuntura.
10.Psikologjija.
11.Truri.
12.Stresi.
13.Duhani dhe pasojat.
14.Kujtesa.
 15.MBROJTJA NGA DIELLI.
16.Smu-e-org frymarjes.
17.Perimet dhe shėndeti.
18.Zgjebja-(zhuga).
19.Temperatura e trupit.
20.Vjellja.
21.Gjaku-roli i tij.
22.Kanceri dhe shkaku.
23.Dhembja e kokės.
24.Si infekton antraksi.
25.Higjena pėrsonale.
26.Higjena mentale.
27.Dielli dhe shėndeti.
28.Smu-nė-org seksuale.
 29.Fruta per shendetin.
30.Narkomania.
31.Beta-bllokuesit.
32.Skleroza shumfisht.
33.Kėrrhatja rreziku.
34.Kafshimet e insekteve.
35.Fruthi.
36.Antraxi.
37.Hemoroidet-ēka janė?
38.Statistika pėr duhanin.
39.Fluori dhėmbėt.
40.Gripi i shpenve.
41.Sporti dhe shėndeti.
42.Kreu.
















































HYRJE NE MJEKESI
Mjekesia eshte dege e veprimtarise njerezore,caku i se ciles eshte sherimi,parandalimi dhe rehabilitimi nga semundjet.Pos kesaj mjekesia merret dhe me ruajtjen e shendetit te njerezve te shendosh.Ekzistojne disa diciplina(dege)te mjekesise si shkence:si psh-mjekesia humane-ku ne qender gjendet njeriu ,mjekesia per shtaze qe quhet -veterinaria,ekzistone gjithashtu edhe mjeksia per bime (fitopatologjia.Mjekesia nuk eshte vetem shkence,por edhe mjeshteri,art.
   Mjekesi eshte shkenc e cila merret me permbajtjen,zhvillimin,funkcionimin e organizmit te njeriut dhe te ndryshimeve te brendshme te organizmit.Vete termi  mjekesi -d.m.th --ilaq,bari per mjekim.Para mjekesise bashkohore parashtrohen disa detyra:
 -parandalimi (pengimi) i semundjeve,sherimi i semundjes dhe rehabilitimi(kthimi)i njeriut ne gjendje normale
--permisimi i shndetit te njeriut.
  Nje nder pyetjet qe parashtrohet ne mjekesi eshte pyetja-SI DHE NGA LINDIN SEMUNDJET?
     Bazen shkencore te konceptit funkcional e paraqiti Hipokrati(460-377).
Koncepti i Kombeve te Bashkuara per Shendetin eshte : "SHENDETI NUK ESHTE VETEM PRANIA APO MOS PRANIA E SEMUNDJES POR EDHE MIREQENIA PSIQIKE,SOCIALE,FIZIKE E PACIENTIT".    Sot psh; mund te jemi te shendosh per te mos jemi te shendosh nese nuk jemi te disponuar.Ne shfaqjen e semundjes ndikon edhe statusi social,ekonomik,psikologjik etj.
   Nje mjek per tu bere mjek i mire duhet te kete vullnet te forte,dashurine eflakt per tu bere mjek,te disponoj me aftesi shpirterore dhe fizike etj,,,  KU ESHTE DASHURIA PER NJERIUN--ESHTE DASHURIA PER MJEKESI" thote Hipokrati.
   Semundja eshte diqka qe dikend e mundon,diq qe dhemb,diq qe ndikon ne dobesim,ne ndryshimin e ritmit te jetes,diq qe e largon njeriun nga detyrat konkrete,qe ia mohon levizjen,shoqerine dhe ambientin ku jeton.
   PACIENTI-eshte njeriu i cili trajtohet ne menyre ambulantore
  I  SEMURI- eshte ai njeri i cili trajtohet ne menyre hospitalike(klinike)
 Vete fjala pacient rrjedh nga anlishtja---pacient...d.m.th i durueshem,se ai i duron ndermarrjet qe i bene mjeku ne te,per hire te sherimit dhe te permisimit te shendetit te tij.Prandaj edhe postulati i pare i mjekesise thote "PACIENTI S'BENE TE NEVRIKOSET DHE AI GJITHMONE KA TE DREJTE"
" Vetem njeriu i mire mund te jete mjek i mire "
NJOHURITE THEMELORE PER DHEMBET

1.a. Zhvillimi i dhembeve
Njeriu gjate jetes se vet do ti kete dy gjenerata te dhembeve (denticionet) :
-gjeneraten e dhembeve te qumeshtit ( denticioni paresore )
-gjeneraten e dhembeve te perhershem (denticioni permanent)
Dhembet e qumeshtit jane gjithesej njezet (20).Dhembet e pare dalim perfersisht pas muajit te gjashte te jetes.ku se pari dalin dhembet e poshtem preres.Te gjithe dhembet dhembet e qumeshtite jane te dalur perafersisht deri ne moshen 3 vjecar.
MBANI MEND: pas ketyre dy gjeneratvete dhembeve nuk ekziston asnje zevendesim tjeter natyrore per dhembe!
Dhembet e perhershem jan 28,pa dhemballet e pjekurise.I ashtuquajturi dhembi i pjekurise paraqitet rreth moshes 20 vjecare.
-Pjeset kryesore te dhembite: 
ēdo dhembe ka pjesen e bardhe te dukshme qe quhet kurora e dhembit dhe pjesen perforcuese ose ngulitese ne ashtin e nofulles e qe quhet rrenja e dhembit.
Funksioni i dhembeve
-Funksioni kryesore i dhembeve eshte prerja,ndarja (copetimi) dhe bluarja e ushqimit.Ku pas thermimit dhe bluarjes se ushqimit,me ndihmen e peshtymes behet faza fillestare e tretjes se ushqimit ne goje.
Dhembet luajne rol edhe ne te folur te drejte,sidomos ne shqipetimin e bashtingelloreve:psh: t,th,s,dh,etj. Duhet theksuar se dhembet e paster dhe te shendoshe ngrisin pamjen estetike te femijes,ndaj keshtu mundesohet nje zhvillim normal-psikofizik.
2.SHKAKTARET E "HUMBJES" SE DHEMBIT

Ekzistojne disa shkaktare kryesore qe ndikojne ne "humbjen"e dhembit: 
1.kariesi,prishja e dhembit.
2.pezmatimi (inflamcioni)i aparatit mbeshtetes te dhembit (paradontopatia)
3.trauma,humbja e dhembit per shkak te aksidentit.
KARIESI-karakterizohet me shkaterrim te smaltit (shtresa e pare e dhembit) me ecuri te panderpraer dhe me mundesi te perfshirjes se dentines dhe te palces se dhembit (shtresa e bute e dhembit).Kariesei nuk trashegohet,por mund te "trashegohet" shprehit e keqija " mos larja e dhembeve te te gjithe anetaret e familjes,edukata e ulet shendetesore,menyra e te te ushqyerit etj.Ekzistojne disa faktore qe shkaktojne kariesine: Bakteriet,foma e dhembit,ushqimi dhe lengjet,peshtyma,faktori kohe .
USHQIMET DHE LENGJET--paraqitja e kariesit nvaret edhe nga ushqimi qe shfrytezohet.Fekojet qe hane ushqim te embel dhe lengje te pasura me sheqer,jane shume me teper te rrezikuar nga kariesi.Eshte me rendesi te thekesohet se sheqeri eshte prezent edhe ne disa prodhime qe ne nuk e presim psh: banane,peme te thara,majonez,ketcup.
"PRODHIMET E QUMESHTI DHE DJATHI I MBROJNE DHEMBET"
PASOJAT E HUMBJES SE DHEMBIT 
-Dhembet e shendosh jan xhavahire natyrore,prishja dhe humbja e tyre jep pamje estetike te shemtuar !
-Humbja e tyre shkakton crreebullime ne pertypjen e ushqimit.
-Dhembet e prishur dhe pezmatimi i aparatit mbeshtetes te dhembit shkaktoje ere te keqe te gojes.
-zevendesimi i dhebeve "te humbur" me proteza ka shume mangesi : humbet shija,kushtojne shtrenjte etj...prandaj rendesia e mbajtjes se higjienes se tyre eshte shume shume e madhe.
3.PREVENTIVA (MBROJTJA)E SEMUNDJEVE TE DHEMBIT 
Per parandalimin e paraqitjes se semundjeve te dhembit dhe te gojes ekzistojne kater faktore kryesore:
HIGJIENA ORALE: nuk thuhet rastesishte se dhembet e shendoshe,ruajne trupin e shendoshe.Poashtu ata qe i pasterojne dhembet rregullishte,cmojne ndjenjen e freskesise dhe te aromes se mire te gojes.
teknika e larjes se dhembeve:
1.pastrimi i dh. duhet te behet:
-pas cdo shujte;2 deri 3 here ne dite
-gjithsesi gjdo here para gjumit,
-se paku 2 minuta
2.gjithmon perdoreni pasten me fluor dhe mos e shperlani gojen pasi ti apstroni dh. por vetem peshtyni.
3.Nderrojeni brushen tuaj kur te vjeterohet (cdo 3-4 muaj)
4.nuk ka brushe familjare ! cdo anetare i familjes duhet ta kete brushen e tij.
USHQIMI : Gati secilit i pelqen ushqimi i embel ! Nuk do te ishte i mundur ndalimi i konsumimit i gjerave te embela.Por,eshte me rendesi qe marrja e ushqimit te embel te jete na sasi me te vogel dhe te kontrolluar.
-ushqimet e preferuara; buka,djathi,arrat,pemet,qumeshti dhe uji mineral.
VIZITA KONTROLLUESE TE DENTISTI (STOMATOLOGU)
-Vizitat e rregullta te dentisti jane tejet te rendesishme per dhenien e keshillave dhe zbilimin e hershem te prishjes se dhembit.Per kete arsye preferohet vizita te rregullta (se paku dy here ne vit)....

  NDIHMA URGJENTE MJEKSORE

Dikujt i bie te fiket,nje tjetrit i dhemb gjoksi,dikush ka te dridhura,diku eshte bere nje aksident,pra te gjithe keto kerkojne Ndihmen Urgjente Mjekesore.Vete fjala urgjence vjen nga anglishjta (emergency) qe do te thote veprim i shpejte per ndihme.
 
  DHIMBJA E GJOKSIT
Gjdo person me moshe 40 vjec e lart (tek njerezit me ngjyre kjo moshe afrohet deri 20 vjec),qe ankon me dhimbje gjokesi duhet te kerokje ndihmen mjekesore sepse :
Keto dhimbje mund te jeni me origjine:
-nga semundje te zemres qe perbejne dhe nje urgjence mjekesore te padiskutueshme
-neurologjike (nervore)
-dhimbje te muskulatures (mialgji),
-per shkak te semundjeve te mushkerive
   Dhimbjet e gjokesit,te shkaktuara nga semundje te zemres kane keto karakteristika:
--shtypese
--shpuese
--gerryese
--shtrenguese
Ata gjithashtu shoqerohen me (shenja dytesore):
- ndjenjen e frikes
- djerse trupore
- zbehje
Kohezgjatja e dhimbjes mund te jete 2-10 min,por mund te jete edhe me e zgjatur,me nderprerje ose jo.
C'duhet bere ?      Pushim absolut,duke nderprere cdo lloj aktiviteti,qofte fizik apo mendor.
 
  TENSIONI I LARTE I GJAKUT -------------H.T.A
 Ē'eshte ?
tensioni i larte u gjakut eshte ne shumicen e rasteve nje semundje e trashegueshme dhe nje pjese e popullesise vuan nga H.T.A.
   Shenjat kryesore:
ne asnje menyre mos te nenvleresni keto shenja
-dhimbje prapa koke
-zhurme ne vesh
-marrje mendesh
-te vjella ose ndjenjen e te vjellit
Ē'duhet bere ? Menjeher do te kerkoni ndihmen urgjente mjekesore.
Si ta parandalojme?
===mjekimi i rregullt dhe mos nderprerja e ilaqeve
===kontrolli i vazhdueshem i tensionit
===largimi ose shmangia nga situatat apo nga gjendjet stresive.


PARALIZAT HEMORRAGJIA CEREBRALE
Ē'eshte ?---Njehet ndryshe nha populli edhe me fjalet i ra pika ose i plasi gjaku ne tru.Kryesisht ndodh ne moshat mbi 60 vjec,por njihet edhe ne raste ne moshat e reja.
Cilat jane shenjat kryesore ?
=nuk flet(nuk mund te shqipetoj dot asnje fjale) ose nuk i kuptohen fjalet (belbezon)
=nuk leviz gjymtyret (doren ose kemben)
=terheqja e muskujve te fytyres te asaj ane qe nuk leviz doren ose kemben
=urinon dhe defekton ne menyre te pavullnetshme
=te dridhura te pjeseshme ose ne te gjithe trupin
=te vjella
Ē'duhet bere ne kete situate?
Nese i semuri ka te vjella eshte mire qe te behet kthimi i kokes ne anen e majte me qellim qe te mos bllokohen rruget e frymemarrjes dhe te hiqen protezat kur ato jane.
Si ta parandalojme?
------Kur i semuri ankon per t vjella,dhimbje koke,te dridhura,crregullullime te tensionit dhe te ritmit te zemres,duhet patjeter te beje vizite mjekesore per ti paraprire paralizes.
-----Te kontrollohet rregullisht tensioni tek te semuret me tension te larte sidomos tek ata me trashigimi familjare te semundjes dhe te mos abuzohet me mjekimin.
-----Nje mjekim i rregullt i tensionit te larte te gjakut dhe i crregullimeve te ritmit te zemres do te parandalonte nje situate te tille.
 
GJAKEDERDHJA (HEMORRAGJIA) NGA GOJA
Ē'eshte ? Eshte dalje e gjakut me ane te peshtymes e gelbazes
Shkaqet jane te ndryshme
===tuberkulozi
===kanceri i mushkerive
===plage te ndryshme te gojes,dhembeve dhe gingivave
===trupat e huaj qe mund te kalojne ne rruget e frymemarrjes etj.
 
TE FIKTIT  (LIPOTIMIA)
Ē'eshte?---eshte ulja e tensionit te gjakut ne shifra posht 60mmHg.
Shkaqet jane :
---semundjet e gjakut
---semundjet e zemres
---stresi nervor
Shenjat jane:
-djerse ne te gjithe trupin
-dobesi e menjehershme sa i semuri gati rrezohet
-humbje e ngjyres te lekures
Ē'duhet bere?
   Ne keto raste i semuri duhet te shtrihet dhe ti ngrihen kembet me larte se sa koka duke i vendosur disa jasteke ose duke perdorur diqka tjeter per momentin.Neqofttese i semuri fillon ta marri veten mund ti beni nje kafe.
 
               GODITJA NGA DIELLI
Ndosh menjeher ose pak kohe mbas qendrimit ne diell,sidomos gjate stines se veres,i cili ndikon ne pjeset e zbuluara te kokes ose te qafes.
  Shenjat:
===dhimbje koke shume te forte
===skuqja e fytyres
===te vjella
===humbja e ndjenjave
===te dridhura
'duhet bere?
-largimi nga qendrimi ne diell
-kompresa te ftohta nė ballė dhe kyqe
-pushim absolut ne vend te fresket...
NEUROZA
C'eshte?   SI rrezultat i rritjes se problemeve sociale (stresit) eshte shtuar shpeshtesia edhe e nje semundjeje qe quhet Neoroze.
Neuroza nuk njeh mosh dhe quhet si nje ankth ose stres nervor.Ajo vjen si rrezultat i nje mbingarkese nervore ose emocionale.Me te predispozuar per kete semundje jane njerezit e ndjeshem ndaj faktoreve sociale(puna,shoqeria dhe familja). Kjo semundje ka  prirje te behet kronike.
  Kush jane shenjat kryesore?
Neqoftese nje pjesetar i familjes suaj,kryesishte moshat e reja,paraqet ne menyre te papritur,te menjehershme,por edhe ne menyre graduale keto shenja:
 ==mpirjen e gjymetyreve(duarve dhe kokes) ose gishtave
==te dridhura
==shtangim ose ngrirje te fytyres,duarve,gishterinjeve,trupit
==marrje fryme
==dhimbje gjoksi
==te rrahura te shpeshta te zemres
==prirje per te mos folur e pergjigjur ndaj pyetjeve
==ankim,ka raste pa baze,per dhimbje koke
==pagjumesi ose shikim enderrash te frikeshme-----atehere duhet menduar per Neuroze.
C'duhet bere ne keto situata?
-mund te metni tensionin arterial
-mos krijoni situata dramatike
-mundesishte te qendroje me te semurin vetem nje persondhe familjaret e tjere te largohen nga dhoma pasi sa me shume njerez te grumbullohen aq me shume zgjat kriza.Prania e shume personave nuk e ndihmon te semurin perkundrazi e keqeson krizen.
Si mund ta parandalojme?
  Neqoftese shenjat e mesiperme nuk jane shoqeruese te ndonje semundje tjeter te vertet si psh:epilepsi diabet etj,ateher kemi te bejme me ate qe quhet neuroze (stres nervor) e cila vjen nga shkaqe te ndryshme sociale.
Perpiquni qe te minimizoni sa me shume problemet sociale,faktori kryesor ne sherimin e neurozes.
 
HELMIMET USHQIMORE
  C'jane?   Kur nje pjestar i familjes tuaj ankon per te vjela dhe\ose heqje barku te shoqeruara me rritje te temperatures,kjo perben ate qe quhet helmim ushqimor.Nga vete emri duhet te kemi parsysh qe edhe shkaqet jane te shumellojshme(ne varesi nga ushqimi qe ka ngren i semuri).
         Shenjat kryesore?
==te vjella
==heqje barku
==temperature
==dobesi
==zverdhje te lekures
==djerse
C'duhet bere?   Eshte mire qe ne te tilla raste ti behet lavazh(shperlarje) te semurit duke i dhene lengje.Keto lengje duhet te jepen shpesh e nga pak.Duhet te eliminohen ushqimet e thata per 4-6 ore.
KUJDES NGA PARACETAMOLLI
Shume tableta qe disa i gelltisin me shumice kunder kokedhimbjeve,per qetesimin e dhembjes se dhembit dhe dhembjeve te tjera,permbajne paracetamoll.Ky anallgjetik,mjeft mire e zevendeson aspirinen dhe eshte i pershtatshem per personat qe kane te thate ne lukth dhe per ata te te cilet here pas here paraqitet gjakderdhja ne lukth.Por kujdes!!!  Paracetamoli demton veshkat.Keshtu,ata qe e shfrytezojne kane mundesi tri here me shume te semuren nga veshkat se ata qe nuk kane paracetamol. 
KOSI
Me sukses mund te evitoje barkeqitjen tek femijet.Bakteriet "mike" te jogurtit dhe prodhimeve te tjera te qumeshtore mund te pakesojne numrin e viruseve. 
RRAHJET E SHPESHTA TE ZEMRES
Kujdes-pas pierjes se disa kafeve me radhe ndjeni rrahje te shpeshta te zemres,eshte mire qe te kontrollohet melqia.ne rastete kur keni probleme me funksionimion e melqise,kofeini i kafes grumbullohet ne gjak dhe keshtu fillojne te rrahurat e shpeshta te zemres. 
MUNGESA E VITAMINES  A
Mungesa e vitamines A shkakton shkurtpamesi dhe verbim te nates.Andaj,pos te tjerash hani majdonez te fresket i cili eshte i pasur me vitaminen A,por permban edhe kalcium te nevojshem per elasticitetin e muskulatures se syve.Gjysem filXhani majdonez ploteson nevojen ditore te organizmit me vitamine A. 
LENDIMET
Plaget e ndotura lani me uje te ftohet e pastaj dezinfektoni me jod dhe etil-alkool.Gerithjet e vogla  mos i lidhni.Ato me mire shrohen ne ajer.Plaget pakez me te mesha dhe ato qe ndeshen me rroba mbuloni me faster ose me fashe.Nderroni cdo 24 ore.Flasterin do ta shkapni me lehte nga plaga nese kendet e tij me pare i keni lyer me benzine per heqjen e njollave.Per plage te renda duhet drejtuar mjekut.Nese vaksina e fundit kunder tetanusit eshte dhene para 5 vjeteve ajo duhet perseritur.

ALKOOLI --PASOJAT E TIJ

Alkooliste quhen ata individ,te cilet perdorin tej mase dhe rregullishte pijet alkoolike,qe jane te varur prej tyre ne nje shkalle te tille,sa qe manifestojne crregullime te theksuar mendore,fizike dhe ne mardheniet me njerezit tjere.Resorbimi i alkoolit praktikishte fillon ne goje,por me se tepermi ne lukth.Shkencetaret amerikane konfirmoje se qelizat e organizmit te njeriut,fiziologjikishte nuk jane te pergaditura per duhan dhe alkool.
Demet e alkoolit ne organizem--Alkooli duke depertuar ne organizem nga goja,se pari demton buzet,gjuhen dhe fytin duke shkaktuar inflamime gjegjese te organeve te permendura.Alkooli gjithashtu zgjeron enet e gjakut ne zgavren e barkut,te organeve te brendeshme dhe lekures.Me se tepermi demton qelizat nervore,crregulon metabolizmin e tyre dhe si rrezultat eshte degjenerimi i tyre.
  "alkooli i dhuron shoqerise anetar margjinal,vagabonde,psikopate antisocial,ndersa pjesemarrja e tyre ne aktivitetin kriminal eshte tejet e impozante"
 Alkoolistet ne gjendje te dehur,zbulojne gjerat profesionale intime,sekrete ushtarake dhe diplomatike,kane aftesi te pakufizuar,por te gjitha ngecin vetem ne premtime.Ne fund mund te themi se alkooli nuk krijon gjeni,perkundrazi shkaterron gjenit.Familja e alkoolokut perngjane ne teater,ku paraqiten vetem tragjedite.
      
GJUMI DHE ENDERRAT
 Perse flejme?        
 Perse enderrojme?
   -Jane dy pyetjet qe gjithmone i akne interesuar njerezit ti zbulojne.Hulumtimet e fiziologjise se gjumit filluan nga viti 1914-1918,kur nje shkencetar duke ngacmuar qelizat nervore te shtazeve arriti te shkaktoje ne menyre artificiale gjumin.Zbulimi i pare me me rendesi per kuptimin e gjumit ishte qe nuk ekziston ne tru "qendra per gjume",siq besohej deri ateher,por vetem "qendra per zgjim dhe vemendje",dhe se aktiviteti i zvogeluar i saj,shkakton gjumin.Zbulimet e mevonshme treguan se gjumi nuk eshte fenomen pasiv.Gjumi si fenomen me rendesi per jeten e njeriut,definihet si gjendje e pavetedijshme,nga e cila njeriu mund te zgjohet me ndihmen e ngacmimeve adekuate sensorike apo ngacmimeve tjera.Gjat gjumit paraqiten dy menyra te ndyshme:
 1.Gjum i ngadalshem-i ngadalshem sepse valet e trurit jane shume te ngadalshme,shpesh emertohet edhe ndryshe si psh:gjumi i thelle,gjumi i qete,gjumi pa enderrime ose gjumi normal.Ne gjumin e ngadalshem frymemarrja eshte e rralle,ngadalesohet puna e zemres dhe bie shtypja e gjakut.
 2.Gjum i shpejte-eshte pasoje e orientimit abnormal te sinjaleve ne tru,ndersa vet aktiviteti i trurit mund edhe te mos jete shume i zvogeluar.Ne kete faze shtypja e gjakut rritet.frymemarrja behet me e shpejte.Ky gjume karakterizohet me enderrim aktiv.Truri pothuajse eshte i shkeputur nga bota e jashtme dhe thellohet ne boten e vet te enderrave.
Enderrat deshmojne per aktivitetin psikik gjate gjumit.PSh: ka mjaft raste kur ne gjume eshte bere pune aktive krijuese:shencetaret kane zbuluar gjera me rendesi,poetet kane thurre vargje etj.Pikerisht ne gjume vijene,here pas here aso zgjedhjesh,cfare nuk ka qene e mundur te zgjidhen ne gjendje te zgjuar.Njeriut i nevojiten 7-8 ore gjume.Mirpo disave u mjafton te flejne kater deri gjashte ore,e disa tjereve nente deri dhjete ore.Thuhet se me pake flejne njerezit energjike,aktiv,ndersa me shume flejne njerezit emocional,qe anojne kah dyshimet.Kohezgjatja e angazhimit te trurit te njeriut ne enderr eshte vete 17 sekonda.Edhe pse koha eshte kaq e shkurter njeriu mund te komentoje nje enderr afer nje ore apo me shume.Dhe ne funde duhet te mendojme se ne,cdo dite kur flejme,kalojme prej jetes ne vdekje dhe prej vdekjes ne jete kur zgjohemi,mirepo kesaj ceshtje nuk i kushtojme rendesi te duhur,nga hutia e jetes materiale dhe nga naiviteti yne,sepse eshte e qarte se njeriu gj! ate jetes u nenshtrohet se paku dy ligjeve: Ligjit te jetes praktike(ne gjendje te zgjuar) dhe ligjit te gjumit(kur fle).              

MJALTI NGA KENDVESHTRIMI MJEKESOR

Per te bere nje kilogram mjalt bletes i duhet te pershkoj 360-460 mije km laregesi.Kjo largesi eshte per 11 here me e gjate se gjatesia e ekuatorit te rruzullit tokesor.Mrekulli te veqant paraqesin prizmat gjashtekendeshe te hojeve (nje matematike e larte).Mjalti permbane 14-20% uje,sheqer,materie azotike vitamina etj,,,,
Sipas hulumtimeve shkencore-biokimike,eshte vertetuar se mjalti permban keto elemente,te cilat jane te domosdoshme per organizmin:
Aluminiumin:---ne organizem luan rol si antiinflamtor ne mukozen e lukthit dhe te zorreve.
Bizmuti:---sherben si ilaq i fuqishem kunder sifilisit
Hekuri:---i sili ne 1kg mjalt gjendet ne sasi prej 11.05 mg,eshte i domosdoshem ne enzimet e frymemarrjes se qelizave te organizmit.
Ari---ka rendesi kunder infeksioneve ne organizem
Kaliumi---sherben ne organizem si perberes dhe lidhes i albumineve dhe te glikogjenit.
Kalciumi---pa pranin e te cilit eshte e pamundur zhvillimi i organizmit,akzistimi i botes bimore dhe shtazore.
Natrium----Mungesa e natriumit shkakton dobesim te muskujve ne organizem,rraskapitje,humbje oreksi,etje,vjellje dhe pengesa ne funksionimin e veshkeve etj.....
    Mjalti si ilaq perdoret te keto semundje:
-semundjet e lekures
-semundjet e organeve te tretjes
-semundjet e melqise
-semundjet e veshkeve
-semundjet e zemres
-semunjdet e sistemit nervor
-semundjet e syrit
-semundjet gjenitale femerore
-semunjdet e organeve te frymemarrjes dhe semundjet elergjike.
 

SIDA---semundja e shekullit 

(Anglisht-  AIDS)--shkurtimi i Aquired Immune Deficiency Sindrome --Sindromi i mungeses se Imunitetit te Fituar.
    C'eshte SIDA?------- Eshte semundje qe shkaktohet nga retrovirusi HIV.Per here te pare u diagnostifikua me 1981.Ka prekur te pese kontinentet.Vendet te cilat jane me atakuara nga ky virus jane:rajonet e Evropes Lindore dhe te Azise Qendrore.Deri ne fillim te vitit 2000nga kjo semundje ne shkalle boterore vdiqen rreth 18 milion dhe ishin percaktuar 36 milion banore seropozitive.
-Rasti i pare ne Shqiperi eshte identifikuar ne vitin 1993.Ndersa ky numer eshte ne rritje e siper.Ndersa ne Kosove deri ne fillim te vitit 2001 ishin percaktuar 30 raste nga SIDA.
  -Me cka karakterizohet kjo semundje?
 Sida karakterizohet me renie te theksuar te mbrojtjes imunitare,me plogeshti dhe renie ne peshe.
Perhapet::: me rruge seksuale(menyra me e shpeshte),rruget e gjakut,nepermjet transfuzionit dhe injeksioneve dhe nga nena e infektuar te femija i porsalindur.
Masat me kryesore--informacion,parandalim,kujdes.
  Deri me tani nuk ekziston asnje vaksine kunder kesaj semundje VRASTARE.
Dita boterore e SIDES eshte 1 dhjetori.
Per kete vit motoja e nje dhjetorit eshte:
  "JETO,LERENI TE JETOJNE"

AFORIZMA
"Shkenca eshte mase e realizueshme e cila pohohet me fjale,argumentohet me fakte dhe realizohet ne praktike"
 
ZEMRA jone eshte pompa me precize ne bote.Per cdo 23 sekonda neper zemer kalojne 5 litra gjak.Per nje dite zemra shtie ne qarkullim 19 mije litra gjak.Per 60 vjet qarkullojne 480 milion gjak.Kjo pompe tejet e persosur me automatizem special mesatarisht peshon 230 gram te femrat,ndersa 280 gram te meshkujt.
GJAKU qarkullon neper enet e gjakut,100 mije kilometra per 23 sekonda.Kjo eshte 215 here me e shpejte se shpejtesia e anijeve kozmike.
 
Jeta e rruzave te kuqe zgjat 42 dite,ndonese disa me rezistente jetojne deri ne 127 dite.Kjo don te thote se cdo dy muaj gjaku yne ripertrihet,gjegjesisht 200 miliard rruza te kuqe te gjakut lindin dhe vdesin per gjdo dite.
 
DIAFRAGMA ,muskuli qe ndan zgavren e kraherorit nga ajo e barkut,eshte organi muskular me aktiv gjate jetes se njeriut,i cili nuk pushon asnjeher.Ky muskul kontraktohet 11 mije here ne ore,afro 264 mije here gjate dites,apo 670 milion here gjate 70 vjeteve te jetes.
 
TRURI yne eshte kompjuteri me i persosur ne bote i perbere prej 100 miliard qelizash te perhimta,e qe paraqet nje potencial te mbi 10 mije programeve kompjuterike ne aksion te perhershem.Siperfaqja e ketyre kompjutereve eshte 250 mije km2 (sa gjysma e siperfaqes se Frances)..................

 -Arsimi eshte prind i perparimit,krijues i kultures,formues i fatit.

-Arsimi i popullit duhet te jete objekt i pare i cdo qeverije.
   - Dituria eshte ne cdo vend baza me e sigurte e lumturise se nje populli.
-Fuqia me e madhe e botes eshte fuqia e diturise se organizuar.
 - Kerko dituri prej djepi deri ne varr.
-Merrni diturine ose filozofine,prej cilit do burim qe ato rrjedhin.
   -Dituria dhe urtesia jane nje gje e humbur e muslimanit,kudo qe ta gjej le ta merr.
-E verteta eshte fillimi i cdo gjeje te mire.
  Sa te varfer jane ata qe nuk kane dashuri.
Dashuria,eshte rreze qe ndriqon jeten e njeriut.
   Edukata eshte lavrim i tokes para se te mbillet.
Edukata eshte stoli,e cila e zbukuron dhe e pasuron njeriun,arke ne raste   nevoje,ndihme qe njeriu te behet sa me i miresjellshem,shok ne vend te pashokut,argetim ne vetmi.
   Bukuri e vertet nuk jane rrobet e hieshme e te stolisura por bukuri e vertet eshte kultura,edukimi dhe miresjellja.
Jeta eshte nje fush,e cila na jep ashtu siq e mbjellim ne,gjemba ose lule.
   Burim i nje kombi nen ligjin e dhunen e te huajve,eshte vertet nje force e dhimbeshme dhe e vajtueshme.
Morali i forte dhe karakteri i forte jabe prona me e shenjte e njeriut.
    Karakteri eshte cilesia me e vlefshme e jetes se njeriut.
Formimi i karakterit duhet te jete qellimi i pare i cdo arsimi dhe veprimi.
    Parajsa e nje populli eshte liria,ndersa ferri i nje populli eshte roberia.
Ai qe nuk e ka lirine,roberine e mban ne shpine.
    Liria eshte nje peme qe piqet ngadal.
Liria eshte gjeja me e cmuar qe mund te kete nje popull.
    Libri eshte i vetmi kopsht qe mbillet per te tjeret.
Libri eshte ngushlluesi dhe nxitesi i njeriut per acje drejt shtigjeve te reja.
     Bota pa libra eshte bote e egersirave.
Libri eshte i cmueshem per ata qe ja dijne vleren.
     Themeli i lumturise se vertet eshte ne zemer.
Sa eshte nevoja per nje shtet,per buke e uje,populli aq ka nevoje per mesues.
     Kurr mos lidh miqesi me nje qe nuk eshte me i mire se ti.
Miresjellja i bene miqet,miresjellja i krijon armiqet.
     Idealet qe na mbushin me gezim jeten jane:miqesia,bukuria,e verteta.
Asnje fuqi nuk e bene njeriun te madh dhe te zgjuar,sa e ben fuqia e punes.
     Turpi e largon njeriun nga ajo qe nuk vlen.
T'ju qendrosh ne bese te pa beseve do te thote ta tradhetosh veten.
     Njihe veten tende.
Te gjitha te vertetat e pa thena behen helmuese.
      Nese nisemi nga vetevetja,nuk do te thote qe nisesh nga e drejta.
Ndergjegjja eshte dhembje e heshtur e shpirtit.

      

AKUNPUKTURA
   -Akunpuktura do tė thotė pikė shtypjeje,bazohet nė parimin se trupi pėrmban ngarkesa elektrike pozitive dhe negative qė janė tė lidhura me njėra tjetrėn.Ushtrimi i shtypjes mbi kėto pika ndihmon nė lehtėsimin e dhembjeve dhe pėrtėrirjen e energjisė nė pjesėt pėrkatese tė trupit.Akunpuktura pėrdoret edhe kundėr urisė por efektet mund tė jenė tė pėrkohėshme.Akunpuktura nuk rekomandohet pėr mjekimin e njerėzve qė kanė tumor nė tru,as pėr ata me sėmundje  neurologjike,dhe as pėr gratė shtatzana.

PSIKOLOGJIA

"asgje ( qe njeriu punon ose krijon) nuk mund te kuptohet pa psikologji "
Psikologjia si disipline shkencore,qe per objekt studimi ka njeriunm,eshte mjaft e re.Psikologjia si shkence nga pikepamja e veqante,na i ndricon aktivitetet dhe sjelljet e njerzve si dhe na ben te mundshme ti kuptojme me lehte e me mire sjelljet dhe veprimet e njerezve.Pra psikologjia studion realitetin psikik dhe jeten psikike.Psikologjia duhet ti pergjigjet tri pyetjeve te cilat jane: ĒKA ? SI ? dhe  PSE ?
Fjala psikologji  rrjedh nga gjuha e vjeter greke qe don te thot psiko-shpirt dhe logos-shkence.
 "Askush nuk ka te drejte te nenēmoj shkencen , te cilen nuk e njeh "
 
PARAPSIKOLOGJIA -
Eshte dege e  psikologjise, e cila merret me studimin e dukurive  te cilat jan jashte forces se te kuptuarit te shqisave njerezore  e shpesh i kalojne edhe ligjet ekzistueze te shkences bashkekohore e qe ne popull merren si qudira.
SUGJESTIONI DHE AUTOSUGJESTIONI
" Forca e imagjinates eshte me e rendesishme se dituria "
Me sugjestion nenkuptojme pranimin e nje ideje apo mendimi te huaj lehte,pa u munduar dhe pa pjesmarrjen e deshires.Psh: nje femije eshte ne gjendje ta nderprej tere orkestren,ne qofte se para tyre befas lepin ndonje limon.Eshte i madh perdorimi i sugjestioneve edhe ne mjeksi, per sherimin e neurozave,te thatit ne bark etj. Pra sugjestioni dhe autosugjestioni paraqesin force, e cila me veprimin e vet shume here tejkalon te gjitha prirjet tona, por nuk duhet harruar se kjo force mund te jete e drejtuar si ne kahjen pozitive ashtu eshte ne ate negative.Sugjestioni dhe autosugjestioni gjithashtu luajne rol te rendesishem ne krijimin dhe formimin e opinioneve te individualtitetit personal ose kolektiv.Andaj q'do fjal apo fjali qe e perdorim gjate te shprehurit ne jeten e perditshme duhet ti kushtojme rendesi shume te madhe.

 

TRURI
 Eshte pjesa me e rendesishme dhe me e nderlikuar e sistemit nervor,veqanarisht luan rol te rendesishem per zhvilimin e jetes psiqike te njeriut.Pra eshte bartes i te gjitha proceseve psiqike.Truri i te posalindurit eshte kater here me i leht se sa ai i nje njeriu te rritur.Deri ne vitin e gjashte truri arrin perafersishte 90% te peshes dhe te proprcineve te tij perfundimtare.Keshtu ndermjet moshes 9 dhe 10 vjeqere truri i femijes arrin te kete proporcione gati te njejta me ate te trurit te te rriturit.Gjathashtu eshte vertetuar shkenctarishte se pesha e trurit nuk eshte e lidhur drejtperdrejte me intelegjencen e individit.
   Truri peshon rreth 1.5 kg.Pjeset kryesore te trurit jane tri:truri i madh,truri i mesem,dhe truri i vogel,kurse pjesa me e rendesishme dhe me e zhvilluar e trurit eshte korja e trurit(korteksi),dhe permban rreth 14 miliard elemente qelizore.Gjithashtu,truri i madh ndahen ne dy gjysmepjese:e majta dhe e djathta,keshtu qe secila ane e trurit kontrollon pjesen e kundert te trupit:pra,ne qofte se demtohet ana e ma te e trurit peson paralize ana e dhjathe e trupit ose anasjelltas.Pjesa e majte e trurit drejton aktivitete shkencore,matematiken,logjiken,analizen etj,,ndersa pjesa e djathe drejton aktivitete artistike,fantastike,ngjyrat,ritmin etj.Eshte interesat se kur njera ane e trurit dobesohet,ateher e gjithe forca kalon ne anen tjeter.Por neqofte se shfrytezohen te dy pjeset e trurit,shumfishohet aftesia deri ne gjenialitet.
Konsidrohet se truri eshte nje nder krijesat me te nderlikuara dhe me te cuditshme te natyres ne tok dhe se eshte fare pak i shfytezuar.Supozohet se vetem rreth 4% e trurit shfrytezohet nga njerezit.Kapaciteti i trurit eshte i pakufishem.Sa eshte i pakufishem,aq eshte edhe i pazbuluar dhe misterik ose me fjale te tjera, truri eshte i vetmi organ qe studion vetveten.

STRESI
 Fjala stres eshte nje fjale mjaft e perdorshme,por qe ne te shumten e rasteve perdoret pa pasur parasysh kuptimin e vertete te saj.Stresi perkufizohet si,nje shperndarje mendore ose emocionale,brenga ose hidherim,si pasoj e nje shtypje apo lodhje mendore.Nga ana e vet,kjo shtypje apo lidhje mendore vjen si pasoje e nje ngjarjeje jashte pervojave te perditeshme,qe perjeton njeriu.
   Stresi mund te veproj mbi cilin do dhe te perjetohet me frike,tmerr dhe humbje te shpresave.Shkaku me i rendomte qe shpie ne nje pasoje te tille eshte psh: nje kercenim serioz per jeten,per humbjen e femijes apo te bashkeshortit,per shkaterrimin e nje mardhenjie te ndieshme.Trauma mund te perjetohet pas nje aksidenti ne grupe njerezish,luftera,fatkeqesi natyrore etj.Edhe ngjarje te perditshme mund te behen burim stresi si psh:nje zanje ne treg,rruge,shkolle apo ne familje.Ne gjendjen fizike te nje njeriu te stresuar shfaqen keto simptoma: dhimbje koke,ndryshim oreksi,luhatje tensioni,lodhje te shpejte,pagjumesi,renie ne pesh,ethe,dhimbje muskujsh,rrahje te forta te zemres etj.
Ndera ne gjendjen emocionale te te stresuarit shfaqen keto simptoma: rritje te ankthit,irritimi,deshperimi,enderrat e keqija,te folurit duke bertitur,depresioni etj.
  Problemet spirterore qe shkaktohen nga stresi:zbrazeti,kerkon nje zgjidhje,humbje te kuptimit magjik per te dale nga situata,dyshimi,vetmartirizimi,gjendja e mos faljes,humbja e drejtimit,humbja e shpreses,kerkon meshire.
 Problemet mendore qe shkaktohen nga stresi: harresa,marramendja,shikimi i turbullt,perqendrim te varfer,merzitje,qendrime negative,habitje,mjegullim,turbullim,te folurit keq per veten,topitja,plogeshtia.
Mardheniet me te tjeret e te stresuarit:veteizolohet,hypja neper lartesira,i patolerueshem,rrenja e deshires per seks,fyen te tjeret,i vetmuar,humb besimin tek te tjeret,qesh me te madhe,u fshihet te tjereve,shfrytezon te tjeret,mashtrues.

DUHANI-PASOJAT E TIJ

" Shpirti i fuqishem shpeton trupin e shendosh"
 
-Pirja e duhanit eshte e rrezikshme dhe e demshme,duke shkaktuar dėme te mėdha ne organizem dhe vdekjen e mehershme,por eshte numri i paket i atyre duhangjive,qe kete te vertet mund ta pranojne dhe ta nderpresin konsumimin e tij.Kjo eshte per arsye te varesise psikologjike ndaj duhanit,si dhe per shkak te refleksit te formuar te duhangjiut.Nese nje duhanxhi konsumon 20 cigare ne dite,ai kryen 400 levizje dore,andaj lerja e duhanit nuk eshte e lehte per te,ngase i mungojne 400 bartje te nje sendi ne goje.Shkenca bashkohore pierjen e duhanit e konsideron semundje,e cila perfshin shume simptome negative ne kronicitetin e saj.
 
   Motivimi per pirje te duhanit--pirja e duhanit nuk eshte vetem shprehi e thjeshte,por paraqet nje kompleks te tere shprehish dhe situata shoqerore te duhanxhiut ne jeten e perditdshme.Duhangjit zakonisht kan kėto shprehi:
--ato qe kane te bejne me arsye vetjake
--ato qe kane te bejne me nevoja shoqerore dhe
--nevoja te  tjera.
Numerohen vetem disa anga arsyet me te rendesishme te te pirit te duhanit:
=per shkak te nervozitetit
=per shkak te relaksimit
=per shkak te vetmise
=per shkak te dietes
=per fitimin e vetebesimit
=per rritjen e kenaqesise
=per zbutjen e moskenaqesise
=nga shprehia
=si nje mjet per pagjumesi etj..
  -Konsiderohet se ne tymin e nje cigareje gjenden rreth 70mg therrmija te forta dhe 23mg gaz,te cilat ndikojne ne menyre shkaterruese ne mukoqen e rrugeve te frymemarrjes dhe traktit digjestiv.Nikotina eshte elementi me i njohur toksik i cigares.Ajo deperton ne gjak dhe perhapet pothuaj ne te gjitha stacionet e organizmit ,duke u grumbulluar ne menyre selektive ne organet me rendesi jetike:tru,ne mushkeri dhe ne gjendra seksuale.Duke pire 20 cigare ne dite,njeriu fut ne trup 1gr te katranit te cigares i cili kryesisht mbetet ne mushkeri.
 
Pasojat e pirjes se duhanit per shendetin---
  -Pirja e duhanit eshte shkaktari kryesor dhe i vetcante i semundjeve dhe vdekjeve te parakohshme.Duhanxhinjte vdesin 5-8 vjet me heret se ata qe nuk pijne dhe i ekspozohen rrezikut dy here me shume nga semunjda fatale e zemres,dhjete here me shume rrezikut nga tumori ne mushkeri,disa here nga rreziku i tumorit ne fyt,pankreas,veshke.Kur prinderit pijne duhan,femijet e posalindur kane peshe me te vogel,shpesh me infeksione te organeve te frymemarrjes,me funksionim te dobet te mushkerive,me me teper infeksione kronike te veshit,dhe me shume mundesi per tu bere duhanxhinje me vone.
 
Pirja e duhanit dhe shendeti i femres
-Ajo,zakonishte do te dukej me e vjeter se qe eshte mosha e saj e vertet,rrudhat ne fytyre paraqiten heret,e fytyra merr ngjyren me nuansa te tokes dhe ate te verdhe.Dhembet dhe thonjet shpesh hargjohen dhe zverdhen.Shpesh behet nervoze dhe inatosen e zemrohet pa arsye.Era e cigares qe ndizer nga goja e femres e bene ate jo terheqese.Mundesit me te medha qe ti kthehet shendeti dhe rinia e saj ta zbukuroje ate,jane shume me te medha ne vitet e para te pirjes se duhanit,por shpesh keto mundesi i leshojne.Me rritjen e stazhit te pirjes se duhanit,rritet edhe numri i cigareve te pira,keshtu qe mundesia e nderprejes eshte me e veshtire por e arritur.Te pimurit e duhanit eshte i demshem jo vetem per nenen e cila i jep sise foshnjes,por njeqinde here eshte me i demshem per foshnjen e saj.
 
Pirja e duhanit dhe shendeti i mashkujve
-Qeliza seksuale(spermatozoidi) e mashkullit i jep embrionit te ardhshem gjysmen e informaciloneve psikologjike,anatomike dhe fiziologjike.Pirja e duhanit nuk eshte vetem rruge per vetevrasje te ngadalshme por edhe per lindje defektoze te femijeve.Gjithashtu edhe ndikimi i duhanit ne sistemin nervor qendoror eshte shume i madhe.Tek meshkujt me pervoj te gjate te pierjes se duhanit mund te lindin tumore malinje te ndryshme.
 
Parapengimi i pirjes se duhanit
 I. Ndryshimi i sjellejeve te duhanxhijeve dhe mbeshtetje qe duhet dhene joduhanxhive.
II. Ndryshimi i pikepamjeve ndaj pirjes se duhanit ,duke rrenjosur bindjen ndaj pirjes se duhanit si shprehi e demshme dhe e rrezikshme e jo si per nje shprehi te domosdoshme.
III. Ndryshimi perberjes se duahnit.
IV.te ndryshuarit e mendimit per mospirjen e duhanit si norme e detyruar e sjelljes ne shoqeri.
Per te qene efikase lufta kunder pirjes se duhanit duhet qe te inkuadrohet tere shoqeria ne kete aktivitet te madh.Duhet qe ne menyre profilaktike te luftohet neper shkolla me me te rinjet ku ende pirja e duhanit nuk eshte be shprehi shkaterruese.
"Suksesi me i madh ne luften kunder pirjes se duhanit eshte ndyshimi i sjelljeve vetjake"

 

Si funksionon kujtesa jone?
  Disa gjera nuk mundemi (dhe nuk duam) t'i kujtojme,sikur te mos kishin qene kurre,kurse te tjerat na ndjekin dhe eshte e pamunshme te lirohemi prej tyre.Si funksionon kujtesa jone?   Ē'eshte kujtesa?--Kujtesa ose "funksioni memnotik"i perngjan raketes shumeshkalleshe.Ne shkallen e pare zhvillohet futja e informacioneve te reja ;ne te dyten-ushqimi i tyre dhe perfundimisht,ngjallja.Por,ky proces eshte shume me i perbere se sa duket.Perveq kesaj,motivimi e lehteson shume marrjen e informacioneve te reja,ashtu sikurse edhe procesi emotiv :me siguri nuk do te harroni mbremjen kur keni njohur dashurine e jetes suaj!  Si te ruhet ?--Eshte veshtire te kujtohet informata,te cilen e kemi perceptuar keq.Shume njerez ankohen per kujtese te dobet,per shkak te mangesive te disa shqisave.Shikimi i keq ose te degjuarit e dobet mund te jene faktore kufizues per marrjen cilesore te informacioneve.Kujtesa e mire,perveq te tjerash,kerkon gjume te mire.Cka ndodh derisa flejme? Truri i sorton informacionet qe i merr gjate dites dhe ndihmon ruajtjen e kujtimeve.Prandaj,duhet te ruhemi nga teprimet me sheqer,alkool,kafe,duhan,por edhe me mjete per qetesim,te cilat mund te perngojne punen e rregullt te trurit.Vertet,qe te kuptojme dicka,duhet te duam te bejeme kete.  A mund te permisohet kujtesa?--Pergjigja eshte pohuese.Me sakte,ne procesin e kujteses mund te zhvillojme kapacitetet tona vizuele me ane te te vrejturit.Nepermjet perseritjes,ushtrimi i kujteses mund te rezultate.Pergjithesishte,ushtrimet e kujteses na ndihmojne te jemi aktivisht "te pranishem"(derisa shikojme,prekim,degjojme,ndjejme,marrim ere...) dhe kete truri yne ta pranoje si kujtese. Shkenca ende nuk i ka zbuluar fshehtesite lidhur me trurin dhe funksionimin e tij,kurse kujtesa e jashtezakonshme-deri ne hollesite me te vogla,eshte njera prej fshehtesive te tilla...Nese nuk e shfrytezojme (perdorim),edhe kujtesa shpenzohet.

   

MBROJTJA NGA DIELLI
-Dielli emeton njė spektėr tė gjėrė tė rrezeve.Nė veqnti tė dėmshme janė rrezet ultraviolete,tė cilat mund tė jenė edhe kancerogjene.Natyrisht se ka edhe anė pozitive tė rrezeve tė diellit.Anė pozitive e rrezeve tė diellit nė lėkurė ėshtė se provitamina D,qė ndodhet nė lėkurė,nėn ndikimin e rrezeve tė diellit shėndrrohet nė vitaminė D,e cila ėshtė e patjetėrsueshme pėr rritje dhe mungesa e sė cilės shkakton rahitisin.(sėm.e eshtrave)Megjithkėtė duhet tė jemi tė kujdesshėm gjatė rrezitjes.Posaqėrisht tė rrezikuar nga rrezet e diellit janė femijėt,sepse ata kanė lėkurė mė tė hollė dhe me mė pakė pigmente.Edhe nė ujė jemi tė rrezikuar,ngase ėshtė interesante se rrezet e diellit reflektohen nga sipėrfaqja e ujit,borės,xhamit dhe me kėto e zmadhojnė efektin e vet.
   rreziku prej orės 11-17    = Veprimi tejet i dėmshėm i rrezeve tė diellit ėshtė prej orės 11-17,mirpo pasi qė shpesh ėshtė e pamundur ti shmangemi tė gjithė asaj nė kėtė kohė,preferohet qė pėr cdo ditė tė pėrdoren krema pėr mbrojtje tė plotė.
   -Pasi qė verės ajri ėshtė i nxehtė,ajo sė bashku me rrezet e diellit e merr ujin rrezervė nga lėkura.Prandaj lėkura gjithmon ėshtė e etshme pėr lėngje,ngase dehidrohet,tkurret dhe shkakton ndjenjė tė pakėndėshme madje edhe dhembje a djegie.Keni parasysh kėtė edhe konsumoni mjaft lėngje duke filluat qė nga mėngjesi.Madje edhe alergjia nė diell mund t'ju ndodh!  Ajo leht njifet prej puqėrrave tė kuqe nėpėr trup,nė veqanti nė qafė,e sidomos tek fėmijėt.Ndjenja qė krijohet gjatė alergjisė ėshtė;ndjegia e pakėndėshme nė lėkurė,rreth qafės,duarve,kofshave apo pjesėve tė eksponuara nė diell.Kėsaj mund ti shmangeni edhe nėse vazhdoni tė qėndroni nė diell duke konsumuar ushqim tė shėndetshėm,shumė pemė dhe perime qė pėrmbajnė mjaftė vitamine,dhe kohė pas kohe ėshtė mirė tė merrni edhe kalcium me ujė. 

 

PERIMET NE SHENDETIN TONE
-Sot ne bote njihen dhe kultivohen afro 120 lloje perimesh.Ne jeten e njriut perimet luajn rol shume te rendesishem jo vetem si ushqim,por edhe si ilaq shume efikas ndaj shume semundjeve nga se ato permbajne mbi gjysmen e elementeve te njohura kimike.
 Nga perimet e shumta,qe kultivohen ne bote,po i ceki vetem disa te cilat ne me se shumti i praktikojme.
     ==QEPA (Allium cepa)-Eshte nga perimet qe me se shumti shfrytezohet ne kuzhinat tona. Qepa stimulon tretjen,duke aktivizuar tajitjen e lengut te lukthit.Efekt ka te verdheza(hepatiti),ngrit potencen,rregullon tretjen,jep fuqi organizmit te dobesuar dhe te rraskapitur,sforcon mishin e dhembeve etj.
 
     ==HUDRA(Allum sativum)-Permban kripera te kalciumit sulfurit dhe hekurit.Eshte efikase kunder bakterieve dhe viruseve,sidomos ndaj tifos se zorreve,difterise,koleres,influences dhe kepurdhave.Lengu i hudres eshte mjet shume i shkelqyer dizenfektues te apceset,plaget dhe diegiet e lekures se dhe shpejton rritjen e qimeve te flokeve.Eshte shume interesante dhe hudra ruan vetite e saja edhe pas zierjes.
 
     ==LAKRA(Brassica oleraca)-Eshte shume e pasur me aminoacide,sheqer,materie azotike,vitamine B-1 ,B-2 dhe me vitamine C.Lakra permban substanca te cilat kan veprim baktericide( qe zhduk-asgjeson bakteriet)
 
     ==PATATJA(Solanum tuberosum)-Nga perberaja i ngjan bukes,ndonese nga perberja e vitaminave dhe kriprave minerale i perngjajne perimeve.Patatja permban sasi te medha te kaliumit si element vital per organizmin e njeriut.
 
     ==DOMATJA--Eshte nga perimet e pasura me vitamine dhe perdoret ne gjendje te fresket dhe te konservuar.Lengu i fresket i domates preferohet te semundjet inflamatore te lukthit,sforcon organizmin.sjton oreksin,ripertrin qelizat e lekures,andaj femrat me sukses e perdorin si mjet kozmetik.Meqe permban vitamina dhe mjaft kalcium eshte i preferuar te femijet dhe pleqet.
 
     ==SPECI--Eshte nder perimet elementare me te perdorura ne kuzhinat tona.Speci djeges permban subctancen e quajtur kapasicine,e cila e shton oreksin ngase aktivizon tajitjen e lengut te lukthit.Me efikas eshte qe speci te perdoret ne fore sallate sesa i pjekur nga se humbet vitamina C.
 
     ==KARROTA (Daucus carota)-Eshte perim i pazevendesueshem per shendetin e njeriut.Lengu ditor i karrotes ne sasi prej 50-150 gr. eshte ilaq efikas te reuma dhe gihiti(sasi e rritur e thartines urike ne gjak)
  -nese vuani  nga   anemite(pagjaksia) karrota ne periudhe rekorde e rregullon [paqyren e gjakut
-rregullon tretjen ne lukth,duke aktivizuar qelizat parietale te tij,e njeherit rrit peristaltiken e zorreve,por njeherit eshte efikas te diarrea(shkuarja e barkut)
-sherbehumi me karrote nese vuani nga semundjet e fshikes biliare,tamthit dhe melqise,ngase rregullon tajitjen e tamthit.
-te femijet preventon kariesin (prishjen e dhembeve).

 

ZGJEBJA==(zhuga)
-Zgjebja (scabies) ose zhuga ,siq e quajm ne,eshte semundje ngjitese parazitare e shpeshte,e shoqeron kruarja karakteristike.Semundja prek te dy gjinite,e cdo moshe.Eshte e perhapur ne tere Boten,kurse tek ne eshte shpeshtuar ne permasa shqetesuese,me teper per arsye te renies se standardit jetesore.Shkaktari i zgjebes eshte paraziti SARCOPOTES SCABIEI.Infektimet zakonishte ndoshin gjat takimit te lekures me lekure ne mesin familiar (fjetja bashke me te semurin),ne shkolle,ne qerdhe dhe ne gjdo vend tjeter ku grumbullohen njerezit.Papastertia dhe moslarja e trupit nuk kane ndikim te rendesishem ne perhapjen e zgjebes (zhuges),pra eshte i gabueshem mendimi qe populli e konsideron si nje semundje te turpshme.Ne perhapjen e zhuges luajn rol kushtet shoqerore-ekonomike dhe higjiena sanitare (varferia,mosmundesia e mjekimit,fjetjet e perbashketa).Kruarja eshte shenja e pare e semundjes.Ajo shfaqet afersisht nje muaj pas infektimit.Vendi me i shpesht i kruarjes dhe paraq! itja e puprrave te kuqe eshte ndermjet gishtave,pastaj ne siperfaqen e brendeshme te kthesave te duarve,ne berryla,ne sqetulla,nen gji (sidomos femrat,ne bark,ne organet gjenitale (te meshkujt),me rral ne gjunje dhe ne gishtat e kembes.
     MJEKIMI=pasi shenjta e semundjes rendom shfaqen nje muaj pas infektimit  duhet te behet mjekimi i pernjehershem jo vetem i te semuarve ,por edhe i anetarevete tjere te familjes,pa marr parasysh mungesen e shenjave tek ata.Squlfuri(sulfuri)eshte bari me i vjeter kunder zhuges,i lire dhe i sigurt.Perdoret ne trajt pomade,15% tek te rriturit,10 % per foshjet.Gjitahshtu eshte me rendesi qe thonjet duhen te shkurtohen dhe nenthoni te pastrohet mire nga mbeturinat.
   MASAT MBROJTESE=larja e nderresave me uje te vaket e sapun dhe hekurosja mjaftojne per ti asgjesuar parazitet.

TEMPERATURA TRUPORE
Temperatura normale mesatare e trupit eshte prej 36-37'C.Kontrollimi i temperatures trupore behet me ndihmen e termometrit medicional i cili i ka shkallet prej 35-42'C.Temperatura matet ne rrudhat lekurore,siq eshte nensqetulla,ne zgavren e gojes dhe zgavren anale.Temperatura ne zgavren anale (REKTUM) eshte me e madhe per rreth 0.5'C prej temperatures se matur nen sqetull.Temperatura trupore ndryshon gjat dites ,keshtu qe ne minimale eshte ne mengjes,ndersa maximale pas dite dhe ne kohen e tretjes.Oshilimet ditore te temperatures trupore jane prej 0.5-1'C.Temperatura e pjeseve te ndryshme te trupit tregon ndryshime te caktuara.Keshtu qe temperatura e siperfaqeve te lekures eshte me e ulet prej temperatures se organeve te mbrendeshme ,qe eshte e kuptueshme per shkak te se pjeset siperfaqesore jane nen ndikimin direkt te ambientit te jashtem.Krijimi dhe lirimi i nxehtesis jane nen kontrollin e mekanizmave te perbere neuro-humoral.Mu per kete shkak foshnja e posalindur dhe foshnjet(te te cilet keta mekanizma nuk jane te formuar),sillen si individe me temperature te ndryshme te te cilet mudn te pasoje ndryshimi i temperatures trupore jashte kufijve fiziologjike.Per kete arsye eshte e rendesishme qe foshnjet te mbrohen prej te ftohtit ,ashtu eshte prej te ngrohtit.

VJELLJA-(vamitur,emisis)
Vjellja eshte akt refleksiv dhe paraqet zbrazje retroaktive kryesishte te permbajtjes se lukthit nepermes te gojes ne mjedisin e jashtem.Vjellja me te vertet eshte njera prej mekanizmave mbrojtes me te cilet organizmi lirohet prej perberesve toksik te ushqimit.Mu para vjellejes njeriu subjektivisht ndien neverisje,kurse edhe gjendja e pergjithshme eshte e keqe,e percjell me molisje,zverdhje,puls te ngadalsuar.Me aktin e vjelljes komandon mekanizmi refleksiv qendra e te cilin gjendet ne qeporen e kurrizit,kurse ngacmimet te cilat arrijne ne te rrejdhin prej pjeseve te ndryshme te kanalit digjestiv,qiellzes se bute,lukthit zorreve si dhe prej pjeseve te tjera.Vjellja mund te jete edhe me prejardhje qendrore,pra lidhje me konsumimin e ushqimit dhe atehere nuk eshte e percjell me ndieshmeri te nevrikosjes.Ky eshte rezulltat i ngacmimit te drejtperdrejt te qendrave nervore dhe materiet,te cilat kane arritur deri te keto qendra me anen humorale.

GJAKU-roli i tij
 
-Gjaku eshte ind i lenget i cili me qarkullimin e vet te panderprere siguron lidhjen humorale ne mes te organeve te organizmit tone.Qarkullimi i gjakut ne sistemin e eneve te gjakut eshte mundesuar me punen e drejt dhe punen ritmike te zemres,integritetin dhe elasticitetin e eneve te gjakut.Roli kryasore i gjakut eshte t'ua mundesoje jeten qelizave,njesive themelore,anatomike dhe funkisonale te oragnizmit tone.
Vellimi-Vellimi i gjithembarshem i gjakut te njeriut te rritur me pesh 70kg perafersishte arrine 5 litra.Nese njeriu eshte i trash,vellimi i gjakut eshte me i vogel,sepse ind vjamor ka fare pak ne enet e gjakut.Rritja e vellimit te gjakut (deri 30%) manifestohet gjate shtatzanise,edhe kjo ne tre muajt e fundit.Kjo rritje me te vertet kontribone qe lehona ti perballoje mire edhe humbjes se madhe te gjakut gjate lindjes.Nese humbja e gjakut eshte me e madhe se sa 30%,e sasise se tersishme te gajkut,atehere paraqiten simptomat e "shokut" psthemorragjike.
-Gjaku pra ka ngjyre te kuqe ne te cilin notpjne qelizat e gjakut.Pamja e gjakut nvaret prej perqindjes se oksigjenit d.m.tm sasise se oksigjenit (HEMOGLOBINES),qe eshte e vendosur ne qelizat e kuqe.
Peberja-gjaku ndahet ne dy pjese perberese te veta:plazmen e gjakut dhe qelizat e gjakut.-Plazma e gjakut perben pjesen e lenget te gjakut.
Qelizat e gjakut-Ekzistojne disa tri lloje te qelizave:
     ERITROCITET-(qelizat e kuqe)-paraqesin numrin me te madh te qelizave ne organizem.Numri i tyre eshte me i madh te meshkujt por numri i tyre mund te ndryshoje edhe ne kushte fiziologjike (rritja e punes muskulore,jeta ne lartesi te medha,klima etj)nderkaq ndikim me ta madh ka mosha e organizmit.
  funksioni-me i rendesishme i qelizave te kuqe te organizmit eshte se bejne bartjen e oksigjenit prej mushkerive e deri ne inde,dhe bartjen e karbondioksidit pj indeve ne mushkeri.(hemoglobina)
    LEUKOCITET-apo qelizat e bardha te organizmit,ndahen ne grupe te ndryshme te cilat ne menyra te caktuar marrin pjese ne mbrojtjen e organizmit.Deri te rritja e numrit te Leukociteve mund te vie ( ne kushte fiziologjike:gjat puneve te renda fizike,gjate shtatzanise etj.Leukocotet ne gjak jetojne 3-5 dite.
   TROMBOCITET-apo pllakezat e gjakut,jane elementet me te imta te gjakut.Jeta e tyre eshte 4-8 dite.Ne organizem kane role shume te rendesishme,prej te cilave me i rendesishmi eshte roli ne pengimin e gjakederdhjes pas lendimit.
GRUPET E GJAKUT-kemi kater grupe:AB,A,B dhe 0.
Persona qe i perkasine grupit AB-mund te pranojne gjakun e te gjitha grupeve,dhe te i japin vetem grupit te vet.
Pesonat qe i perkasin grupit O mund ti japin gjak te gjitheve grupeve te tjera.
Personat qe i perkasin grupeve A dhe B mund te pranojne gjakun e grupit te vet dhe te grupit O,kurse i japin gjak grupit te vet dhe grupit AB.

KANCERI-shkaku i formimit
Nuk njihet shkaku themelore i formimit te kancerit malinj.Ka nga ata qe mendojne se ai vjen si rrjedhoje e disa kushteve te trasheguara te semundjes ose nga disa kushte te jashtme,si viruse dhe/ose e perdorimit te gjate te duhanit...Ne te vertet kanceri malinj nuk eshte i trashegueshem.Fakti qe te afermit tane mund te kene vuajtur nuk do te thote se ne jemi te dispozuar qe te kalojme te njejten semundje,as edhe ekspozimi per nje kohe te gjate i "helmit" te duhanit mund te denoje me kete semundje.Sidoqofte,asnje substance kancerogjene e vequar nuk mund te jete shkaku direkt i kancerit;mundesishte provokon forma malinje vetem shkakton ndryshime kimike ne mbrendesi te qelizave te trupit.,por disa here as ky nuk eshte shkaku i formimit te kancereve.Deri me sot shkencetaret kane identifikuar  rreth 24 substanca kimike qe,ne   kushte te veqanta,mund te provokojne kancerin ne trupin e njeriut.Kjo liste shtohet gjithnje me vazhdimin e kerkimeve qe behen dhe ajo p! ermbledh edhe mbeturinat industriale,tymin e makinave,helmeve te ndryshme industriale bujqesore dhe disa prej materialeve te ndertimit.Ne kete liste bejne pjese edhe rrezet djellore sidomos rrezet X dhe ato atomike.I njejti opinion eshte edhe per viruset,edhe pse shume kerkues ,tani per tani refuzojne qe te pranojne qe ato jane nje nder shkaqet e formimit te kancerit tek njeriu.Ne disa prej formave malinje,sudomos ata qe prekin gjiun,hormonet mund te jene nder faktoret e rastesishem.
Si kurohet kanceri?---Menyrat me te perdorshme per kurimin e kancerit jane kirurgjia,rrezatimi dhe kemioterapia.Koheve te fundit eshte bere nje hap perpara ne kirurgji fale rrezeve laser,qe duke mundur te perdoren direkt ne menyre shume te sakte,parandalojne infektimin e qelizave te shendosha.Nje teknik tjeter e re eshte criochirurgia,qe perdore te ftohtin ne vend te bisturise,Kjo menyre operimi pengon gjithashtu rrrrjedhjen e gjakut duke reduktuar keshtu mundeine e perhapjes se kancerit ndermjet qarkullimit te gjakut.Ne te kaluaren jane bere shume eksperimente te ndryshme per te zbuluar ilaqin per sherimin e kancerit.Ne ditet e sotme vihen ne perdorim edhe metoda te ndryshme kompjuteristike per te ja arritur qellimit.Por edhe rezulltate e sotme nuk jane edhe aq te kenaqeshme,sidomos kur kanceri zbulohet ne fazat e voneshme te zhvillimit te tij...

DHEMBJA E KOKES
Migrena eshte nje nder format me te perhapura te dhimbjes se kokes dhe ne 50% te rasteve keto pesona jane femra.Perveq dhembjeve te kokes te "ndara" meshkujve dhe femrave (migrena dhe cefalea tensive),grate kane te bejne edhe me nje sere cefaleshe tipike femrore te lidhura me luhatjen hormonale.Me fakte dhimbja e kokes mund te prezentohet.
     ~~menjeher para,gjate dhe pas menstruacioneve;
     ~~ne shtatzani;
     ~~ne menopauze,ne rast se ndiqet nje terapi hormonale zevendesuese
               MIGRENA-perbene 16% te cefaleve paresore,d.m.th,te atyre qe nuk jane te shkaktuara ne prezence te semunjdeve te tjera.Manifestohet me nje dhimbje te forte e pulesuese qe godet vetem gjysmen e kokes.Ka gjithashtu edhe simptoma te tjera,se:
   =shqetesim nga drita dhe zhurmat;
   =te perziera e te vjella;
   =irritueshmeri dhe nervozizem
-Dhimbja e provokuar nga migrena lehtesohet me aktivitetin fizik.Sulmet e saj jane pak a shume te shpeshta dhe mund te zgjasin nga pak ore ne disa dite rresht.
ZGJIDHJET-per format me te lehta te migrenes,qe manifestohet me shqetesime jo te forta mund te perdorim analgjetike,ilaqe kunder dhumbjeve qe ndonjeher permbajne edhe veprues aktive kunder te perzierit e te vjellit,tipike te krizave te migrenes.Ne situata me serioze mund te pedoren Triptanet,te cilat jane efikase nje ore pas marrjes dhe veprimi i tyre mund te shtrihet deri ne 12 ore.Keshillohet te merren jo me pare se te kete filluar kriza.--Migrena eshte veqenarishte e lidhur me femrat,por jo te cdo moshe.Ne fakt preferimi i saj per femrat fillon me pubertetin,pra kur ne organisem fillojne te qerkullojne hormonet seksuale femerore.Ekzistojne forma te migrenes qe shafaqen eksluzivisht:gjate shtatzanise,gjate menstruacioneve,nese femra merr ilaqe me baze estrogenesh (hormon femerore).Migrena mund te beje pjese edhe ne simptoma te ndryshme (tension ne gjoks,dhimbje barku,irritueshmeri,nervozizem).
NE KONTROLL-nese shqetesimet jane te lehta,per te kuruar migrenen menstruale mund te jene te mjaftueshem ilaqet kunder dhimbjes,si paracetamoli,ibrufeni.Nese perkundrazi,dhimbja eshte e forte (dhe sidomos nese shfaqet vashdimisht ne fillim te menstruacioneve) duhet te ndjekim nje kure parandaluese te bazuar ne marrjen e disa farmaceutikeve duke filluar qe ne 2-3 ditet qe paraprijne fillimin e fliksit deri ne perfundim te ciklit.Mes ilaqeve te perdorura per kete qellim jane;
=antidepresivet me doza te uleta (te dobishme per sindromen paramenstruale);
=betabllokuesit dhe kalcinoantagonistet (qe regullojne tonin e eneve te gjakut);
=magnezi (nivelet e te cilit ulen ne kete vaze te ciklit menstrual);
    -Keta faramceutike duhen perdorur ekskluzivisht nen kontrollin mjekesore.

ANTRAKSI-si infekton njerezit
-Antraksi eshte virus vdekjeprures dhe veshtire per tu diagnozuar,majde ai ndonjher zbulohet shume vone,njeherit Antraksi konsiderohet si "arma me e persosur biologjike".Antraksi nje kohe te gjate njhet si semundje e kafsheve te fermave.Vektimat me te zakonshme deri me tani kane qene punonjsite e leshit ose ata te cilet jane perpjekur ta prodhojne ate ne menyre joprofesionale.Simptomet me te zakonshme verehen ne lekure gjate infektimit te lekures,por kjo forme nuk eshte aq vdekjeprurese nese zbulohet dhe mjekohet me kohe.Mirpo,bakteria qe shkakton antraksin mund te formoje spore,te cilat ne menyre infektuese jane me te rrezikshme.Aporet mund te mbijetojne duke qene te thata,te djegura ose te sperkarura.Ato vijne ne jete kur te kete nje vend te mire,te ngrohte dhe te laget,siq eshte brendia e hundes se njeriut.
SIMPTOMAT E ANTRAKSIT-aerosoli i antraksit pasi te lirohet eshte pa ere,i padukshem dhe ka potencial te udhetoje shume milja para se te perhapet.Shpeshtesia e perhapjes te simptomave,mvaret nga doza e infektimit.Infeksioni fillon te duket si grip i thjeshte,ai zhvillohet ne menyre te shpejte dhe te ashper,duke perfshire pneumonine dhe meningitin.Per shkak te cmimit et lire per prodhimin e ketij virusi,shume shtete kane mundesi ta prodhojne antraksin si arme biologjike.Perdorimi dhe prodhimi i ketyre armeve eshte i ndaluar me Konventen Nderkombetare te Gjeneves.
  EFEKTET E ANTRAKSIT=nje nga semundjet me te vjetera te kafsheve,sporet e Antraksit mund te infektojne token(dheun) ose materiale tjera per disa vite.
 I THITHUR: sporet te thithura ne mushkeri shkaktojne pneumoni me hemorragji (gjakederdhje) dhe shkaterrim te qelizave te gjakut.Vdekja pason brenda disa diteve.
 INFEKTIMI I LEKURES: sporet hyjne ne carje,duke shkaktuar ndezje,dermim dhe ethe,me mundesi te helmimit fatal (te gjakut)
I GELLTITUR: shkakton ulqere te barkut,zorreve dhe gangrene te shpretkes dhe melqise.
 RREGULLA E VAKSIMIT: kerkon tri injeksione te cilat merren dy jave ndaras,te percjella me injeksione qe merren 6,12 dhe 18 muaj.

HIGJIENA PERSONALE
 -I perket degeve preventive te mjekesise,ku qellimi kryesore eshte ruajtja e pastertise trupore,veshembathjes,ku me kete pengojme shfaqejen e semundjeve te ndryshme te cilat nvaren shume nga mirembajtja e higjienes se mire personale.
 HIGJIENA E LEKURES: shprehit per mirembajtjen e higjienes se trupit ndikojne ne zvoglimin e numrit te semundjeve infektive te ndryshme.Lekura e paster njeherit zvogelon mundesine per zhvillimin e demtimeve profesionale,ndersa lekura e papaster lendohet lehte,sidomos te personat e moshuar tek te cilet eshte i zvogluar elasticiteti fiziologjike i lekures,gjithashtu lekura e papaster shkakton crregullime ne termorregullacion si dhe shume crregullime te tjera ne organizem.Shume materie ne forme pluhuri,avulli dhe lengu e ndyjne lekuren,e demtojne ate,e disa prej trye depertojne edhe ne gjak e permes gjakut shperndahen ne tere organizmin duke shkaktuar crregullime te shumta,nese nuk mirembahet higjiena e lekures gjat punes si dhe pas perfundimit te punes.Gjthashtu me rendesi te madhe shte edhe mirembajtja e higjienes personale te organeve gjenitale,ke me mirembajtje te mire mund te parandalojme shume semundje infektive te organeve gjenitale,ku ketu me rendes! i eshte edhe preventiva (mbrojtja) nga semundja aq e rrezikshme sot siq eshte SIDA.
 HIGJIENA E TRUPIT: meqenese disa pjese te trupit i ekspozohen ndikimit te ndotje se ambientit te jashtem,atehere keto pjese duhet te pastrohen me shpesh.Ku per larje perdoret uji i ftohet,uji i voket dhe uji i nxehte.Eshte e deshirueshme qe trupi ti ekspozohet me nemnyre alternative ujit te ngrohte(32-36*C),ujit te ftohet (20-22*C).Larje me uje te ftohet,te vaket dhe me uje te nxehte ne stinen e veres duhet te zgatohet me shpesh,se paku 2-3 here ne jave.Larje me uje te ftohte shkaktone shperndarjen e gjakut drejt organeve te brendeshme,ngadalsimin e punes se zemres se dhe frymemarrjen e shpjetuar.Nga rreziku i humbjes se madhe te nxehtesise,larja me uje ftohte nuk preferohet me shume se sa 15-20 minuta.Larja me uje te vaket shkakton hiperemi te lekures,d.m.th. shkarkimi i organeve te mbrendeshme,rritjen e ventilacionit te mushkerive dhe ka veprim qetesues ne sistemin nervor si dhe per menjanimin e ndytesires.Larja me uje te nxehte (45-50*C),sjell deri te djersitja e tepert e trupi,e kjo paraqet ngarkes ne sistemin kardiovaskular.Gjate zgjedhjes se menyres se larjes duhet qe te kemi kujdes per gjinin,moshen si dhe gjendjen fiziologjike (periudha e menstruacionit,shtatezanise).Kunderindikacion eshte larja me uje te ftohet apo te nxehte per shtatezenat dhe peronat e moshuar.
 HIGJIENA E DUARVE DHE KEMBEVE: duart i ekspozohet ndotjes,infektimeve dhe materieve te demshme qe permes duarve hyjne ne organizmin tone.Per kete arsye per disa semundje thuhet se jane semundje te duarve te ndyta (sidomos te femijet shkollor).Duart duhet qe te lahen sa me shpesh,sidomos para pregaditjes se ushqimit,para marrjes se ushqimit si dhe kur kujdesemi per femijet.Per larjen e duarve duhet te perdoret uje,sapuni si dhe brusha per pastrimin e thonjeve.Duart mbrohen me paste te ndryshme dhe dorza.
Higjiena e kembeve eshte jashtezakonishte e rendesishme.Kembet jane pjese mjafte te ngarkuara te trupit tone.Djersitja e tepert e kembeve mund te irritoj (ngacmoj)lekuren dhe krijon parakushtin per qelbezim dhe semundje mykotike.Kepucet e rregullta duhet te ju pergjigjen formes anatomike dhe funksionale te kembeve.Kembet duhet te lahen gjdo dite dhe te fshihen rregullishte dhe te mos kete lageshti ne mes te gishterinjeve.Kepuset higjienike duhet te mbrojne shputen e kembes nga lendimet mekanike,kimike,nga infektimet,lageshita si dhe ndryshimet e tempertaures.

HIGJIENA MENTALE   

-Qellimi kryesor i higjienes mentale eshte pengimi i semundjeve te ndryshme mentale.Me personalitet te pjekur nenekuptojme personin i cili eshte i qendrueshem,qe ka vetebesim,veteiniciative,i cili dij qe ta cmoje kohen si te veten ashte edhe te huajen dhe i cili ka aftesi te komunikimit dhe adaptimit me mjedisin e vet.Aktiviteti i higjienes mentale perfshin:

a)--aktivitetet qe kane per qellim te pengojne paraqitjen e semundjeve mentale.Ketu bejen pjese pengimi i qrregulimeve strukturore organike te sistemit nervor,per shkak te veprimeve te ndryshme demtuese infektive dhe traumatike.Per zhvillimin e personalitetit jane te rendesishme shume faktore,ku perfshihet faktori biologjik (trashigimia) dhe ai social (faktoret e ambientit qe ndikojne ne zhvillimin e personalitit). Me ardhjen e femijes ne jete keputet lidhja fizike ne mes te nenes dhe femijes,por eshte e rendesishme qe kontakti i nenes dhe i femijes te ruhet edhe me tutje per arsye se ne prani te perhershme te nenes zhvillohet personaliteti i deshiruar.Ne mungesen e nenes,femija e humb sigurinee cila lene pas vetes pasoja tjera ne zhvillimin e personalitetit.

b)--pengimin e perhapjes kronike te semundjes,invaliditetin mental ose vdekjen e te semureve psiqik.Nga kjo mjaft e rendesishme eshte RISOCIALIZIMI i hershem i te semurit psiqik,pra te pergaditet ambienti dhe kushtet per kthimin e te semurit,gjithashtu duhet te pergaditet mjedisi qe ta pranoje normalishte te semurin psiqik.

DIELLI NE SHENDETIN TONE 
-Fortesimi i rezistences se organizmit duhet te jete pjese perberese e gjdo individi.Organizmi duhet qe gradualishte ti ekspozohet disa faktoreve dhe kushteve ne te cilat e forcon rezistencen.Fortesimi i rezistences se organizmit arrihet me shfrytezimin e rregullt te faktoreve te jashtem:diellit,ajrit dhe ujit.Drita e diellit ka cilesi shume te dobishme,ku ne ndikimin e drites kryhehet nje numer i madh i proqeseve ne qelize.Kryesishte efekte pozitve kane rrezet ultraviolete,ku lekura ka ndieshmeri te ndryshme ndaj ketij rrezatimi,ku pjeset e zbuluara te trupit jane me pak te ndieshme se sa pjeset e mbuluara.Personat me semunjde te lekures duhet ti ekspozohen rrezitjes vetem sipas udhezimeve te mjekut.
     RREGULLAT E RREZITJES---eshte e nevojshme rrezitja ne det dhe ne bjeshke ku ndikimi i ndotesve te ajrit eshte shume me i vogel.Rrezitja behet gradualishte keshtu qe diten e pare eshte vetem 5 minuta.Se pari rreziten duart dhe kembet pastaj shpina dhe gjoksi kurse lekura e barkut rrezitet ne fund per arsye se eshte me e ndieshme.Te ndieshme ne rrezitje jane personat neurolabile si dhe personat shume te dobet fizikishte.Personat me semundje te zemres dhe eneve te gjakut duhet me kujdes ti ekspozohen rrezeve te diellit.

SEMUNDJET E ORGANEVE SEKSUALE
Jane semundje ngjitese qe barten gjate merdhenieve seksuale.
      KOLPITIS-(infektimi i vagines)-ne ifektimin e vagines nuk marrine pjese vetem mikroorganizmat patogjen te femres por ndikon edhe dobesimi i rezistences se pergjitheshme.Profilaksa apo parandalimi e ketij pezmatimi qendron ne zbatimin e higjienes personale te organeve seksuale.
 
     SIFILISI-edhe kjo semundje bartet me mardhenie seksuale,por kjo semundje eshte edhe trasheguese.Gjate sherimit te pamjaftueshem kjo semundje mun te shkakton komplikacione kardiovaskulare,nervore dhe eshterore.
 
     GONOREA-eshte njera nga semundjet me te perhapura te organeve seksuale.Bartet nga personi ne person me kontakt seksual.Terapia me peniciline ka dhene rezulatate te mira por per nje periudhe te shkurter kohore.
    
     SIDA (aids)-semundja e shekullit.....per kete semundje mund te lexoni me larte.

FRUTAT PER SHENDETIN TONE
=RRUSHI=permban sasi te konsiderueshme sheqeri,kripera te kalciumit,hekur,vitamina B dhe C etj...Lengu i rrushit eshte ilaq efikas te semundej e melqise dhe fshikezes biliare,semundjeve te zemres,veshkeve,mushkerive dhe hemorroideve(majasili).Rrushi me tej perdoret me efekt te dukshem edhe nga ata qe kane vuajtur nga pleuriti (kallja e pelhures se mushjerive).
 =HURMA=ne mjekesin popullore perdoren pothuajse te gjitha pjeset e bimes,frutat,gjethet,deget,rrenjet etj.Ne vendet arabe eshte ushqim kryesor,i cili shuan urine per shkak te perberjes se celulozes.Fruta e hurmes edhe e shijshme dhe pelqehet nga te gjithe,perdoret e thate,pergaditet reqel.marmallat dhe embelsira te ndryshme.Hurmat kane gjetur perdorim te mire kunder anemise,te semundjet e aparatit tretes,te cilat shoqerohen me diarre (jashteqitje e shpesht).Me mjafte sukses perdoret te semundjet e melqise,zemres,syrin dhe Sistemit Nervor.
 =SHEGA=perdoret ne gjendje te fresket si dhe e ruajtur,me te pergaditet leng dhe shurup i cilesise se mire.Ky leng permban sheqer,vitamine C etj.Lengu i sheges shuan etjen,nxite oreksin dhe permisone tretjen ushqimore.Me sukses perdoret ne semundjet e stomakut dhe te zorreve,eshte freskues dhe menjanon toksinat (helmet) e organizmit.Lengu i shegut i jep freski mendimit te njeriut per shkak te efektit ne Sisitemin Nervor,gjithashtu lengu i shegut perdoret edhe per heqjen e njollave dhe rrudhave te fytyres.
 =FIKU=eshte nje frut i kendshem dhe i ushqyeshem.Permban shume karbohidrate,albumina,yndyra etj.Perdoret i fresket,i thare dhe i perpunuar ne produkte te ndryshme si:mormollate,reqel,pekmez etj.Rekomandohet te perdoret nga personat e dobesuar,nga anemiket dhe nga ata qe ndiejne shume te ftohte,ngase i japin organizmit force dhe nxehtesi.Nuk keshillohet te perdoret nga ata qe vuajne nga semundja e sheqerit.Me sukses perdoret te hemorroidet,dhembjet reumatike,zvoglon sasine e kolesterolit ne gjak,parapengon renien e flokeve,menjanon eren e rend te gojes,pastron mushkerite nga kelbaza.
 =ULLIRI=gjethet e ullirit dhe levoret e degeve kane veti rrudhese,tonike dhe antiseptike (kunder temperatures se larte te trupit),pakesojne sasine e sheqerit ne gjak.

NARKOMANIA-demi me i madh i shoqerise
  -Narkomanet jane persona te cilet e kane shprehine per rritjen e marrjes se droges,prej te ciles jane te varuru fizikisht dhe psiqikisht.Ne fillim te marrjes se droges nuk ekziston varesia fizike dhe psiqike nderkaq ajo zhvillohet me kohe kur droga te hyne ne metabolizmin e qelizes dhe ajo pa te praktikishte nuk mund qe te jetoje.
STRUKTURAT MOSHORE TE NARKOMANEVE= narkomanet e moshuar perpiqen te fshihen duke u frikesuar se mos zbulohen,kurse narkomanet e rinje kerkojne shoqeri duke u kenaqur ne grupe te vogla apo te medha.Duke marre parasysh qe droga eshte shume e shtrejt,atehere si problem dalim sigurimi i te hollave per blerjen e saj.Per kete arsye ne shume shtete rritet kriminaliteti i narkomaneve te cilet me qellim te sigurimit te hollave kryejne vepra te ndryshme kriminale.Ne Peredim ku narkomania eshte me e perhapur,eshte berejtur qe banoret e shtresave te varfera anojne nga drogat e rrezikshme siq jane:MORFINA dhe HEROINA ,ndersa banoret e shtresave me te medha marrin droga me te buta siq eshte MARIHUANA.Nderkaq sipas efekteve te veta drogat mes vete dallohen dukshem.Personat te cilet marrin MORFINE lirishte mund te kryejne punen e vet ne ndikim te droges sepse ateher jane me te disponuar,me komunikative dhe aftesia punuese nuk ju zvoglohet.HEROINA e cila eshte derivat i MORFINES jep ndj! enjen e jashtezakonshme te fuqise dhe vetebesimit prandaj shpesh ne ndikimin e saj kryhen vepra kriminale plaqkitje dhe vrasje.Me rastin e nderprerjes se marrjes se droges shfaqen kriza te mungeses se marrjes se saj.
SHERIMI I NARKOMANEVE=sherimi i narkomaneve nuk eshte i plote pasi qe 90% te narkomaneve te cilet si te sheruar jane leshuar ne shtepi,mbrenda nje afati prej 6 muajsh perseri i kthehen droges.Prpgnoza e sherimit te narkomanise sipas moshes eshte pak me e volitshme.-Personat e rinje qe marrin droge nen ndikimin e mjekut  mund qe te largohen nga ndikimi i droges.Mirpo nje rol shume te rendesishem ka edhe deshira e narkomanit per tu sheruar.Kemi dy lloje te narkomaneve:-Nje grup qe me dhune dergohen per sherim dhe te keta efekti i sherimit eshte me i dobet sesa grupi qe kane deshire per tu sheruar dhe me deshire i nenshtrohen tretmanit mjekesor.Problemi i luftimit te narkomanise qendron ne sherimin e te semureve,ne kufizom ilegal te perhapjes se droges si dhe ne kujdesin e organizuar shoqeror per shendetin mental.

  

BETA BLLOKUESIT
   -Cka janė beta bllokuesit?-
   -Ky grup ilaqesh ndihmon pėr tė pėrmisuar gjendjen e zemrės sė sėmurė,kontrollon tensionin e gjakut dhe pakėson mundėsin pėr goditje tjera tė zemrės.Shtimi i pėrdorimit tė beta bllokuesve para operacionit mund tė ndikojė dukshėm nė shpėtimin e jetės nė rreth 80% tė rasteve.

Skleroza e shumėfishtė (sėmundja e ALCAJMERIT)

   -Skleroza e shumėfishtė ėshtė njė sėmundje sa e vėshtirė pėr tu shėruar aq edhe pėr tu diagnostikuar.Njė nga shenjat kryesore tė saj ėshtė humbja e aftėsisė.Kjo vlerėsohet si njė sėmundje e trurit dhe e shtyllės kurrizore,pjesė tė trupit ku kalojnė e ndėrthuren mė sė shumti fije nervore tė organizmit.Shkaku i saj nuk dihet.Kjo gjendje bllokon pėrkohėsisht sinjalet qė kalojnė nėpėrmjet nervave tek muskujt dhe tru.Skleroza e shumėfishtė afekton veqanėrisht aftėsin e tė parit,tė prekurit,dhe pėrdorimin e gjymėtyrėve.Kėto probleme mund tė shfaqen e pastaj tė zhduken,ose tė pėrmisohen dhe keqėsohen,dhe mjekėt ende nuk janė nė gjendje tė shpjegojnė se pse ndodh kjo.Grat preken nga skleroza e shumėfishtė dy herė mė shumė se sa burrat.Skleroza e shumėfisht nuk shkaktohet vetėm nga problemi i njė gjeni,ose vetėm nga mjedisi,por edhe nga njė problem mbrenda sistemit mbrojtės tė organizmit dhe nga probleme tė disa gjeneve.Pėr diagnostikimin e sklerozės sė shumėfishtė nevojiten njė numėr analizash dhe njė studim i hollėsishėm i historisė sė shėndetit tė pacientit.Sėmundja jo gjithėmon shkakton paaftėsi tė rėndė fizike e nervore dhe shumė njerėz me sklerozė tė shumėfishtė bejnė jetė normale.Pėr kėtė sėmundje nuk ekziston ndonjė ilaq.

 Perimet frenojnė sklerozėn===kėrkimet e reja tregojnė se pėrfshirja e rregullt e perimeve nė dietėn ushqimore mund tė ndihmojė nė paradalimin e sėmundjes dhe kjo pėr arsye se kėto ushqime janė tė pasura me vitaminė E.Ndėr ushiqmet e pasura me kėtė vitaminė janė:drithėrat,nėnprodhimet e tyre,perimet,arrat,bajanet,farėrat e ndryshme dhe vaji i ullirit.

 

Kėrrhatja--rreziku
   -Pothuajse nuk ka person,i cili nuk kėrrhat herė pas here.Kjo zhurmė nate ėshtė problem veqmas pėr partnerin,por duhet tė kihet kujdes kur kjo shėndrrohet nė njė gjendje tė vazhdueshme.Kjo gjendje mund tė shkaktoj edhe probleme serioze shėndetėsore.
   pse kėrrhasin njerėzit?   -kėrrhatjen mund ta shkaktojnė ngushtimet ose zgjėrimet nė hund dhe nė fyt.Shkak mund tė jenė edhe pjesėt e buta nė fyt tė cilat gjatė natės lirohen dhe kėshtu e pengojnė frymėmarrjen.Nė mesin e personave mbi 60 vjec,qė kėrrhasin,janė 60% meshkuj dhe 40% femra.
   ēka e shkakton kėrrhatjen?   -kėrrhatjen e shkakton trashėsia,alkooli dhe hapat pėr qetėsim,sepse i lirojnė pjesėt e buta nė fyt.
   simptomat e sėmundjes?   -personat e goditur nga kėrrhatja e zhurmėshme,tė shoqėruara nga ndalja e frymėmmarjes,shpesh nė mėngjes dhe gjatė ditės janė tė lodhur.
   kur bėhet e rrezikshme kėrrhatja?   -kėrrhatja bėhet e rrezikshme kur gjatė natės ndalet frymėmarrja pėr shkak tė mbylljes sė rrugėve tė frymėmarrjes.Pas njė ndaljeje tė till zakonishtė pason njė zhurmė e madhe e cila personin e zgjon nga gjumi.Nėse kjo ndodh mė shpesh se pasė herė gjatė njė ore dhe nėse zgjat mė shumė se dhjetė sekonda,fjala ėshtė pėr njė qrregullim serioz qė mund te shkaktojė pasoja tė rėnda shėndetėsore.Pacientėt,zakonishtė vuajnė nga shtypja e lartė e gjakut dhe nga pengesat nė punėn e zemrės.Meshkujt kanė problem me potencėn.
   si duket kontrolli spitalor i gjumit?   -Mjekėt,gjatė natės,ndjekin faza tė ndryshme tė gjumit tė pacientit dhe funksionet trupore tė tij derisa fle.  psh: maten me sekonda speciale frymėmarrjet,behet EKG-ja,matet sasia e oksigjenit nė gjak.
   cila ėshtė terapia?   -personave me peshė tė madhe u caktohet dieta,kurse alkooli dhe mjetet pėr gjumė dhe qetėsim janė rreptėsisht tė ndaluara.Pacienti kėshillohet tė bjen nė gjumė gjithnjė nė tė njejtėn kohė dhe tė mos flejė ditėn.

KAFSHIMET E INSEKTEVE--mbrojtja
   -Shkaktarėt mė tė shpesht nga kėto insekte janė:mizat,grerėzat,mushkonjat,pleshtat,merimangat,akrepat.Gjatė kafshimit tė kėtyre insekteve nė lėkurė lajmėrohen shenja tė ndryshme si pasojė e lėshimit tė lėndėve ngacmuese -toksike tė kėtyre insekteve.
   -Nė lėkurė paraqiten ndryshime si:skuqje,pucrra,gjakėderdhje te vogla etj,tė cilat vende vende nė lėkur mund edhe tė kruhen.Kafshimet e insekteve nė organizmin e njeriut mund te shkaktojnė ndryshime dhe reagime tė ndryshme si psh:nėse njė insekt e kafshon mukozėn e gojės,mund tė shoqėrohet me enjtje tė mėdha dhe me ndėrprerje tė frymėmarrjes.
   --MJEKIMI===fillon me largimin e thumbit tė insektit nga lėkura.Te reagimet e rėnda anafillaktike(shoku) duhet tė jepet adrenalin,kortikosteroide dhe preparate te kalciumit.

 

Sėmundjet e organeve tė frymėmarrjes
Ka raste qė persona tė vaēantė janė me prirje tė natyrshme ose lindin asmatikė. Tek tė sėmurėt astma ndryshon nga frymėmarrja e vėshtirė sepse ėshtė njė dėmtim mė i fortė. Tė sėmurėt vuajnė zakonisht nė mbrėmje si dhe gjatė natės. Vuajtja mė e theksuar nga astma ėshtė te njerėzit me gjoks tė ngushtė ose me deformime nga tė cilat tek kėta njerėz shkaktohen edhe shtrembėrime tė shpinės ( tė trupit, tė kurrizit) etj. 

Astma vjen nga ftohja e mushkėrive, nga teprimi nė pije alkoolike, ushqime tė forta e tė dėmtuara dhe nė disa raste edhe nga vuajtjet shpirtėrore, kur i sėmuri hidhėrohet shumė pėr gjėra tė pikėllueshme pėr te. Kur astmatiku gjatė kollitjes nxjerrė kelbazėn , atėherė astma ėshtė e lėngėshme, ndėrsa kur nuk e nxjerr, astma ėshtė e thatė, por mė e mundimshme pėr tė sėmurin. Po ashtu tė sėmurit astmatikė gjatė kollitjes pėshtyjnė gjak. Ka edhe astmė mbytėse qė dallohet se nė disa raste i sėmuri bllokohet , humbė mundėsinė e frymėmarrjes. Nė njė ēast ngurrimi i sėmuri duhet tė jetė i gatshėm qė tė lėvizė, apo kur tė tjerėt e hetojnė kėtė vėshtėrėsi tė tijėn, t’i ndihmojnė qė tė sėmurit t’i kthehet frymėmarrja normale. Kur astma ėshtė e vogėl e pandryshueshme dhe qė zgjatė shumė quhet astmė kronike. Kjo formė e astmės edhe pse nuk ėshtė e fortė nuk e le tė sėmurin tė flej. Pluhuri, kontaktet me qimet e shtazėve, pėrdorimi i ilaqeve nė tė shumtėn e rasteve shkaktojnė reaksione alergjike. Tė sėmurėt duhet tė kenė kujdes me higjienėn personale, por edhe mė gjerė nė mėnyrė qė tė zvogėlohet sa mė shumė prania e tenjės e cila ushqehet me poret e vdekura tė lėkurės sė qėruar dhe me kėrpudha. Astmatikėt shpesh vuajnė edhe nga kordat e zėrit, qė nė popull quhen tejzat e zėrit. Veqanarisht nga kėto fėrkime vuajnė arsimtarėt si dhe njerėz tė tjerė qė mbajnė ligjėrata tė ndryshme. Tė tillėt flasin dhe pėrpihen me vėshtėrsi dhe shpesh tė folurit e pėrcjellin me ndonjė ngacmim apo kollitje tė lehtė.

FRUTHI

   -Eshtė sėmundje shumė ngjitėse e moshės sė fėmijėrisė,e cila karakterizohet me:temperaturė tė lartė,kollitje,infalamacion tė hundės dhe shenja nėpėr lėkur dhe mukoza.Sėmunjda zakonishtė shfaqet nė fund tė dimrit dhe nė fillim tė pranverės.Kjo sėmunjde e rėnd bartet me anė tė ajrit,ėshtė sėmundje virusale(pra shkakėtar i saj ėshtė virusi i fruthit).

   shenjat e sėmunjdes-kollitje,fotofobia (frikė nga drita) dhe enjte(edemė) rreth syve,rraskapitje,ku mė vonė paraqiten edhe njolla dhe purpura tė kuqe nėpėr trup dhe nė mukozėn e gojės.

  mjekimi-ėshtė simptomatik.Parandalimi i fruthit bėhet me anė tė imunizimit(vaksinimit).

 

ANTRAX
   Eshtė sėmundje ngjitėse me shenja karakteristike nė lėkurė,e shkakton bacillus anthracis.Burimet kryesore janė kafshėt e sėmuara (delet,kuajt),apo produktet e tyre,(lėkura,leshi,qimet).Kjo sėmundje zhvillohet nė lėkurė dhe nė organet e mbrendshme (nė mushkri dhe zorrė).
   -Nė lėkurė paraqitet nė formė tė njė puqrre tė zezė,e mbushur me ujerk dhe gjak,vendi kruhe.I sėmuri ka zjarrmi,djersitje,dhembje tė kokės,dobėsim tė pėrgjithshėm,vjellje,gjakėderdhje.Vdekja mund tė shkaktohet brenda dy-tri (10) ditėsh.
 -Gjithashtu sėmundja manifestohet edhe me ejtje tė syve dhe buzės sė sipėrme.
  MJEKIMI--ėshtė i suksesshėm me doza tė mėdha tė penicilinės,tetraciklinat.

 

HEMOROIDET-cka janė?

-Hemoroidet janė zgjėrim i venave hemoroidale tė kanalit anal ose pjesės pėrfundimtare tė zorrės sė trashė.Ato zakonisht janė submukozale ose interne nėnėlėkurore ose ekterne (tė jashtme).Janė struktura normale,por gjatė jetės pėr shkak tė shprehive nė tė ushqyer,nė ushėim tė that,tė gatshėm ose tė qastit,provokojnė jashtėqitjen e vėshtirėsuar,dhe vjen deri te vėshtirėsimi i indit lidhor nė muret e enėve tė gjakut,ku vie deri te zgjėrimi i tyre deh dalja e tyre jashtė kanalit anal apo zorrės sė trashė.Hemoroidet interne apo tė brendshmė submukozale janė tė padhimbshme dhe varėsisht nga klinika apo zhvillimi i sėmundjes nė stadin e parė,dytė apo tė tretė apo tė katėrt.Ēdo stad ka klinikėn e vet si dhe trajtimin e vet.Nė stadin e parė i vetmi shqetėsim ėshtė gjakderdhja,nė dy tė tjerat manifestohet me gjakderdhje,por nė tė parin dhe tė dytin nuk preken,por dalin jashte gjatė aktit tė jashtėqitjes nė mėnyre sponatane.Nė tė tretin dalin,por kthehen me dorė,nė tė katėrtin nuk mund tė kthehen me dorė.Pra,stadi i parė dhe i dytė kanė trajtim konservativ apo me aplikimin e injeksioneve ku bėhet stereotizimi i vazave tė gjakut.Nė stadin e dytė mund tė aplikohen lidhėsit e gomės,ku kapet me anė tė njė ligature speciale pėr hemoroide,tėrhiqen hemoroidet dhe vendoset laku i gomės zakunisht vendosen dy lakore njė mbi tjetren dhe pas tetė deri nė dhjetė ditė,pėr shkak tė nekroės apo vdekjes,provokohet iskemia dhe vjen deri te mbyllja e enės sė gjakut dhe vdekja e hemoroidit.Kurse pėr stadin e tretin dhe tė katėrtin,aplikohet hemoreoidektomia,ku tek ne pėrdoret me heqje kirurgjikale tė hemoroideve.Diagnostikimi bėhet me tė dhėnat e pacientit kur ai ankohet qe ka gjakderdhje.

 

STATISTIKAT PER DUHANIN

Shkaktari i dytė nė botė i vdekjes ėshtė konsumimi i duhanit. Ēdo vit rreth 5 milion njerėz anė e mbanė botės i humbin jetėrat e tyre nga abuzimi i duhanit dhe ēdo 6.5 minuta vdes njė duhanxhi. Pėrafėrsisht 80% e tė rriturve fillojn me konsumimin e duhanit para moshės 18 vjeēare ndėrsa ēdo ditė nė botė rreth 4000 njerėz tė rinjė nėn moshėn 18 vjeēare e shijojnė duhanin pėr herė tė parė nė jetėn e tyre. Mė tepėr se 6.4milion fėmijė qė jetojnė sot do tė vdesin para kohe sepse si adoleshent parashihet se do tė bėjnė shprehi konsumimin e duhanit. Si konsumues i rregullt i duhanit personi e rrit rezikun pėr kancer mė sė shumti pėr atė tė mushkrive,kaviteti tė gojės,laringsit dhe ezofagut. Ēdo vit nė botė 10 milion njerėz vdesin nga kanceri ku parashikohet nė bazė tė dhėnave statistikore se pėr 6milion prej tyre shaktar i zakonshėm i vdekjes ėshtė duhani. Vlerėsimi i pirjes sė duhanit nė bazė tė moshės qėndron kėshtu: 18-24vjeē(24.6%);25-44vj.(22.8%);45-64vj.(21.1%);dhe 65 vjeē e lart 8.6%. 25.5%e duhanpirėsve janė raca e bardhė, pra pėrbėjnė pjesėn mė tė madhe tė konsumuesve tė duahnit nė botė. Nga kanceri i mushkrive kanė vdekur 44000 njerėz ;dhe tė sėmurė kronik tė mushkrive 37500 njerėz e qė shaktarė kryesor e kanė pasur konsumimin e tepėrt tė duhanit. Poashtu nga njė vlerėsim i bėrė i OBSH(Organizates boterore te shendetesise) ka dal se 31.1% e femrave tė moshave20-40vjeēare janė konsumuese tė rregullta tė duhanit gjatė shtatzėnėsis. Nė regjionet tona pėrfshirė kėtu Shqipėrin dhe Kosovėn,bazuar nė statistikat e shėrbimeve doganore pėr ēdo vit shenohen rritje tė konsumueseve tė duhanit. Pėr shėmbull nė Shqipėri gjatė vitit 1990 kanė qenė vetėm 20% e abuzues tė duahnit por tani 60% e popullsisė janė abuzues tė duhanit,pėrfshshirė kėtu 600.000 konsumues tė rregullt meshkuj dhe 180.000 femra por nė rritje e sipėr. Ndėrsa satistikat pėr Kosovėn flasin pėr njė tejtėr realitet, te femrat ėshtė shumė mė e pėrhapur shprehija e duhanit. Mėshtetur nė statistikat e Gallubit vetėm nėpėr shkollat e mesme tė Prishtinės,qėndron ky realitet.Prej 4602tė intervistuarve del se 423 meshkuj apo 46.3% dhe 453 femra apo 51.7% konsumojnė minimumi 10 cigare nė ditė.Pra vėrehet konsumim mė i madh te femrat. Ndėrsa bazuar nė tė dhėnat statistikore tė departamentit tė rinis dhe kulturės del se 81% e studentėve janė konsumues tė rregullt tė duhanit;12% nuk e konsumojnė fare duhanin;5% janė duhanxhinjė jo tė rregullt dhe 2% e tyre e pranojnė se janė konsumues tė marihuanės. Ndoshta kjo rritje aq e madhe e konsumuesve tė duhanit rrjedh edhe si shkak i asaj se tash pėr tash Kosova ėshtė njė vend ideal pėr importimin e cigareve pa banderola e qė do tė thotė se rritet importimi i cigareve tė hyra nė Kosovė ilegalisht ēdo vit e mė tepėr. Nga 2002 nė mėnyrė tė rregullt kanė hyrė nė Kosovė 5 milion kg tė cigareve por gjatė vitit tė kaluar shuma ėshtė rritur pėr 1milion kg,do tė thotė nga importimi ilegal i cigareve

Literatura:OBSH,Statistikat e departamentit tė rinisė dhe kulturės.

 

FLUORI-DHĖMBĖ TĖ SHĖNDETSHĖM

Fluori nė shumė mėnyra parandalon kariesin i cili demineralizon indin e dhėmbit.Fluori jo vetėm qė e parandalon demineralizimin,por edhe aktivizon remineralizimin,pra depozitimin e mineraleve tė reja nė dhėmbė.Nė kėtė mėnyrė kariesi nė stadin mė fillestar mund qė tė shėrohet nė sajė tė ndikimit tė kėtij bari.Fluori e bėn dhėmbin mė tė fortė dhe rezistent ndaj bakterieve,tė cilat shkatėrrojnė dhėmbin duke zbėrthyer karbohidratet dhe duke rritur vlerat e acideve tė ndryshme nė gojė.Sasi e konsiderueshme e fluorit gjendet edhe nė ujin e pijshėm.Mėnyra mė e mirė pėr dhėnien e fluorit tek fėmijėt ėshtė ajo me tableta.Nė kėte mėnyrė kariesi reduktohet me 80 %.

 

Ē'ĖSHTĖ GRIPI I SHPENDĖVE -Gripi i shpendėve wshtw sėmundje ngjitėse e shkaktuar nga virusi u tipit A (H5N1).Gripi i shpendėve dallon nga gripi i zakonshėm vetėm pėr nga intensiteti mė i madh i simptomave.

-PERIUDHA E INKUBACIONIT-1-4 dite,zakonisht 3-7 dite.

-BURIMI I SĖMUNDJES-Shpendet (pulat,patat,bibat,thellenzat,lejleket),derrat.

-A PĖRHAPET LEHTĖ VIRUSI PREJ SHPENDĖVE NĖ NJERĖZ? JO-Deri mė tani janė regjistruar mė shumė se 100 raste te njerėzit.Ky ėshtė numėr i vogėl nė krahasim me numrin e madh tė zogjėve tė prekur.

-SI BARTET GRIPI I SHPENDĖVE TE NJERĖZIT? *gripi i shpendeve perhapet prej shpendeve te semura ne njeriun permes kontaktit direkt apo indirekt. *ju mund te semureni nese keni kontakt me shpendet e semura (manipulimi me duar,rjepja,puna ne ferme,etj). *nese struktura gjenetike e virusit nderron (peson mutacion gjenetik) atehere perhapja e gripit behet permes ajrit prej nje personi ne tjetrin me nje shpejtesi te madhe.

-SHENJAT KLINIKE Personi i semure nga gripi i shpendeve ka keto shenja dhe simptoma: temperature te lartė,ethe,kokėdhembje,kollė,dhembje nė muskuj,lodhje,lotim,konjuktivit dhe tharje te fytit,por mund te shfaqet edhe mundim,vjellje dhe diarre. Semundja mund tė pėrfundoj edhe me vdekje nė rast tė komplikimeve.

-CKA DUHET TĖ BĖJĖ UNĖ NĖSE KAM NDONJĖ PREJ KĖTYRE SIMPTOMAVE? Te shumė njerėz shfaqen infeksione te rrugeve te frymemarrjes pėrditė dhe besueshmėria qė simptomat tuaja te jene te gripit shpendeve eshte shume e vogel.Por nese keni ndonje nga simptomat e lartepermendura,duhet te kerkoni keshillat e mjekut menjeher.Por mbani mend se simptomat tuaja ka shume pak gjasa qe te jene te shkaktuara nga gripi i shpendeve.

-KUSH JANĖ MĖ TĖ RREZIKUAR NGA GRIPI I SHPENDEVE? Te gjithe ata qe jane te kontakt me shpendet e infektuara,por me se shumti femijet,per shkak te kontaktit te mundshem me shpendet dhe jashteqitjet e tyre.

-DIAGNOSTIFIKIMI I SĖMUNJDES Ne rastet e para te dyshimta te semundejes duhet te behen testet laboratorike per identifikimin e virusit te gripit te shpendeve H5N1.Ne rast te epidemise/pandemise mjeket mund te diagnostikojne semundejn baze te shenjave dhe simptomave klinike.

-PARANDALIMI I SĖMUNJDES Aktualisht nuk eshte perfituar akoma vaksina kunder gripit te shpendeve.Humumtimet intenzive jane duke u bere ne shume laboratore te botes.Por,rekomandohet vaksinimi kunder gripit te zakonshem per t'u mbrojtur ne cdo sezone dimri.Vaksina u jepet personave te moshuar mbi 65 vjet si dhe personave me semundje kronike (te zemres,mushkrive apo veshkave ),personave me diabet,personave me sistem imunologjik jofunksional,formave te renda te anemive,shtatzenave pas muajit tė tretė t♪7 shtatzanisė.

-SI DUHET TĖ MBROHEMI? DUHET T'I: *shmangemi kontaktit direkt me shpendet shtegtare; *shmangemi prekjes direkte te shpendeve te ngordhura,te semura,ose siperfaqeve te kontaminuara pa mjete mbrojtese. *nese shihni ndonje shpende te ngordhur mos e prekni me dore *pas kontaktit me shpendet duhet ti lani duart me sapun *virusi eshte i ndjeshem ne detergjente dhe ne dezinfektues,lehte inaktivizohet me nxemje dhe tharje *shtepia e kontaminuar mund te jete komplet e paster nese dezinfektohet

A JEMI TĖ SIGURT TĖ KONSUMOJMĖ MISHIN E PULĖS,VEZĖT DHE SHPENDĖVE TJERA SHTĖPIAKE ? Po. Por tė gjitha ushqimet nga shpendėt shtepiake duke i llogaritur edhe vezėt duhet tė zihen mire nė temperaturė mbi 70 *C.KJo temperaturė e shkaterron virusin.

A MUND TA MARRĖ VIRUSIN PĖRMES AJRIT TĖ KONDICIONUAR NĖ HOTELE APO VENDE TĖ TJERA? Aktualisht nuk ka dėshmi se gripi i shpendeve perhapet pėrmes sistemit te ajrit tė kondicionimit tė ajrit.

KĖSHILLA TĖ MIRA HIGJIENIKE TĖ REKOMANDUARA PĖR TĖ SHMANGUR PĖRHAPJEN E VIRUSIT PĖRMES USHQIMIT: *Ndajeni mishin e pazier prej ushimit te zier apo te gatshem per ngrenie per te shmangur kontaminimin:te mos perdoret thika e njejte.Mos i perdor te dy llojet e mishiy,atij te gjalle dhe atij tė zier pa pastruar duert ndermjet perdorimit te tyre dhe mos e kthe mishin e zier ne enen apo siperfaqen ne te cilen ka qene para zierjes.Mos pėrdor vezėt e gjalla apo gjysmė tė ziera ne pergaditjen e ushqimit,i cili nuk do tė piqet/zihet. *Pas manipulimit me shpendet e semura dhe produkteve te tyre,pastroni mire me sapun duart,siperfaqet dhe enėt qė kanė qenė nė kontakt me mishin e gjallė. *Zijeni mirė mishin e shpendėve nė temperaturė mbi 70*C.

 

SPORTI PĖR SHĖNDET

DOBITĖ NGA USHTRIMET FIZIKE *muskujt do te relaksohen dhe do te funkcionojnė mė mire *me kohė zemra do te behet mė e forte dhe rezistente *me ane te ushtrimeve,sasia e sheqerit dhe yndyrės nė gjak do tė zvoglohen. *ushtrimet iu ndihmojnė qe tė leni duhanin *me anė tė ushtrimeve ju mund ta largoni stresin,tė bėni gjumė mė tė mire dhe ngritjen e koncentrimit.

Duhet tė keni ndermend tri karakteristika kur bėni zgjedhjen e ushtrimeve:

**intensitetin **zgjatjen **shpeshtėsinė,frekuencėn

-Cilat ushtrime janė tė pėrshtatshme pėr ju? -Duhet llogaritur dy faktorė nė ekuacionin e stėrvitjes: qėllimet tuaja dhe gjendjen tuaj fizike

NJOHJA E GJENDJES SUAJ -Gjendja juaj fizike eshte nje faktorė kyq-a jeni mbi peshė pėr njė moshė tė caktuar,ose jeni shtatzėnė ? -Ju dhe anetaret e familjes suaj do te jeni ne njėrėn nga kėto kategori. -Format mė tė shpeshta tė ushtrimeve *ecja *vrapimi *stervitja me peshė *evitimi i lėndimeve

-Shumica e lendimeve qe ndodhin gjatė aktivitetit atletik rezultojnė nga ngarkesa jo e zakonshme nė eshtra,muskuj ose inde tjera.Janė disa rregulla qė duhet ndjekur pėr tė evituar lendimet e dhembshme,tė shtrenjta dhe qė mund tė shkaktojnė paaftėsi.

*konsultohuni me mjekun *nxehuni para ushtrimeve *qetesohuni pas ushtrimeve *zgjedhni sportin e pershtatshėm pėr ju *bėni atė shprehi *kujdesuni per lendimin *kujdesuni per shpinen tuaj *mirėmbani trupin tuaj

=Dėgjoni trupin tuaj.Ai shprehė sinjale paralajmėruese-dhembje,nauze,marramendje-nėse diqka nuk eshte nė rregull.Ndaluni dhe pushoni.Nėse simptomet vazhdojnė,konsultohuni me mjekun.

Fillojmė me rregulla tė vogla:

SE PARI-para se te filloni me programin e ushtrimeve,vizitoni mjekun tuaj E DYTA-filloni gradualisht.Mos e teproni. E TRETA-zgjedhni ushtrimet e pershtatshme per ju.Ju duhet tė kėnaqeni,ose sė paku tė mund ti perballoni ato. E KATĖRTA-beni ushtrimet rregullisht. E PESTA-qėndroni me programin tuaj.Mos heqni dorė.

ELEMENTET E USHTRIMEVE Ngrohja-iu ndihmon nė pregaditjen e organizmit pėr ushtrime.Gjithashtu ndihmon nė mbrojtjen e muskujve nga kallja dhe lendimet.

Zgjatja-gjatė zgjatjes sė muskujve mbani nė mend ta mbani atė pozitė 30sek.Me zgjatjen e muskujve nuk duhet ta kaloni kufirin e tolerances dhe tė shkaktoni dhimbje.Eshtė mire qė zgjatja e muskujve tė bėhet pėr njė kohė rreth 3-5 min para dhe pas pėrfundimit tė ushtrimeve.

Shėnim:   Materjali i publikuar ėshtė dėrguar
nga mjekėt specialist me shėrbim nė fshatin Dragoē nė Postribe tė Shkodres: